Cá bỏ ăn, không chịu ăn: nguyên nhân và cách xử lý

Cá bỏ ăn có đáng lo không

Không phải cứ cá bỏ ăn là cá bệnh. Cá no rồi thì nó không ăn thêm. Vì vậy nhiều khi con cá trông như đang chê đồ ăn thật ra chỉ bị cho ăn quá tay. Mặt khác, bỏ ăn cũng là dấu hiệu chung của rất nhiều bệnh, như đốm trắng, bệnh nhung, Ichthyobodo và trùng đường ruột (Spironucleus, Hexamita). Cho ăn sai cách còn là một trong những thủ phạm hay gặp nhất khiến cá nuôi bể và nuôi hồ bị bệnh hoặc chết.

Cá trưởng thành khỏe mạnh thường nhịn được 3 đến 7 ngày. Có loài chịu được hơn hai tuần. Cá con và cá bột thì khác hẳn. Chúng cần ăn nhiều bữa mỗi ngày, và nếu bị bỏ đói thì cá có thể dị hình hoặc chết. Cá lớn trao đổi chất chậm nên giãn bữa được lâu hơn. Nước càng ấm thì cá trao đổi chất càng nhanh và càng cần ăn nhiều.

Bảng dưới đây ghi các mốc tham khảo về thời gian cá nhịn an toàn và thời gian cá còn sống được khi không ăn.

Nhóm cá	Nhịn an toàn	Còn sống được tới
Cá nhỏ trong bể cộng đồng	3–5 ngày	2 tuần
Cá sặc, cá barb	5–7 ngày	2–3 tuần
Cichlid cỡ lớn, cá tỳ bà (pleco)	1–2 tuần	4 tuần
Cá betta	5–7 ngày	2 tuần
Cá bột	Tối đa 1–2 ngày	3–5 ngày

Đọc dấu hiệu để đoán nguyên nhân

Cá bỏ ăn hiếm khi chỉ có mỗi triệu chứng đó. Nhìn những biểu hiện đi kèm, bạn sẽ biết nên tìm nguyên nhân ở đâu:

• Cá mới bị stress. Cá trốn biệt, màu nhợt đi, thấy bạn lại gần là lao vụt đi. Trong 24–72 giờ đầu nó không đụng tới đồ ăn.
• Sai thức ăn. Cá đớp vào rồi nhả ra, hoặc thức ăn chìm xuống đáy mà không con nào ăn.
• Nước xấu. Cá bỏ ăn, ngáp trên mặt nước, cụp vây và lờ đờ. Nước có thể đục hoặc có mùi.
• Bệnh. Ngoài bỏ ăn, cá còn có đốm trắng, mảng trắng như bông gòn, chướng bụng, vệt đỏ trên vây, tách đàn, mang thở nhanh hoặc gầy đi.
• Bị bắt nạt. Cả bể ăn bình thường, chỉ một con không ăn. Con đó bị đuổi khỏi chỗ ăn, trốn suốt ngày hoặc rách vây.
• Cho ăn quá nhiều. Cá rỉa đồ ăn uể oải, thức ăn thừa đọng lại trong bể, bụng cá hơi tròn và rêu bùng lên.
• Đang sinh sản. Trong bể có tổ bọt, cá cái bụng căng hơn, hoặc có con đang ngậm trứng trong miệng. Cá có thể ngưng ăn vì lý do này.

Trùng đường ruột (Spironucleus, Hexamita) làm cá lờ đờ, sụt cân và đi phân trắng dạng sợi. Ở cá la hán, nhiễm khuẩn đường ruột khiến cá bỏ ăn, nhát, nhạt màu, sưng bụng hoặc sưng lỗ hậu môn, phân trắng hoặc dạng sợi. Khi la hán bị bệnh lủng đầu do Hexamita, trên đầu cá còn xuất hiện các hố mưng mủ màu trắng, nâu hoặc vàng. Con cá gầy đi, da sậm màu, đi phân trắng dạng sợi và treo mình ở mặt nước với đầu chúc lên.

Với cá betta, nhiều người tưởng cá bỏ ăn trong khi nó vẫn ăn một phần. Bạn cứ theo dõi vài bữa liền rồi hãy kết luận. Betta ở nước quá lạnh cũng có thể biếng ăn và nằm lì dưới đáy.

Nguyên nhân

• Cho ăn quá nhiều. Cá no thì bỏ qua đồ ăn. Phần ăn thừa còn làm bẩn nước.
• Sai khẩu phần. Cá ăn thực vật không màng tới mồi sống hay đồ ăn thịt. Cá ăn thịt thì lại ít hứng thú với rau và viên tảo. Betta mà trại nuôi bằng mồi sống, đồ đông lạnh và đồ sấy khô có thể không nhận ra cám lá hay cám viên là đồ ăn. Đồ đông lạnh còn đá hoặc đồ sấy khô còn giòn cũng hay bị cá bỏ lại.
• Bể chật. Cá nhút nhát bị bắt nạt mỗi lần cho ăn nên dần dần không dám ra ăn nữa. Một số con đực khi lớn lên sẽ bắt đầu giành lãnh thổ.
• Bệnh. Nhiễm khuẩn, nhiễm virus, ký sinh trùng, bệnh bong bóng, thối đuôi và thối vây đều làm cá bỏ ăn. Ở cichlid châu Phi, Cryptobia làm cá bỏ ăn và sụt cân. Bệnh này hiện chưa có cách chữa.
• Nước và lọc kém. Amoniac tăng vọt, nitrit tăng vọt, nitrat cao, nước xuống cấp nhanh và thiếu oxy đều khiến cá chán ăn. Riêng với betta, pH, độ cứng và amoniac thay đổi đều có thể làm cá ăn uống thất thường. Bể mới set hay dính hội chứng bể mới. Trong 1 đến 3 tuần đầu, vi sinh trong lọc chưa ổn định nên amoniac tích lại trong nước.
• Nhiệt độ sai. Nước quá nóng làm cá hiếu động bất thường và không màng ăn. Nước quá lạnh làm cá trao đổi chất chậm lại và ăn ít đi. Thủ phạm thường là sưởi hỏng.
• Stress. Bể nuôi đông, vận chuyển, bắt cá ra vào và các kiểu stress khác có thể làm trùng đường ruột bùng phát. Cá la hán sau khi đổi bể hoặc vận chuyển bị giảm sức đề kháng. Lúc đó vi khuẩn đường ruột sinh sôi và gây nhiễm trùng.
• Sinh sản. Các nguồn ghi thời gian khác nhau. Một nguồn nói cichlid ấp miệng có thể nhịn 2–3 tuần trong lúc ấp. Nguồn khác nói cá cái cichlid châu Phi ấp miệng có thể nhịn nhiều tuần, và giai đoạn ngậm con kéo dài tới một tháng.

Cá rồng có mấy lý do bỏ ăn riêng:

• Nước bẩn, lọc ngưng chạy, amoniac, nitrit hoặc nitrat cao, hoặc pH thay đổi quá nhanh.
• Cá lớn tới khoảng 40–50 cm thì tự nhiên chậm lại và ăn ít đi.
• Cá cái bắt đầu mang trứng thường ăn ít trong vài tuần đến vài tháng.
• Cá vừa qua vận chuyển hoặc đổi bể, vừa mất bạn cùng bể, hoặc bị thay nước ngay sau một bữa no.

Làm gì ngay

• Test nước ngay bằng bộ test nhỏ giọt.
• Nếu amoniac hoặc nitrit trên 0, hoặc nitrat trên 40 ppm, bạn thay 30–50% nước. Một nguồn khác khuyên thay ít nhất 50% khi tổng amoniac từ 2 mg/L trở lên.
• Bể lâu năm mà ít thay nước thì phải cẩn thận hơn. Khi bể bị hội chứng bể cũ, pH đã tụt dưới 6.0 và amoniac thường vượt 10 mg/L. Lúc này đừng chỉ thay nước đơn thuần. Thay nước làm pH tăng lên, và khi đó lượng amoniac sẵn có sẽ trở nên độc.
• Cá ngáp trên mặt nước mà còn bỏ ăn, chướng bụng hoặc xù vảy là ca cấp cứu. Bạn test nước và xử lý ngay.
• Cá bột hoặc cá con nhịn quá 24 giờ cũng là ca cấp cứu.
• Nhiệt độ thay đổi đột ngột rất hại cho cá và nhiều khi làm cá chết. Bạn cần tìm ra nguyên nhân thật nhanh, và thay sưởi nếu sưởi hỏng.
• Cá có dấu hiệu bệnh thì chuyển sang bể cách ly, rồi hỏi bác sĩ thú y.

Các bước tìm nguyên nhân

1. Theo dõi cá qua vài bữa. Ghi lại cá bỏ hết mọi món hay chỉ chê vài món.
2. Ghi lại cá đã bỏ ăn bao lâu, rồi so với bảng thời gian nhịn ở trên.
3. Kiểm tra xem thức ăn có hợp với loài không, và đồ đông lạnh đã rã đông hẳn chưa.
4. Cho ăn đúng giờ và vớt thức ăn thừa.
5. Đo nhiệt độ bằng một nhiệt kế thứ hai để chắc chắn nhiệt kế đang dùng không bị sai.
6. Test pH, độ cứng và amoniac.
7. Để ý các dấu hiệu bệnh. Nếu vẫn chưa rõ nguyên nhân thì bạn đưa cá tới bác sĩ thú y thủy sản.

Cá mới mua về thì bạn chờ 12–24 giờ rồi mới cho ăn bữa đầu. Phần lớn cá sẽ ăn lại sau 2–3 ngày. Betta mới về bị stress thường tự ăn lại, nhưng bạn vẫn không nên xem nhẹ chuyện cá bỏ ăn. Nếu đã thay lọc, đã thử hết các cách khác mà cá vẫn không ăn thì đã tới lúc gọi bác sĩ thú y.

Xử lý theo từng nguyên nhân

• Nước xấu. Bạn có mấy cách là thay một phần nước, trồng cây thật, tăng lọc, bớt cá và chuyển sang bể lớn hơn. Thường phải kết hợp vài cách cùng lúc mới đủ.
• Betta bị lạnh. Kiểm tra lại bằng nhiệt kế thứ hai rồi làm ấm nước. Đưa nhiệt độ lên mức cao trong khoảng 23–27°C có thể có ích.
• Thức ăn. Rã đông đồ đông lạnh thật kỹ trước khi cho ăn, chẳng hạn ngâm vào nước bể. Khi đổi sang thức ăn cá chưa quen, bạn trộn món cũ chung với món mới.
• Bị bắt nạt. Rải thức ăn ở nhiều chỗ, hoặc cho ăn cả thức ăn chìm lẫn thức ăn nổi. Bạn cũng nên sắp lại bố cục hoặc trồng thêm cây để cá yếu có chỗ trốn.
• Táo bón. Cho cá nhịn 24–48 giờ có thể giải quyết được táo bón. Táo bón để lâu có thể dẫn tới bệnh bong bóng.

Cá la hán và cá rồng

Tài liệu tiếng Việt viết về cá bỏ ăn chủ yếu xoay quanh cá rồng và cá la hán. Các thuốc hay được nhắc tới là metronidazole, oxytetracycline, xanh methylen và muối. Trong số đó, chỉ metronidazole là có ghi liều. Bệnh đường ruột vẫn nên để bác sĩ thú y hoặc người chuyên về sức khỏe cá chẩn đoán và chữa.

• La hán viêm ruột. Ngưng cho ăn và giữ nước ở 28–30°C. Ngày đầu thay 50% nước, sau đó mỗi ngày thay 10%.
• La hán nhiễm khuẩn đường ruột. Hòa tan hoàn toàn metronidazole trong nước ấm, liều 500 mg cho 40 lít. Bạn phải tính đúng thể tích nước để khỏi quá liều. Nguồn này không ghi dùng trong bao nhiêu ngày.
• La hán lủng đầu. Thay khoảng 75% nước, vệ sinh nền và lọc. Sau đó nghiền metronidazole, hòa vào nước nóng khoảng 90°C rồi châm vào bể với liều 500 mg cho 40 lít, dùng trong 10–15 ngày. Nếu cá hồi phục chậm thì kéo dài thêm. Có thể thêm xanh methylen để chặn nhiễm khuẩn thứ phát.
• Cá rồng bị đốm trắng hoặc stress. Giữ nước ở khoảng 30–32°C và thêm một ít muối.
• Cá rồng bỏ ăn vì lý do khác. Thay 10–20% nước mỗi 2–3 ngày. Mỗi lần thay, bạn thêm một ít muối rồi giảm dần qua các lần sau. Đừng cho quá nhiều muối. Chạy sủi oxy 4–6 giờ mỗi ngày.

Cá rồng đang yếu mà ở chung với cá nhỏ thì dễ bị rỉa vây, và như vậy cá càng stress thêm.

Phòng

• Chỉ cho lượng thức ăn cá ăn hết trong vài phút, và vớt phần thừa trước khi nó lắng xuống đáy. Một nguồn ghi cụ thể hơn là lượng cá ăn hết trong khoảng hai phút, ngày 1–2 lần, mỗi tuần cho nhịn một ngày. Cá bột và cá con thì không áp dụng ngày nhịn.
• Betta và cá vàng thân tròn khỏe hơn khi mỗi tuần có một ngày nhịn. Cá vàng, nhất là loại thân tròn, rất dễ bị cho ăn quá tay và hay mắc bệnh tiêu hóa, bệnh bong bóng.
• Chọn thức ăn theo tính ăn của loài, tức là ăn thực vật, ăn thịt hay ăn tạp.
• Cất thức ăn khô ở chỗ mát và khô. Sau 2 tháng thì bạn dùng hết hoặc thay gói mới. Thức ăn bị mốc thì bỏ đi, vì có nguy cơ nhiễm aflatoxin.
• Mua mồi sống ở chỗ uy tín. Mồi vớt ngoài tự nhiên có thể mang ký sinh trùng.
• Cách ly cá mới và cá bệnh. Bỏ qua bước cách ly là một trong những nguyên nhân gây ra nhiều bệnh cá.
• Nuôi ít cá mà khỏe, và chọn những loài sống hợp nhau.

Sai lầm hay gặp

• Cho ăn quá dày, hoặc trong nhà mỗi người cho cá ăn một lần.
• Dùng thuốc khử clo thông thường trong khi nước máy có chloramine.
• Cứ thấy cá chê thức ăn khô là nghĩ chắc chắn cá bệnh. Cá nóc tí hon (pea puffer) và scarlet badis vốn hay chê đồ khô. Chúng cần mồi sống hoặc đồ đông lạnh.
• Gõ kính, cho cá mới ăn ngay ngày đầu, ép cá đang sinh sản ăn, hoặc để cá bột nhịn.
• Dùng khối thức ăn thả bể. Phần cá không ăn sẽ thối trong bể. Nhiều loài, trong đó có tetra và đa số cichlid, còn không nhận ra đó là đồ ăn.

Ở Việt Nam

Ở xứ nóng, nước ấm làm chất thải phân hủy nhanh hơn và làm oxy hòa tan giảm xuống, vì vậy nước xấu đi càng nhanh. Rủi ro chính về nhiệt độ là nước quá nóng chứ không phải quá lạnh. Nhận định này vốn viết cho Singapore, nơi khí hậu gần giống miền Nam.

• Cá nhiệt đới ưa nhiệt độ 24–28°C.
• Bể đặt trong phòng không máy lạnh có thể vượt 32°C vào những đợt nắng nóng. Bạn dùng quạt, tăng khuấy động mặt nước hoặc gắn chiller, và để bể tránh nắng chiều chiếu thẳng.
• Phòng có máy lạnh lúc bật lúc tắt thì nên cài sưởi ở 25–26°C cho nhiệt độ ổn định. Nước bị làm lạnh quá mức vào ban đêm có thể làm cá sốc.

Khi nào cần lo

• Cá ngáp trên mặt nước kèm bỏ ăn, chướng bụng hoặc xù vảy.
• Cá bột hoặc cá con nhịn quá 24 giờ.
• Cá nhịn quá mốc an toàn trong bảng ở trên mà không có lý do rõ ràng, chẳng hạn như đang ấp trứng.
• Cá đi phân trắng dạng sợi, sụt cân, hoặc có hố mưng mủ trên đầu.
• Bạn đã xử lý nước, thay lọc và thử các cách khác mà cá vẫn không ăn. Lúc này nên đưa cá tới bác sĩ thú y.