Tự làm bể cá úp ngược (upside down aquarium) bằng mica

Bể úp ngược (upside down aquarium, hay inverted aquarium) là một bể nằm trong một bể khác. Phần trên là một khối hộp úp ngược, chứa đầy nước và nhô cao hơn mặt nước của bể dưới. Cá có thể bơi từ đáy bể lên tận đỉnh tháp, trông như đang bơi lơ lửng giữa không khí. Phần lớn người làm chọn cách đơn giản là úp ngược hẳn một bể nhỏ vào trong bể lớn. Bài này đi theo cách khó hơn: làm cả bể liền một khối bằng mica, các vách hông của tháp và của bể là cùng một tấm.

Bể mẫu dài khoảng 61 cm, sâu 35 cm, cao 40 cm, chứa chừng 57–60 lít. Phần tháp rộng khoảng 20 cm. Kích thước này phụ thuộc vào mấy tấm mica dư có sẵn, nên bạn hoàn toàn có thể làm to hơn nếu có vật liệu.

Bể úp ngược giữ nước bằng cách nào

Hãy nhớ lại trò úp ngược cái cốc trong chậu tắm rồi nhấc từ từ lên. Chỉ cần miệng cốc còn ngập dưới nước thì nước trong cốc vẫn đứng yên, không chảy ra. Tháp của bể úp ngược làm việc y như vậy.

Nước trong tháp chỉ tụt xuống trong hai trường hợp:

• Mực nước bể dưới hạ thấp hơn mép dưới của vách tháp, do bốc hơi hoặc do rò.
• Không khí lọt vào trong tháp, có thể từ lỗ rò, từ bọt khí của sủi hay của bơm.

Nhiều bể úp ngược để mực nước trong tháp thấp hơn một chút và có bọt khí. Kiểu đó cần một máy bơm màng (diaphragm pump), loại hút được cả khí lẫn nước, để liên tục rút khí ra khỏi tháp. Nếu không muốn có bọt khí thì cứ hút đầy tháp một lần và giữ cho không khí không lọt vào là đủ.

Vật liệu và thiết kế

• Mica: dùng mica đổ khuôn (cell cast) dày 6 mm. Loại này hợp để làm bể chứa nước.
• Keo: Weldon 4 là keo dán mica dạng lỏng, chảy vào khe nên bám chắc. Weldon 16 đặc hơn, bơm thành đường keo gần giống silicone, dùng để trám kín.
• Dụng cụ: băng keo điện, thước eke, máy phay (router) để làm phẳng mép thừa, và vài vật nặng để đè.

Trước khi dán, hãy ráp thử để chắc tấm vách ngăn bên trong vừa khít. Keo dán mica gần như không gỡ ra được, nên phải đo, ráp thử và kiểm tra vài lần rồi mới đụng tới keo.

Ráp và dán khung bể

1. Xếp các tấm mica trong tầm tay theo đúng thứ tự sẽ lắp. Phần lớn thời gian bạn sẽ làm một mình, phải vừa giữ tấm này vừa với tấm kia.
2. Dán sẵn các đoạn băng keo điện dưới đáy, mặt dính quay lên trên. Nên cắt sẵn băng keo trước để khỏi lúng túng giữa chừng.
3. Đặt tấm sau trước, cố định bằng băng keo. Lúc này chưa cần thẳng hoàn hảo.
4. Lắp tấm hông áp vào mặt trong của tấm sau, sao cho hai mép chạm khít hoàn toàn. Làm tương tự với tấm hông bên kia, rồi tới tấm trước.
5. Dùng eke căn cho mọi góc vuông và thẳng, ép các tấm sát vào nhau.
6. Khi đã chắc chắn mọi thứ khớp, chấm keo dán dọc chân đáy rồi tới các cạnh hông. Keo lỏng chạy vào mạch rất nhanh.
7. Để khô vài giờ trước khi làm bước tiếp theo.

Gắn vách tháp và nắp trên

Vách tháp là tấm ngăn chạy từ trên xuống, chia khoang hở phía trước với phần tháp kín. Cách dễ nhất là lật ngược cả bể lại cho nó tự đứng, rồi luồn tấm vách vào chỗ. Chọn mép đẹp nhất quay lên trên, căn cho thẳng với vách ngoài bằng tay, sau đó cho keo chạy dọc mặt trong của mạch. Nếu còn gờ thừa bên ngoài thì phay lại sau cũng được.

Nắp trên của tháp đặt phẳng lên đỉnh bể. Mạch này cần kín tuyệt đối, nên dùng Weldon 16:

1. Bơm một đường keo nhỏ chạy hết chu vi đỉnh bể. Không cần nhiều keo vì khi ép tấm nắp xuống, keo sẽ tự dàn đều.
2. Làm nhanh tay vì keo bắt đầu đông khá sớm.
3. Đặt cho mép trước khớp trước rồi mới hạ phần còn lại xuống. Mép trước phẳng thì mép sau lệch một chút vẫn phay sửa được.
4. Đè vật nặng lên để keo ép kín, để ít nhất vài giờ. Weldon 16 khô lâu hơn Weldon 4.

Weldon 16 không chắc bằng Weldon 4, nhưng dùng ở nắp tháp vẫn ổn. Lý do là áp lực nước ở đây không đẩy nắp bung ra mà hút nắp ép chặt xuống.

Vì sao phải trám kỹ bên trong tháp

Đây là điểm dễ bị bỏ qua nhất. Ở bể thường, lỗ rò gần đáy sẽ chảy nước ra ngoài, nhìn là thấy ngay. Phần tháp thì ngược lại. Nước bên trong đang bị hút lên, nên lỗ rò kim ở vách hay nắp tháp sẽ hút khí vào. Mực nước trong tháp từ từ tụt xuống, nước dồn xuống bể dưới và có thể tràn ra ngoài. Lúc phát hiện thì thường đã muộn.

Vì vậy nên bơm thêm một đường Weldon 16 dọc toàn bộ các mạch bên trong, giống cách bể kính đi silicone ở góc. Keo trong suốt nên không lộ như silicone, nhưng chặn được các lỗ kim mà mạch dán lỏng bỏ sót. Làm xong bước này bạn sẽ yên tâm hơn nhiều, dù vẫn phải thử nước.

Đổ nước và thử rò

Khi đổ nước, nước dâng lên tới mép vách tháp thì không khí bị nhốt lại bên trong. Bể ngoài tiếp tục đầy còn trong tháp nước vẫn nằm ở dưới. Cách xử lý là vừa đổ nước vừa luồn một ống vào tháp để hút khí ra từ từ, cho tới khi nước lên tới đỉnh.

• Kê bể trên khăn hoặc tấm vải trắng. Chỗ nào ướt sẽ sẫm màu, nhìn ra rò ngay.
• Rò ở đâu thì trên đỉnh tháp cũng sẽ xuất hiện bọt khí. Thỉnh thoảng nhìn lên đỉnh tháp để kiểm tra.
• Để bể chứa nước vài ngày rồi mới chuyển cá sang.

Nắp, đèn và hoàn thiện

Khoang hở phía trước nên có nắp để giảm bốc hơi và chống cá nhảy. Nắp làm từ hai nửa mica đặt lên mép bể, có một thanh mica dày khoảng 1,3 cm làm gờ đỡ. Hai nửa trượt ra từng nửa nên không cần khoét lỗ tay cầm. Chừa khoảng 1,3 cm phía sau để mặt nước vẫn trao đổi khí.

Muốn giữ dáng bể gọn, có thể dán thêm một miếng mica ở mặt sau rồi uốn cong xuống để kẹp đèn kẹp cổ ngỗng, chĩa ánh sáng xuống bể. Bóng khoảng 6500K là đủ cho bể không trồng gì cầu kỳ. Mặt sau có thể sơn màu xanh bằng sơn acrylic thủ công. Loại sơn này bám tốt trên mica và cũng dễ cạo đi khi cần.

Bể mẫu chạy nước mặn với đá sống làm lọc vi sinh, một sưởi nhỏ, một bơm thổi luồng (powerhead) và một lọc trong nhỏ để lọc cơ học. Thêm một lưu ý: nên đặt thiết bị sao cho không thổi bọt khí lọt vào tháp. Cũng nên coi bể úp ngược là món trưng bày để ngắm và nói chuyện hơn là một bể nuôi thực dụng. Với dung tích nhỏ thế này, cá sau một thời gian vẫn nên lên bể lớn hơn.

Bắt đầu từ đâu

• Vẽ thiết kế và cắt sẵn các tấm mica cast 6 mm, kể cả tấm vách tháp, rồi ráp khô bằng băng keo để chắc mọi tấm khớp nhau.
• Căn vuông thật kỹ trước khi dán, vì dán rồi là gần như không sửa được.
• Trám Weldon 16 cho nắp tháp và toàn bộ mạch bên trong tháp, là chỗ rò sẽ hút khí vào mà khó phát hiện.
• Đổ nước kèm hút khí khỏi tháp, kê bể trên vải trắng và theo dõi bọt khí trên đỉnh tháp vài ngày trước khi thả cá.