Vì sao cá đẻ con ngày càng yếu đi?

Nhiều sách và tạp chí cũ hay khuyên người mới chơi nuôi cá đẻ con như cá Endler hay cá bảy màu (Guppy), vì chúng khỏe. Lời khuyên này từng đúng. Nhưng chúng đã qua rất nhiều thế hệ kể từ thời còn là cá hoang dã, và giờ một số loài đã trở nên khá yếu. Tiếc là phần lớn cá đẻ con bây giờ được sản xuất hàng loạt. Ai cũng biết hễ sản xuất hàng loạt là chất lượng đi xuống. Mong rằng vài mẹo dưới đây sẽ giúp bạn nuôi cá đẻ con thành công dù có những thách thức mới này.

Cá đẻ con được nhân giống như thế nào

Trước hết, bạn cần biết phần lớn cá đẻ con được nhân giống ra sao. Vì lý do kinh tế, hầu hết các trại nuôi chúng ở những vùng ấm quanh năm, kể cả mùa đông. Florida, Thái Lan và Hawaii đều là những nơi hay có trại cá. Khi đã có sẵn hơi ấm tự nhiên miễn phí, người ta chỉ cần thêm một cái ao để cho cá sinh sản. Họ thả thật nhiều cá đẻ con vào một cái ao rất rộng, rồi vớt cá con lên khi chúng đẻ. Làm vậy thì ra được rất nhiều cá mà tốn ít công hơn hẳn so với nuôi trong bể kính. Có điều, cách làm này để lại vài hậu quả đáng tiếc.

Hậu quả đầu tiên là cá trong đàn cứ giao phối cận huyết với nhau mãi. Không ai ngăn anh chị em giao phối với nhau, cũng không ai ngăn cha mẹ giao phối với con. Vì vậy các khuyết tật di truyền có thể lan tràn, cho đến khi những con lỗi bị loại ra (cull) trước khi bán cho nhà bán buôn. (Mỗi trại nhân giống một kiểu. Một số trại dùng lồng để những con bị loại không giao phối được với nhau, v.v.) Nhiều trại bây giờ vớt cá từ ao lên, rồi chọn những con đạt chất lượng từ các bể phân loại trong nhà kho. Tiếc là có những con trông vẫn ổn nhưng vẫn có thể mang gen yếu của cha mẹ. Ví dụ dễ thấy nhất là tất cả các dòng “bụng phệ” (potbelly) của cá platy và cá molly. Đó đều là dị tật di truyền, chỉ là người ta đã thương mại hóa chúng và chúng thành ra phổ biến trên thị trường. Những dòng này ra đời một cách tình cờ, do nhân giống cận huyết làm giống bị thoái hóa.

Ký sinh trùng

Vấn đề thứ hai của kiểu nhân giống trong ao là ký sinh trùng xâm nhập. Người nuôi đã cố hết sức giăng lưới và chặn sinh vật gây hại vào trại, nhưng cá vẫn tiếp xúc với những thứ từ bên ngoài, chẳng hạn ký sinh trùng do chim mang tới. Ký sinh trùng có thể tàn phá cả đàn cá. Bây giờ các trại cá đều cách ly cá vài ngày trước khi gửi đi để theo dõi ký sinh trùng. Tuy nhiên, nếu cá không bị stress thì chúng vẫn có thể giữ ký sinh trùng ở trạng thái ngủ. Phải đến lúc cá bị stress trên đường vận chuyển, ký sinh trùng mới có cơ hội bám vào và phát bệnh.

Cơ sở nhân giống

Vấn đề thứ ba là nhiều ao được xây bằng bê tông. Bê tông thôi hóa chất vào nước, làm pH và độ cứng tăng lên. Cũng có nơi vì chi phí mà dùng nước lợ chứ không dùng nước ngọt hoàn toàn. Bản thân chuyện này không hẳn là xấu. Cái bẫy nằm ở chỗ các cửa hàng và người chơi không biết điều đó. Cá thường đến từ nước cứng, pH cao, rồi về tới nơi lại phải sống trong nước máy địa phương. Sự thay đổi này có thể làm cá bị sốc thẩm thấu. Cá có thể chết sau vài ngày, hoặc yếu đến mức những bệnh đang ủ sẵn trong người kết liễu chúng.

Mua cá đẻ con

Đã biết cá đẻ con mình muốn nuôi được nhân giống ra sao, giờ ta tính cách đối phó. Một lựa chọn là mua cá do người chơi ở địa phương nhân giống. Đàn cá bố mẹ của họ dù có đến từ trại cá thì ít ra lứa cá con cũng không bị sốc thẩm thấu vì thông số nước thay đổi lớn.

Cá đẻ con hoang dã

Một lựa chọn khác là tìm cá hoang dã. Về mặt di truyền, cá hoang dã thuần hơn nhiều. Nhưng cách này không áp dụng được cho các dòng “fancy” của cá đẻ con, tức những dòng được lai tạo để có màu sắc, hình dáng đặc biệt. Cá hoang dã cũng vẫn có thể mang ký sinh trùng hoặc bị sốc thẩm thấu. Ngoài ra, bạn nên cân nhắc xem loài đó ngoài tự nhiên có đang bị đe dọa không, và chuyện đó có ý nghĩa thế nào với bạn. Có người chơi cố ý nhân giống cá hoang dã đang nguy cấp để tăng số lượng. Cũng có người tránh nuôi chúng, mong ngoài tự nhiên còn giữ được nhiều cá hơn.

Mô phỏng thông số nước tự nhiên

Lựa chọn cuối cùng là cách mà rốt cuộc phần lớn mọi người sẽ chọn: set bể có thông số nước gần với nơi cá được nhân giống. Lúc đầu người ta tìm ra cách này hoàn toàn tình cờ. Cá molly là một trong những loài đầu tiên bị sản xuất hàng loạt và lai tạp mạnh tay để có đủ màu đẹp như ngày nay. Kết quả là những con molly đó sống không lâu. Người nuôi tìm hiểu nhanh và thấy molly có thể sống trong nước lợ. Chẳng bao lâu sau, nhiều cửa hàng và người chơi cho muối bể cá vào bể để tạo nước lợ. Lạ thay, molly khỏe hẳn lên! Ai cũng tưởng đã tìm ra lời giải. Nhưng có người dùng muối bể cá, có người lại dùng muối biển. Về sau mọi người mới phát hiện chính khoáng chất trong muối biển mới là thứ giúp cá nhiều nhất.

Giữ cho cá đẻ con khỏe mạnh

Muốn có cá đẻ con khỏe từ trại cá, bạn bắt đầu bằng việc set một bể có pH và độ cứng phù hợp. Sau đó bạn hỏi xem cửa hàng cá gần nhà nhập cá vào ngày nào. Lý tưởng là bạn mua cá trước khi cửa hàng thả chúng vào bể của họ (trừ khi chủ cửa hàng là dân mê cá đẻ con và đã tự chuẩn bị sẵn những điều kiện này). Bạn mang cá về nhà và cách ly chúng trong bể có pH và độ cứng mình đã set. Cá sẽ lên tốt sau khi thích nghi xong. Sau đó bạn có thể từ từ, thật chậm, hạ dần pH về mức của nước máy nhà mình trong nhiều tháng. Cuối cùng bạn sẽ có những lứa cá con chưa từng biết đến loại nước nào khác ngoài nước máy nhà bạn. Lúc đó bạn có thể chia cho những người chơi khác những con cá đẻ con ổn định hơn.

Bí quyết nuôi cá đẻ con thời nay là giảm stress cho cá tới mức thấp nhất. Những con cá màu rực rỡ, vây siêu dài và bị nhân giống đến thoái hóa di truyền này không nên phải đem hệ miễn dịch ra thử thách. Mỗi dòng cá đẻ con mới đều mang theo cả vẻ đẹp lẫn dị tật. Hy vọng bạn sẽ chuẩn bị một bể và cho cá đẻ con thêm một cơ hội. Với mình, đây là nhóm cá thích nuôi nhất. Một khi đã ổn định, chúng có thể khỏe mạnh qua nhiều thế hệ.