ปลาจมูกช้าง

ปลาจมูกช้าง Gnathonemus petersii เป็นปลาในวงศ์ Mormyridae ที่มีถิ่นกระจายพันธุ์กว้างมากในแอฟริกา โดยมีบันทึกการพบใน 10 ประเทศ ตั้งแต่มาลีและเบนินไปจนถึงแซมเบีย ปลาชนิดนี้ใช้ “งวง” หาอาหารที่ซ่อนอยู่ในพื้นตู้ จึงต้องใช้พื้นที่นุ่ม และต้องการแสงสลัว เช่นเดียวกับปลาในวงศ์ Mormyridae ชนิดอื่น ปลาชนิดนี้สร้างสนามไฟฟ้าอ่อน ๆ ขึ้นมาใช้นำทาง ล่าเหยื่อ และสื่อสาร ปลาชนิดนี้ไวต่อคุณภาพน้ำที่แย่ลงและไวต่อยารักษาโรคหลายชนิดมาก รวมถึงเกลือด้วย1

มีการเลี้ยงเป็นกลุ่มประมาณ 50 ตัวในตู้ขนาด 200 x 60 x 60 ซม.2

ตู้ขนาด 120 × 45 × 45 ซม. (ประมาณ 243 ลิตร) ถือว่าพอใช้ได้แบบเฉียดฉิว หากต้องการเลี้ยงเป็นกลุ่มขนาดพอสมควรจะต้องใช้ตู้ที่ใหญ่กว่านี้1

• อุณหภูมิ: 23–28 °C
• ค่า pH: 6.0–7.5
• ความกระด้าง (GH): 5–15 dGH1

ปลาชนิดนี้หากินกลางคืน จึงต้องใช้แสงสลัวเพื่อให้ปลารู้สึกปลอดภัย ควรมีที่หลบซ่อนให้มากพอด้วย โดยเฉพาะเมื่อเลี้ยงรวมกันหลายตัว สามารถใช้หินผิวเรียบ ขอนไม้ และไม้น้ำที่อยู่ได้ในแสงน้อย เช่น อนูเบียส (Anubias sp.) เฟินชวา และวาลิสเนอเรีย (Vallisneria) พื้นทรายเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่งต่อสุขภาพของปลาชนิดนี้ เพราะปลาจะใช้ริมฝีปากล่างที่ยื่นยาวคล้ายงวงขุดคุ้ยลงไปในพื้น วัสดุปูพื้นที่มีขอบคมหรือหยาบอาจทำให้ปากของปลาบาดเจ็บ และทำให้ปลาไม่สามารถกินอาหารได้ตามธรรมชาติ1

ปลาส่วนใหญ่ไม่ค่อยเลือกกิน และจะยอมรับอาหารหลากหลายทั้งอาหารแห้ง อาหารแช่แข็ง และอาหารสด หนอนทุกชนิดเป็นอาหารที่ G. petersii ชอบเป็นพิเศษ1

ปลาในวงศ์ Mormyridae รูปร่างแปลกชนิดนี้มักถูกเลี้ยงเพียงตัวเดียว เนื่องจากการเลี้ยงเป็นกลุ่มเล็ก ๆ มักไปได้ไม่ดีในระยะยาว และปลาอาจรุมทำร้ายกันจนถึงตายได้ อย่างไรก็ตาม ในธรรมชาติ ปลาชนิดนี้ซึ่งยาวได้ถึง 30 ซม. แต่น้อยครั้งที่จะยาวเกิน 15 ซม. บางครั้งรวมกันเป็นฝูงใหญ่มาก ในสถานที่เลี้ยงแห่งหนึ่งมีการเลี้ยงปลาเป็นกลุ่มประมาณ 50 ตัวในตู้ขนาด 200 x 60 x 60 ซม. ซึ่งในสภาพนี้ปลาจมูกช้างจะรวมฝูงและแสดงพฤติกรรมว่ายเป็นฝูงที่แทบไม่เห็นในปลาตู้ชนิดอื่นเลย2

เป็นปลาที่เงียบแต่หวงถิ่น รักสงบกับปลาต่างชนิด แต่ไม่ควรเลี้ยงร่วมกับปลาที่ว่องไวมากหรือก้าวร้าว เพราะจะแย่งอาหารไม่ทัน และเลี้ยงร่วมกับปลาในวงศ์ Mormyridae ชนิดอื่นได้ไม่ดี ปลาที่แนะนำให้เลี้ยงร่วม ได้แก่ ปลาจากแอฟริกาชนิดอื่น เช่น ปลาผีเสื้อ ปลาบิเชียร์ขนาดเล็ก ปลาคองโกเตตร้า ปลาแมวในสกุล Synodontis และปลาในสกุล Ctenopoma นอกจากนี้ G. petersii ยังเลี้ยงร่วมกับปลาหมอสีที่รักสงบได้ดี เช่น Satanoperca, Geophagus บางชนิด และปลาเทวดา

การเลี้ยงร่วมกับปลาชนิดเดียวกันทำได้ยากกว่า ไม่แนะนำให้ซื้อมาเลี้ยงแค่ 2 ตัว เพราะตัวที่แข็งแรงกว่ามักรังแกตัวที่อ่อนแอกว่าจนตาย หากต้องการเลี้ยงมากกว่าหนึ่งตัว ต้องใช้ตู้ที่ใหญ่พอและมีที่หลบซ่อนจำนวนมาก และควรซื้ออย่างน้อย 5 ตัว เพื่อให้ความก้าวร้าวกระจายไปทั่วกลุ่ม1

ไม่สามารถแยกเพศได้จากลักษณะภายนอก (บางแหล่งข้อมูลระบุว่ารูปร่างของครีบก้นอาจใช้แยกเพศได้) แต่สามารถแยกเพศได้โดยการตรวจสนามไฟฟ้าที่ปลาสร้างขึ้น ซึ่งแน่นอนว่าวิธีนี้ไม่ใช่ทางเลือกสำหรับผู้เลี้ยงทั่วไป1

เชื่อว่ายังไม่มีการเพาะพันธุ์สำเร็จในที่เลี้ยง งานวิจัยทางวิทยาศาสตร์ชิ้นหนึ่งระบุว่า การถูกเลี้ยงในพื้นที่จำกัดของตู้ปลาทำให้รูปแบบสัญญาณไฟฟ้าที่ใช้บ่งบอกเพศไม่ชัดเจน หรืออาจถึงขั้นกลับกัน ส่งผลให้ปลาไม่สามารถจดจำเพศตรงข้ามได้ และทำให้ไม่วางไข่1

มีถิ่นกระจายพันธุ์กว้างมาก โดยมีบันทึกการพบในมาลี เบนิน ไนเจอร์ ไนจีเรีย ชาด สาธารณรัฐแอฟริกากลาง แคเมอรูน สาธารณรัฐคองโก สาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก และแซมเบีย1

อาศัยอยู่ตามพื้นท้องน้ำที่มืดและเป็นโคลน รวมถึงบริเวณที่มีพืชน้ำหนาแน่นในแม่น้ำ โดยพบในบริเวณที่น้ำไหลช้า1

ปลาชนิดนี้ซึ่งมีอีกชื่อว่า Peter's elephantnose เป็นปลาที่น่าสนใจมาก และปัจจุบันเป็นปลาในวงศ์ Mormyridae ที่พบในวงการปลาสวยงามมากที่สุด น่าเสียดายที่ความนิยมทำให้ปลามักถูกเลี้ยงในสภาพที่ไม่เหมาะสม การไม่ให้พื้นที่นุ่มแก่ปลาถือเป็นเรื่องโหดร้ายจริง ๆ เพราะปลาใช้ “งวง” หาอาหารที่ซ่อนอยู่ในพื้น ปลาชนิดนี้ยังต้องการแสงสลัว และหากเลี้ยงภายใต้แสงจ้า มักจะเก็บตัวและค่อย ๆ ซูบผอมลง หากไม่สามารถจัดแสงให้เหมาะสมได้ ให้ใส่อาหารลงในตู้ตอนปิดไฟเพื่อให้ปลาได้กิน และจัดที่หลบซ่อนให้มากพอสำหรับช่วงที่เปิดไฟตู้

เช่นเดียวกับปลาไม่มีเกล็ดชนิดอื่น ปลาชนิดนี้ไวต่อยารักษาโรคในตู้ปลาหลายชนิด รวมถึงเกลือด้วย นอกจากนี้ยังไวต่อคุณภาพน้ำที่แย่ลงมาก ถึงขนาดถูกใช้เป็นตัวบ่งชี้คุณภาพน้ำในระบบประปาของบางพื้นที่ในเยอรมนีและสหรัฐอเมริกา โดยความถี่ของการปล่อยกระแสไฟฟ้าจะเพิ่มขึ้นเมื่อน้ำมีมลพิษมากขึ้น อย่างไรก็ตาม หากเลี้ยงอย่างถูกต้อง ปลาชนิดนี้จะเป็นสมาชิกที่ยอดเยี่ยมในตู้ไบโอโทปแอฟริกา หรือในตู้รวมกับปลาชนิดที่เข้ากันได้

เช่นเดียวกับปลาในวงศ์ Mormyridae ชนิดอื่น ปลาชนิดนี้สร้างสนามไฟฟ้าอ่อน ๆ โดยใช้เนื้อเยื่อกล้ามเนื้อที่ปรับตัวมาเป็นพิเศษซึ่งอยู่บริเวณใกล้หาง และยังมีตัวรับไฟฟ้าที่ทำให้ปลารับสัญญาณไฟฟ้าได้ ด้วยสิ่งเหล่านี้ ปลาจึงรับรู้การเคลื่อนไหวที่เล็กน้อยที่สุดได้เมื่อสนามไฟฟ้ารอบตัวถูกรบกวน และนำทางได้ในความมืดสนิท ซึ่งเป็นทักษะที่มีประโยชน์สำหรับปลาที่สายตาไม่ดีในการล่าเหยื่อหรือหลบหนีผู้ล่าในที่มืด สิ่งที่น่าทึ่งที่สุดของการปรับตัวนี้คือ ปลายังใช้มันในการสื่อสารกันและหาคู่ด้วย

ปลาในวงศ์ Mormyridae ยังมีสมองที่ค่อนข้างใหญ่ โดยมีขนาดเทียบเท่ากับสมองของมนุษย์ ตัวรับไฟฟ้า 3 แบบที่แตกต่างกันจะส่งข้อมูลไปยังส่วนต่าง ๆ ของสมอง ทำให้ G. petersii สามารถแยกแยะปลาต่างชนิดกัน และระบุเพศของปลาชนิดเดียวกันได้ในความมืดสนิท ซึ่งเป็นเรื่องที่น่าทึ่งมาก!1