Tưởng nhớ U Tin Win (1944 - 2014)

U Tin Win trong văn phòng ở trang trại của ông, năm 2007 © Ye Hein Htet

Thật đau buồn khi phải báo tin U Tin Win đã qua đời ngày 12 tháng 8 năm 2014. Ông có công rất lớn trong việc đưa các loài cá nước ngọt của Myanmar đến với giới khoa học. Ông cũng góp phần lớn vào sự phát triển của ngành xuất khẩu cá cảnh ở Myanmar.

Nhà ngư học Ralf Britz gặp con người đáng nể này vào tháng 1 năm 1996, trong lần đầu ông đến Myanmar. Một buổi tối ở Yangon, Britz và một người bạn ngồi ở quán vỉa hè bên một con đường lớn, với những bộ bàn ghế nhỏ xíu rất đặc trưng ở đây. Một nhóm sinh viên Đại học Yangon đến bắt chuyện để luyện tiếng Anh. Hai người kể rằng họ mê cá nước ngọt và định thu thập một số loài để nghiên cứu khoa học. Nghe vậy, nhóm sinh viên kể về thầy dạy hóa của họ, một người cực kỳ mê cá cảnh, và bảo rằng nhất định phải gặp ông. Vài hôm sau, họ hẹn một buổi gặp vào buổi tối. Đó là lần đầu Britz gặp U Tin Win.

U Tin Win khi ấy chừng ngoài năm mươi tuổi và rất thân thiện. Hai bên hợp nhau ngay. Họ ngồi nói chuyện hàng giờ về cá nước ngọt, nhất là cá ở Myanmar, và về chuyện người ta còn biết quá ít về chúng. Họ bàn chuyện cùng đi thực địa để tìm vài loài khó kiếm. Chính những loài này là lý do ban đầu khiến Britz sang Myanmar, chẳng hạn cá nghịch lý (paradox fish) hay cá tăm xỉa răng (toothpick fish) Indostomus paradoxus, hoặc cá sặc sô-cô-la (chocolate gourami) của Myanmar, Parasphaerichthys ocellatus. Britz nói với U Tin Win rằng nhiều loài cá nhỏ, màu sắc đẹp ở đây rất hợp với thị trường cá cảnh ở châu Âu và nhiều nơi khác. Ông cũng nói rằng với một người có tâm huyết và đam mê như U Tin Win, mở một cơ sở xuất khẩu làm ăn bài bản có thể là một hướng đi thú vị.

Ngay sau buổi gặp, Britz phải rời đi. Hai người mất liên lạc mấy năm liền, vì hồi đó ở Myanmar còn rất ít người dùng e-mail. Sáu năm sau, vào cuối năm 2002, Britz bất ngờ nhận được e-mail của U Tin Win. Ông đã lên mạng tìm và liên lạc được với Britz. Ông kể rằng mình đã nghỉ hưu ở trường đại học và chuyển sang kinh doanh xuất khẩu cá cảnh, công việc đang rất suôn sẻ. Sau vài lần trao đổi e-mail, hai người bắt đầu lên kế hoạch cho chuyến thu thập tiếp theo của Britz ở Myanmar. Tháng 2 năm 2003, Britz đáp xuống Yangon và gặp lại U Tin Win.

Trong chuyến đó và mọi chuyến sau này, U Tin Win luôn cho những lời khuyên vô giá. Nhờ ông, chuyến nào cũng thu được rất nhiều, và nhiều loài mới đã được phát hiện. U Tin Win hiểu rất sâu về cá nước ngọt Myanmar, về phân loại và phân bố của chúng. Ông say mê chúng và lúc nào cũng khao khát tìm hiểu thêm. Vì vậy, ông trở thành chuyên gia về cá hiểu biết nhất, số một ở Myanmar. Ông luôn kiên nhẫn và mong ngóng những lá thư hay e-mail báo tin về các mô tả mới nhất của những loài mới thuộc khu hệ cá nước ngọt Myanmar. Đầu mỗi chuyến thu thập, Britz lại đến trại cá của ông và mang theo một xấp bản in các bài báo khoa học. U Tin Win lúc nào cũng háo hức chờ xấp bài này. Ông đọc kỹ từng bài, rồi thường viết một bản tóm tắt ngắn kèm nhận xét của riêng mình để đăng trên tạp chí của cục thủy sản, nơi ông có quan hệ rất tốt. Nhờ vậy, thông tin mới nhất đến với mọi người mà ít bị chậm trễ. Qua nhiều năm, chắc ông đã viết hàng chục bài như thế, vừa báo tin các phát hiện mới, vừa giải thích những thay đổi về phân loại và danh pháp. Cán bộ ngành thủy sản ai cũng đánh giá cao những bài viết này.

Brachydanio tinwini xinh đẹp là một trong hai loài được đặt tên để vinh danh U Tin Win. © Choy Heng Wah

U Tin Win sinh ngày 24 tháng 6 năm 1944. Ông mê cá từ năm 8 tuổi, khi bắt đầu nuôi cá cảnh. Về sau, ông chủ yếu chơi các loài cá cảnh ngoại nhập và cho sinh sản nhiều loài để bán trong nước, trong đó có cá đĩa (discus) và cá thần tiên (angelfish). Ông cũng là người đầu tiên ở Myanmar cho cá hổ oscar (họ cichlid) sinh sản với số lượng lớn. Cá cảnh ngoại nhập vẫn là mối quan tâm chính của ông cho đến lần gặp Britz năm 1996. Từ đó, ông bắt đầu để tâm nhiều hơn đến cá nước ngọt Myanmar nói chung, và nhất là các loài cá cảnh của đất nước tuyệt vời này.

Năm 1998, ông lập công ty Hein Aquarium, với sự giúp sức của một số sinh viên, vợ ông là Daw Tin Pyone và cậu con trai nhỏ Ye Hein Htet. Những chuyến hàng đầu tiên của Hein Aquarium đi Bangkok. Loài cyprinid tí hon của hồ Inle, Danio erythromicron, nằm trong số những loài xuất khẩu đầu tiên. U Tin Win cũng là người tìm lại Danio choprae, một loài cá nhỏ đã bị lãng quên từ lâu. Đây là họ hàng nhiều màu sắc của cá danio vằn (zebra danio), và ông đề xuất tên thương mại cho nó là danio phát sáng (glowlight danio). Khi Danio margaritatus, tức cá Galaxy Danio, mới được phát hiện và bị xuất khẩu với số lượng lớn, người ta cho rằng loài này đang cực kỳ nguy cấp. Chính U Tin Win đã đi tìm chúng ở những vùng khác. Ông chứng minh được rằng nơi người ta bắt chúng lần đầu chỉ là một trong nhiều nơi có loài này. Hiện nay, cả hai loài đều thuộc nhóm cá cảnh phổ biến nhất có nguồn gốc từ Myanmar.

Giới khoa học trân trọng chuyên môn, kiến thức của U Tin Win và sự giúp đỡ ông dành cho các nhà ngư học nước ngoài. Điều đó thể hiện qua hai loài mới do ông phát hiện và sau này được đặt theo tên ông. Loài thứ nhất là Mastacembelus tinwini, một loài cá chạch sông (spiny eel) cỡ lớn có ở khắp Myanmar. Loài thứ hai là Danio tinwini, một loài danio nhỏ xinh sống ở các con suối nhỏ trên núi thuộc bang Kachin. Trong 15 năm qua, tên ông xuất hiện trong phần lời cảm ơn của vô số công bố khoa học mô tả các loài cá mới từ Myanmar.

U Tin Win trao đổi về cá nước ngọt Myanmar với Ralf Britz và Oliver Crimmen năm 2007 © Ye Hein Htet

U Tin Win cũng có công lớn trong việc tìm lại một loài cá da trơn bí ẩn được mô tả từ hồ Inle năm 1967. Từ lúc được phát hiện, chưa ai tìm thấy loài này lần nào nữa, còn các mẫu chuẩn thì đã thất lạc. Những gì người ta biết về nó chỉ gói gọn trong bản mô tả gốc. Khi đã thấy tò mò, U Tin Win dồn hết tâm trí đi tìm loài cá này, kiên nhẫn và không biết mệt. Phải mất nhiều tháng, cộng thêm một khoản tiền thưởng kha khá, mới có một ngư dân mang đến cho ông một mẫu vật. Trong một lần Britz ghé thăm, U Tin Win tự hào đem con cá ra cho ông xem. Cầm con cá trên tay, Britz thấy rõ rằng cách xếp loài cá da trơn này vào nhóm phân loại, vốn chỉ dựa vào chút thông tin ít ỏi trong bản mô tả gốc, là sai. Hai người cùng bắt tay sửa lỗi này trong một bài báo đăng vào tháng 10 năm 2010 (Britz & Tin Win).

Còn rất nhiều câu chuyện khác về những đóng góp của U Tin Win trong việc khám phá cá nước ngọt Myanmar. Dù vậy, không câu chuyện nào nói hết được về con người đáng nể, mang tầm quốc tế này. Nhiều nhà ngư học và người chơi cá cảnh khắp thế giới sẽ còn nhớ thương ông rất nhiều.

Tất cả bài viết →