Váng trắng, váng dầu trên mặt bể cá: nguyên nhân và cách xử lý

Váng là gì, có hại không

Váng là lớp màng mỏng nằm ngay chỗ mặt nước gặp không khí. Nhìn qua nó giống váng dầu, có khi hơi ngả trắng. Lớp màng này gồm protein, chất béo, vi khuẩn, bụi, thức ăn thừa, chất thải của cá và cả tảo. Chất polysaccharide kết dính tất cả lại thành một lớp.

Váng không phải lúc nào cũng là dầu. Phần chính thường là protein và màng vi khuẩn. Dầu từ thức ăn hay kem dưỡng da dính trên tay chỉ góp thêm vào thôi.

Một lớp váng mỏng thường chưa hại cá ngay. Nhưng nếu để lâu, hoặc váng dày lên, nó sẽ chặn trao đổi khí ở mặt nước. Lúc đó oxy hòa tan giảm xuống, còn CO2 bị giữ lại trong nước. Bể nuôi đông cá là nơi cá dễ thiếu oxy nhất. Cá và tép chịu thiếu oxy kém hơn cây. Ngay cả cá mê cung như betta hay cá sặc cũng có thể bị stress nếu váng kéo dài.

Váng còn che bớt ánh sáng. Cây thiếu sáng sẽ yếu đi. Cây yếu lại nhả thêm chất thải, và váng càng dày hơn. Nếu bạn không cắt từ gốc thì vòng lặp này cứ thế tiếp diễn.

Nhận biết váng

• Váng hay bọt. Váng là lớp màng mỏng phủ trên chỗ nước đứng yên. Bọt là một lớp bong bóng, thấy rõ nhất ở gần đầu ra của lọc.
• Bong bóng mãi không vỡ. Đây là dấu hiệu chất thải hoặc protein tích tụ nhiều, làm sức căng mặt nước thay đổi.
• Bọt nổi lên ngay sau khi châm thứ gì đó. Thủ phạm thường là thuốc hoặc chất bổ sung vừa cho vào bể.
• Thử bằng giấy ăn. Bạn đặt một tờ giấy ăn lên mặt nước rồi nhấc lên. Nếu lớp màng dính theo tờ giấy thì đó là váng mặt nước.
• Dấu hiệu đi kèm. Nước đục hoặc ngả vàng, cá bỏ ăn, lá cây héo rũ.
• Váng quay lại nhanh. Đây là dấu hiệu nguyên nhân gốc vẫn còn nằm trong bể.

Có người chơi cho rằng lớp màng trắng mà khuấy vỡ rồi không liền lại có thể là vi khuẩn sắt, không phải váng protein. Tuy vậy, chưa có trường hợp nào được xác nhận là vi khuẩn sắt. Hiện cũng chưa có cách nhìn hay cách test nào phân biệt được hai loại này. Bạn cứ xem đây là một khả năng thôi, chưa phải kết luận.

Nguyên nhân

• Mặt nước ít chuyển động. Đầu ra lọc chĩa quá thấp, bông lọc nghẹt hoặc đầu hút bẩn sẽ làm dòng chảy yếu đi. Nước tù, lọc yếu so với thể tích bể và nuôi quá đông cũng khiến váng dễ xuất hiện hơn.
• Bể có nắp kín. Bể đậy kín thì trao đổi khí kém, và loại bể này cũng hay bị váng.
• Thức ăn. Cho ăn quá nhiều hoặc dùng thức ăn nhiều dầu làm bể dư chất hữu cơ, và váng có thêm nguồn ăn. Với người mới chơi, nguyên nhân hàng đầu là thức ăn rã nhanh hoặc kém chất lượng.
• Chất hữu cơ phân hủy. Lá và thân cây mục nhả dầu cùng các hợp chất hữu cơ lên mặt nước. Lá già ở gốc, xác cá, xác tép và thức ăn thừa cũng góp thêm vào lớp váng.
• Cây yếu. Cây mới trồng, hoặc cây đang thiếu sáng, thiếu phân, thiếu CO2 đều gây váng. Cây bị stress sẽ nhả ra chất béo và đường. Vi khuẩn ăn những chất này rồi tạo thành váng. Vì thế trong bể thủy sinh, váng trên mặt nước thường là dấu hiệu cây đang yếu.
• Bể mới set. Trong 1–4 tuần đầu, các quần thể vi khuẩn mới hình thành thải ra sản phẩm phụ, làm váng dày thêm.
• Vi sinh yếu. Kháng sinh và nước máy còn clo làm vi khuẩn có lợi yếu đi, và váng nhân cơ hội mọc lên.
• Thuốc và hóa chất. Thuốc, chất khử clo hay chất bổ sung vừa châm vào đều có thể gây váng hoặc bọt.
• Tay và đồ tẩy rửa. Kem dưỡng, xà phòng, dầu ăn dính trên tay, hoặc chất tẩy rửa xịt gần bể đều có thể làm bẩn mặt nước.
• Tác nhân bên ngoài. Bụi, nắng gắt và nhiệt độ cao đều góp phần. Nền dùng không đúng cách cũng nằm trong danh sách nguyên nhân.
• Bể châm CO2. Nhiều bể thủy sinh bị váng vì người chơi cố giữ mặt nước phẳng lặng để CO2 không thoát ra ngoài. Có người chơi còn để ý thấy bọt CO2 khá dính, khi nổi lên nó kéo theo rác lên mặt nước.
• Thay đổi trong bể. Một số người thấy váng xuất hiện sau khi thay vật liệu lọc, thêm cá, sửa đường ống hoặc nhổ bớt cây.

Làm gì ngay

Nếu cá ngáp ở mặt nước, bạn tăng sục khí ngay rồi đo ammonia và nitrite. Phần này không chờ dọn xong váng mới làm được.

Muốn gỡ váng nhanh thì có mấy cách sau:

• Giấy ăn. Đặt một tờ lên mặt nước, lật nhấc lên, rồi lặp lại với tờ mới cho đến khi hết váng.
• Vợt. Hớt nhẹ lớp màng trên mặt nước.
• Lọc váng. Bật máy lọc váng (surface skimmer) cho nó hút lớp nước trên cùng.

Một số nguồn có nhắc cách xịt hydrogen peroxide (oxy già) 3% lên lớp váng. Cách này chỉ xử lý tạm thời. Khi làm, bạn nhớ đeo kính bảo hộ và đừng để dung dịch dính vào da, mắt hay quần áo.

Các bước xử lý

1. Tìm nguyên nhân trước khi dùng hóa chất. Bạn xem lại dòng chảy, lượng thức ăn, đồ mục trong bể và những thứ vừa châm vào.
2. Gỡ lớp váng bằng giấy ăn, vợt hoặc lọc váng.
3. Thay nước và hút cặn. Chỉ hút nhẹ những chỗ nền bẩn. Đừng đảo sâu và dọn kỹ cả lớp nền, vì làm vậy bể sẽ mất vi khuẩn có lợi.
4. Dọn sạch đồ thừa và đồ chết. Bạn vớt hết thức ăn thừa, lá già, cây đang chết, xác cá, xác tép và xác ốc.
5. Tăng chuyển động mặt nước. Bạn có thể gắn thêm lọc treo, hoặc chĩa đầu ra của lọc chính lên mặt nước.
6. Súc vật liệu lọc bằng nước lấy từ trong bể, không dùng nước máy.

Giữ cho váng không quay lại

Dòng chảy. Bạn chỉnh đầu ra hoặc ống phun mưa ngóc lên một chút, sao cho cả mặt nước gợn sóng nhẹ. Chỗ nào thiếu chuyển động hoặc thiếu oxy thì thêm một quả sủi khí. Góc chết trong bể thì xử lý bằng một máy tạo dòng nhỏ. Có người chơi dùng máy tạo dòng và thấy váng biến mất, vì nó bị cuốn xuống sâu trong bể. Công suất lọc nên vào khoảng 3–5 lần thể tích bể mỗi giờ. Ví dụ bể 100 lít thì cần lọc 300–500 L/h.

Lọc váng. Với loại váng cứ dọn xong lại lên, lọc váng là cách xử lý trực tiếp nhất. Trong thời gian cây đang hồi lại, bạn có thể cho lọc váng chạy liên tục. Nó vừa hút váng, vừa tạo dòng nhẹ và giảm góc chết. Có loại lọc váng gắn liền với lọc treo, có loại rời chạy riêng. Loại rời hút mạnh hơn và hợp với bể lớn. Dù vậy, người chơi không hoàn toàn đồng ý với nhau ở khoản này. Có người thấy hớt váng là sạch, có người lại cho rằng lọc váng chẳng ăn thua.

Giảm chất hữu cơ. Bạn cho ăn ít lại, vớt thức ăn thừa, thay một phần nước và hút nhẹ chỗ nền bẩn. Bông lọc cơ học thì nên vệ sinh trước khi dòng chảy kịp yếu đi.

Thay nước. Mỗi nguồn khuyên một lượng nước thay khác nhau:

Hoàn cảnh	Lượng nước thay	Tần suất
Duy trì thường ngày, kèm hút đáy	khoảng 10–15%	mỗi tuần
Bể mới hoặc bể đang có vấn đề	20–30%	mỗi tuần
Bể đã ổn định	10–20%	mỗi tuần
Trong thời gian đang trị váng (theo một nguồn khác)	khoảng 20–30% mỗi lần	2–3 lần mỗi tuần

Nước mới thay vào thì phải khử clo.

Bể thủy sinh. Với bể trồng cây, muốn xử lý tận gốc thì phải cho cây đủ dinh dưỡng và tăng CO2. Sủi khí hay quạt chỉ là chữa cháy. Một số người chơi hẹn giờ cho sủi khí chạy vào ban đêm. Làm vậy vừa dọn được váng, vừa đuổi bớt CO2 trong lúc đèn tắt.

Kiên nhẫn. Có người chơi kể váng tự hết sau hai đến ba tuần. Bể mới set thì hệ vi sinh có thể mất 2–6 tuần mới ổn định, và váng xuất hiện trong giai đoạn này là chuyện thường gặp.

Phòng váng

• Mỗi lần chỉ cho lượng thức ăn cá ăn hết trong 2–3 phút. Phần thừa thì vớt bằng vợt hoặc ống bóp.
• Chia nhỏ bữa, cho ăn vài lần trong ngày.
• Nuôi số cá vừa với kích thước bể.
• Dùng nắp có khe thoáng để chặn bụi mà bể vẫn thông khí.
• Rửa tay sạch xà phòng, kem dưỡng và dầu mỡ trước khi nhúng tay vào bể. Đừng xịt chất tẩy rửa gần bể mở nắp.
• Đừng để nắng chiếu thẳng vào bể. Giữ nước lưu thông, không để góc chết.
• Vệ sinh lọc đều đặn để dòng chảy lúc nào cũng khỏe. Có người chơi khuyên vệ sinh hoặc thay bông lọc của lọc trong hằng tuần.

Sai lầm hay gặp

• Vớt váng hết lần này đến lần khác mà không sửa dòng chảy. Kiểu gì váng cũng quay lại.
• Xem lọc váng là thuốc chữa. Lọc váng chỉ gom lớp váng đã hình thành. Nó không sửa được chuyện cho ăn quá tay, dọn bể sơ sài hay lọc chính yếu.
• Gắn lọc váng vào lọc chính rồi không để ý. Loại này có thể hút cả không khí vào, làm lọc chính sục bọt và yếu dòng.
• Vệ sinh toàn bộ vật liệu lọc cùng một lúc.
• Cho hóa chất vào trước khi kiểm tra dòng chảy và lượng chất thải tích tụ.
• Dùng thuốc khi không cần. Thuốc làm hại vi khuẩn có lợi.
• Coi bọt dai dẳng chỉ là chuyện thẩm mỹ. Nếu bọt đi kèm cá stress, nước có mùi hôi hoặc đục, thì chất lượng nước đang có vấn đề.

Chuyện ở Việt Nam

Dân chơi gọi lớp màng này là váng, còn máy surface skimmer thì gọi là lọc váng.

Nước máy chưa xử lý vẫn còn clo. Clo làm hại vi khuẩn có lợi và tạo điều kiện cho váng mọc. Vì vậy nước mới lúc nào cũng phải khử clo trước khi cho vào bể.

Khí hậu nóng cũng góp phần. Nước ấm làm lá rụng dưới đáy mục nhanh hơn, và váng có thêm nguồn ăn. Nhiệt độ cao và nắng gắt đều nằm trong danh sách nguyên nhân từ bên ngoài. Có cửa hàng trong nước khuyên dùng chế phẩm vi sinh để trị váng, nhưng không ghi liều dùng.

Kiểm tra lại

• Mặt nước đã gợn nhẹ khắp bể chưa, hay vẫn còn góc đứng yên?
• Bông lọc và đầu hút có bị nghẹt không? Công suất lọc đã đủ 3–5 lần thể tích bể mỗi giờ chưa?
• Cho ăn xong 2–3 phút, đáy bể còn thức ăn thừa không?
• Trong bể còn sót lá mục, cây chết hay xác cá, tép, ốc nào không?
• Váng có quay lại nhanh không? Nếu có thì nguyên nhân gốc vẫn chưa xử lý xong.
• Cá có ngáp ở mặt nước không, nước có đục hay có mùi không? Nếu có thì tăng sục khí và đo ammonia, nitrite.