Bể cá bị nóng mùa hè: cách hạ nhiệt an toàn và giữ bể mát

Vì sao bể nóng lại nguy hiểm

Nước càng ấm thì càng giữ được ít oxy hòa tan. Ở 32°C, nước chỉ chứa khoảng 7,4 mg/L oxy. Ở 7°C, con số này lên khoảng 11,9 mg/L. Chưa hết, nước ấm làm cá và các sinh vật khác trong bể hoạt động mạnh hơn, nên chúng tiêu oxy nhanh hơn. Oxy ít đi trong khi nhu cầu lại tăng, vì thế bể quá nóng rất dễ làm cá ngạt.

Cá nước ấm thường cần khoảng 5 mg/L oxy hòa tan để sống khỏe. Khi oxy xuống 2–4 mg/L, phần lớn cá bắt đầu thấy khó chịu. Dưới 2 mg/L, cá bị stress, dễ bệnh hoặc chết. Cá chết thường xảy ra ở mức này. Mỗi loài chịu thiếu oxy một kiểu. Trong ngày, oxy trong bể thường xuống thấp nhất ngay trước rạng sáng, tầm 4 đến 6 giờ sáng.

Phần lớn cá nước ngọt thường chịu được khoảng 30°C trong vài ngày, nhất là khi nhiệt tăng từ từ. Có nguồn cho rằng nhiệt chỉ thật sự nguy hiểm với cá và cây khi bể nóng kéo dài nhiều tuần, còn vài ngày thì chưa sao. Dù vậy, đừng nghĩ cá nhiệt đới nào cũng chịu nóng giỏi. Nhiều loài cá nhiệt đới không trụ nổi qua các đợt nắng nóng mùa hè. Ngưỡng nhiệt nguy hiểm cũng khác nhau theo loài. Chẳng hạn, cá neon gặp khó sớm hơn cá ram.

• Chịu nóng khá: cá sặc, cá betta và các loài cá Amazon sống ở vùng nước đồng bằng chảy chậm. Ngoài tự nhiên, chúng vẫn thường xuyên gặp nước ở mức đầu 30°C.
• Nguy nhất: các loài nước mát như cá vàng, cá đẻ con họ goodeid và axolotl.

Bảng dưới đây ghi nhiệt độ phù hợp cho một số loài, theo từng nguồn.

Loài	Nguồn nước ngoài	Một trang cây thủy sinh Việt Nam
Cá betta	24–30°C
Cá neon	20–26°C
Dương xỉ Java	22–28°C
Ráy (Anubias)	22–28°C	chịu được khoảng 30–32°C
Bucephalandra		khoảng 28–30°C
Hẹ nước (Vallisneria)		đến khoảng 30°C

Riêng ráy thì hai nguồn ghi lệch nhau khá xa, bạn nên biết cả hai mức. Trang cây Việt Nam còn cho biết Cryptocoryne wendtii và C. beckettii chịu nóng khá tốt. Có điều chúng nhạy với thay đổi đột ngột. Gặp nóng, cây thủy sinh thường chậm lớn hoặc đứng hẳn. Vi khuẩn nitrat hóa thì làm việc tốt nhất ở 25–30°C.

Dấu hiệu cá bị nóng

• Cá đớp khí trên mặt nước.
• Mang thở nhanh.
• Cá lừ đừ.
• Cá tụ quanh đầu ra của lọc.
• Cá bỏ ăn.
• Cá bơi bất thường.

Cá đớp khí trên mặt nước là dấu hiệu thiếu oxy hay gặp nhất. Nó thường xuất hiện trước khi cá chết hàng loạt. Thấy cá đớp khí thì đừng chần chừ.

Nguyên nhân làm bể nóng

• Nắng chiếu thẳng vào bể. Bể đặt gần cửa gió nóng hoặc gần đồ điện tỏa nhiệt như lò nướng, máy sấy, máy chơi game.
• Đèn, máy bơm và nắp đậy kín. Kể cả khi phòng chỉ 28°C, mấy thứ này vẫn đẩy nước trong bể nóng hơn nhiệt độ phòng.
• Máy bơm có cánh quạt bẩn. Bơm như vậy có thể nóng tới khoảng 40°C và truyền nhiệt vào nước.
• Đèn metal halide tỏa nóng nhất. Chỉ vài bóng T5 trong máng đèn kín cũng đủ làm bể quá nóng. Đèn LED thì mát hơn.
• Sưởi bị kẹt ở chế độ bật. Gặp đợt nắng nóng, chuyện này nhanh chóng thành thảm họa. Vì vậy hãy kiểm tra sưởi trước tiên.
• Bể xếp nhiều tầng trên kệ. Hơi nóng bốc lên trên, thành ra bể trên cùng và bể dưới cùng có thể chênh nhau vài độ.

Làm gì ngay khi bể nóng

1. Đo nhiệt độ nước bằng nhiệt kế trước khi làm gì khác.
2. Nếu cá đang thiếu oxy, ưu tiên số một là bật máy sủi.
3. Thả đá sủi hoặc chỉnh đầu ra của lọc cho mặt nước gợn sóng. Mặt nước gợn vừa có thêm oxy, vừa bay hơi nhiều hơn, nhờ đó nước mát đi.
4. Tắt đèn bể để bớt một nguồn nhiệt. Cây chịu được một hai ngày không có đèn.
5. Thay một ít nước bằng nước mát đã khử clo. Chỉ cần hạ bể xuống vài độ là đủ.
6. Lúc khẩn cấp, bạn có thể thả nổi một chai nước đông đá đậy kín vào bể. Chai chỉ nên đặt ở chỗ dòng chảy mạnh. Một trang cây thủy sinh Việt Nam khuyên bọc chai trong khăn trước khi dùng.

Hạ nhiệt nhanh cỡ nào là vừa? Hai nguồn đưa ra hai mức khác nhau. Một nguồn nói không hạ quá 5°C trong 24 giờ. Một nguồn Việt Nam khuyên không hạ quá 3–4°C trong vòng 4 giờ. Nhiệt thay đổi nhanh làm cá stress và có thể gây bệnh đốm trắng. Tép trong bể biển cũng không chịu được nhiệt tăng nhanh.

Các bước giữ bể mát qua mùa nóng

1. Kéo rèm hoặc mành để nắng không chiếu thẳng vào bể.
2. Tắt những thiết bị không cần thiết như đèn chìm, sưởi nền và các máy bơm không dùng tới.
3. Bỏ nắp hoặc thay bằng nắp lưới. Sau đó hạ mực nước xuống vài cm để cá có nhảy cũng không thoát ra ngoài.
4. Tạo gợn mặt nước bằng đá sủi hoặc lọc vi sinh (lọc bông chạy bằng máy sủi).
5. Hướng quạt vào mặt nước, ví dụ một chiếc quạt USB.
6. Cho ăn ở mức tối thiểu. Cá ăn ít thì bớt cần oxy, nước cũng bớt bẩn.
7. Châm bù phần nước bay hơi, có nước RO thì dùng nước RO.
8. Nếu bể cứ nóng đi nóng lại, hãy lắp máy làm lạnh (chiller).

Bảng dưới đây cho biết mỗi cách hạ được khoảng bao nhiêu độ.

Cách làm	Mức hạ nhiệt
Mở nắp cho nước bay hơi	khoảng 1–2°C
Cắt 50% thời gian bật đèn	khoảng 1°C
Quạt thổi ngang gắn ở mép bể, hướng vào mặt nước	2–4°C
Ốp xốp hoặc tấm giấy bạc phản nhiệt ở mặt sau và hai bên bể, thêm mặt trước khi nóng gắt	vài độ

Chuyện quạt hạ được bao nhiêu thì các nguồn không thống nhất. Một nguồn cho mức 2–4°C như trong bảng. Nguồn khác lại nói quạt thổi qua mặt nước chỉ làm nước mát đi chút ít. Khi ốp cách nhiệt, nhớ chừa mặt trên cho khí còn trao đổi.

Với đèn, một trang cây thủy sinh Việt Nam khuyên mùa hè chỉ bật khoảng 6–8 tiếng mỗi ngày. Bạn có thể chia số giờ này làm hai lần bật.

Lượng nước thay cũng mỗi nguồn nói một kiểu. Một nguồn nước ngoài khuyên cứ giữ mức 25% như bình thường trong đợt nắng nóng. Các nguồn Việt Nam thì gợi ý thay hằng tuần 10–15% hoặc 30–40% bằng nước mát hơn một chút, và thay từ từ.

Máy làm lạnh là cách hạ nhiệt chắc ăn nhất. Đổi lại, máy rất đắt và ngốn nhiều điện. Giá máy tùy vào kích thước bể.

Sai lầm hay gặp

• Thả đá viên, túi giữ lạnh hoặc thay nước lạnh. Nhiệt độ sẽ dao động mạnh và làm cá stress. Nhiều nguồn nước ngoài đều khuyên không thả đá vào bể. Cũng đừng đổ nước lạnh thẳng vào bể.
• Làm nước quá lạnh. Nước quá lạnh và quá nhiều oxy có thể tạo bọt khí trong máu cá, gây tắc mạch.
• Thả chai đông đá ở chỗ nước đứng. Bể sẽ có chỗ nóng chỗ lạnh, và cá có thể bị sốc.
• Rút điện hoặc vặn nhỏ sưởi. Lỡ quên bật lại thì cá có thể bị sốc lạnh. Cứ để sưởi yên, bạn chỉ cần kiểm tra nó không bị kẹt ở chế độ bật.
• Dùng quạt máy tính (quạt PC). Quạt này không thổi phủ hết mặt nước và không chỉnh hướng được. Nó cũng không hợp với môi trường ẩm ướt, và có thể chập điện hoặc gây thương tích nếu bị nước bắn vào.
• Treo quạt cắm điện lưới phía trên bể.
• Giảm dòng chảy mặt nước khi trời nóng. Trời nóng lại càng không nên giảm.
• Mở nắp mà không có lưới. Cá hay nhảy sẽ thoát ra ngoài.
• Trông vào nước máy để có nước mát thay. Những ngày nóng nhất, nước máy có thể không còn mát nữa.
• Tự chế máy lạnh bằng ống cuộn ngâm trong nước đá. Kiểu này làm lạnh kém và phải theo dõi sát.
• Vùi sỏi ướp tủ lạnh xuống nền. Cách này gần như không làm mát được bao nhiêu.

Phòng bể nóng từ trước

• Dùng nhiệt kế điện tử có báo động khi nhiệt quá cao hoặc quá thấp. Loại có màn hình ngoài và ghi lại mức cao nhất, thấp nhất cũng đáng cân nhắc.
• Gắn bộ điều khiển quạt theo nhiệt độ. Bộ này tự tắt quạt khi nước về đúng mức đã cài.
• Chuyển sang đèn LED. Bạn cũng có thể cân nhắc thay lọc thùng công suất lớn bằng lọc vi sinh chạy máy sủi.
• Xếp cá nước mát vào các bể ở tầng dưới cùng của kệ.
• Kiểm tra và vệ sinh cánh quạt máy bơm để bơm không làm nóng nước.
• Thêm đá sủi trước khi có bão, vì áp suất không khí thấp làm oxy trong nước giảm.
• Khi trời nóng, giảm châm phân và đo Fe, NO3, K, Mg thường xuyên.
• Dùng máy sủi có pin dự phòng để sủi không bị ngắt giữa chừng.
• Đặt bể xa cửa sổ, xa nắng trực tiếp và xa nguồn nhiệt, hoặc che lại bằng rèm hay tấm chắn. Đo nhiệt độ mỗi ngày.
• Nếu phòng có máy lạnh, để máy ở chế độ tự động cho nhiệt độ phòng ổn định.

Mùa nóng ở Việt Nam

Một nguồn Việt Nam cho rằng 23–26°C là mức lý tưởng với phần lớn bể thủy sinh. Vào mùa hè, nước dưới 29–30°C vẫn chấp nhận được nếu cá và cây nhiệt đới khỏe.

Trong nước có bán quạt kẹp làm mát bể cá (quạt tản nhiệt), chọn theo chiều dài bể. Một người bán ghi bể dưới 40 cm dùng 1 quạt, bể 40–60 cm dùng 2 quạt. Còn máy làm lạnh thì các nguồn trong nước coi là cách triệt để nhất nhưng tốn kém, chủ yếu dành cho bể cao cấp.

Về cây, một trang cây thủy sinh Việt Nam khuyên mùa hè nên chọn những loại chịu nóng sau:

• Ráy (Anubias)
• Bucephalandra
• Hẹ nước (Vallisneria)
• Cryptocoryne
• Crinum calamistratum
• Echinodorus

Những loại ưa mát như rêu thì nên tránh trồng vào mùa hè. Trang này cũng khuyên tăng sủi hoặc tăng dòng chảy mặt nước, nhất là vào ban đêm.

Kiểm tra lại

• Hôm nay bạn đã xem nhiệt độ chưa, và mức cao nhất trong ngày là bao nhiêu?
• Sưởi có bị kẹt ở chế độ bật không?
• Sủi hoặc đầu ra lọc có đang làm gợn mặt nước không?
• Cánh quạt máy bơm có sạch không?
• Nước bay hơi đã châm bù chưa?
• Lượng thức ăn đã giảm xuống mức tối thiểu chưa?
• Với bể trồng cây, Fe, NO3, K, Mg đã được đo gần đây chưa?