ตะไคร่ขึ้นตู้ไม้น้ำ: ดูชนิดตะไคร่แต่ละแบบและวิธีกำจัดให้ตรงสาเหตุ

ตะไคร่ในตู้ไม้น้ำคืออะไร

สิ่งที่นักเลี้ยงปลาเรียกรวม ๆ ว่า "ตะไคร่" มีหลายแบบ ตะไคร่เส้นเป็นกลุ่มของสาหร่ายเซลล์เดียวที่ต่อกันเป็นเส้นยาวสีเขียว กลุ่มตะไคร่แบบเส้นยังรวมถึงตะไคร่ขน ตะไคร่เขากวาง และตะไคร่เส้นแบบอื่น ๆ ด้วย ถ้าดึงขึ้นมาจากตู้จะดูเหมือนผมเปียก น้ำเขียวเกิดจากสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียวที่ลอยอยู่ในน้ำ (Euglena) จนน้ำขุ่น ส่วน "ตะไคร่เขียวแกมน้ำเงิน" หรือไซยาโนแบคทีเรียเป็นแบคทีเรีย ไม่ใช่สาหร่ายจริง

แหล่งข้อมูลหนึ่งระบุว่าแสงเป็นตัวการหลัก คือเปิดไฟนานไป แรงไป หรือใช้ไฟที่ไม่ได้ทำมาสำหรับตู้ไม้น้ำ แหล่งเดียวกันแนะนำว่าเป้าหมายคือคุมตะไคร่ให้อยู่ในระดับที่ปลอดภัย ไม่ใช่กำจัดให้หมด 100% ตะไคร่ขนดำ (BBA) มักถูกพูดถึงว่าเป็นตะไคร่ที่รักษายากที่สุด

วิธีดูว่าเป็นตะไคร่ชนิดไหน

แต่ละแหล่งบรรยายลักษณะไว้ไม่เหมือนกันนัก ตารางนี้จึงแยกคำบรรยายของแต่ละแหล่งไว้ให้เห็น

ชนิด	ลักษณะที่สังเกตได้	สาเหตุที่เกี่ยวข้อง
ตะไคร่ขน / ตะไคร่เส้น	เส้นสีเขียวยาวได้ถึง 30 ซม. มักพันอยู่ในมอส	เหล็กสูงเกิน 0.15ppm อีกแหล่งหนึ่งระบุว่าตะไคร่แบบเส้นเกี่ยวกับสารอาหารเกิน เช่น เหล็ก แสงมากเกินไป หรือสารอาหารน้อยเกินไปเมื่อเทียบกับเวลาเปิดไฟที่นาน
ตะไคร่ขนดำ (BBA)	แหล่งที่หนึ่ง: คราบสีดำ น้ำตาล แดง หรือเขียว ลามคลุมไม้น้ำและฮาร์ดสเคปได้เร็ว แหล่งที่สอง: ขึ้นเป็นพุ่มสีดำ เขียวเข้ม หรือแดงเข้ม ชอบจุดที่น้ำไหลแรง แหล่งที่สาม: สีดำหรือเทา เกาะแน่นบนหิน ขอนไม้ และขอบใบ	สารอาหารไม่สมดุล (อาจเป็น N, P, Fe เกิน) ส่วนเรื่องค่า pH ต่ำเป็นสาเหตุนั้นยังเป็นแค่ความเชื่อ ยังไม่มีการพิสูจน์
ตะไคร่เขากวาง (Staghorn)	แหล่งหนึ่ง: เส้นหยาบแตกกิ่งคล้ายเขากวาง สีขาว เทา หรือเขียว ขึ้นบนใบและอุปกรณ์ อีกแหล่ง: สีเขียวอมเทา แตกกิ่ง มักพบในจุดที่น้ำไหลแรง เช่น ทางน้ำออกของกรอง	สารอาหารไม่สมดุลและ CO2 ต่ำ
ไดอะตอม (ตะไคร่สีน้ำตาล)	แหล่งหนึ่ง: ฟิล์มสีน้ำตาลคล้ายโคลนบนใบและฮาร์ดสเคป พบน้อยในตู้ที่ตั้งมานาน อีกแหล่ง: ชั้นเมือกสีน้ำตาลบนกระจก หิน และขอนไม้ เช็ดออกง่าย	ตู้เพิ่งเซ็ต ซิลิกาเกิน และอาจเกี่ยวกับหลอดไฟเก่า
ไซยาโนแบคทีเรีย (ตะไคร่เมือก)	แหล่งที่หนึ่ง: เมือกสีเขียว ดำ หรือม่วง มีกลิ่นคล้ายดิน แหล่งที่สอง: ชั้นหนาคล้ายแผ่นพรม มีฟองแก๊สอยู่ข้างใต้ ในน้ำจืดเป็นสีเขียวเข้ม ในน้ำทะเลเป็นสีแดงเข้ม แหล่งที่สาม: มีกลิ่นฉุน	ไนเตรตต่ำ สารอินทรีย์สูงจากการให้อาหารมาก หลอดไฟเก่า และน้ำไหลเวียนไม่ดี อีกแหล่งหนึ่งระบุว่ามักเกิดจากการให้อาหารมากเกินไปเท่านั้น
Cladophora	เป็นแผ่นเหนียวสีเขียวคล้ายขนสัตว์ มักพบในหญ้าแฮร์กราส พื้นตู้ และฮาร์ดสเคป	อาจติดมากับมาริโมะ
ตะไคร่ขนอ่อนที่ขอบใบ (Fuzz)	แหล่งหนึ่ง: ขอบใบไม้น้ำดูฟูเล็กน้อย อีกแหล่งบรรยายตะไคร่ที่ขอบใบว่าเป็นเส้นสั้นราว 2 ซม. พบมากในตู้ที่ไฟสว่าง	–
ตะไคร่ฝุ่นเขียว (GDA)	ฟิล์มสีเขียวคล้ายฝุ่นบนกระจก มักไม่ขึ้นบนฮาร์ดสเคปและใบ	–
ตะไคร่จุดเขียว (GSA)	ขึ้นบนกระจก และบนใบที่อายุยืน เช่น Java fern, Anubias และ Bolbitis	แทบทุกครั้งเกิดตอนที่ฟอสเฟต (PO4) หมด
น้ำเขียว	น้ำขุ่นเขียวจากสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียวที่ลอยอยู่ในน้ำ	แหล่งหนึ่ง: ปกติเกิดจากสารอาหารในน้ำเข้มข้นเกินไป อีกแหล่ง: เกิดตามหลังการเซ็ตตู้ใหม่ สารอาหารไม่สมดุล หรือยาที่ทำลายแบคทีเรียในระบบกรอง
ตะไคร่ขาว	เป็นเชื้อราหรือแบคทีเรีย แบบเชื้อราจะฟูคล้ายสำลี ขึ้นบนเศษอาหารหรือขอนไม้ใหม่ แบบแบคทีเรียเป็นฟิล์มบาง ๆ บนพื้นตู้ ไม้น้ำ และหินหลังเซ็ตตู้	ไม่สังเคราะห์แสง จึงลดไฟแล้วไม่ช่วย กินเศษอาหารและของเสียเป็นอาหาร และถ้าน้ำไหลไม่ดีก็จะเกาะได้ง่าย

อีกชนิดที่พบบ่อยคือ Spirogyra มักขึ้นราว 2 สัปดาห์หลังเซ็ตตู้ ช่วงที่วงจรไนโตรเจนยังไม่นิ่ง และเกิดจากแสงกับสารอาหารที่มากเกินไป

ทำอะไรก่อน

ถ้าเจอตะไคร่แบบเส้น ให้ดึงออกด้วยมือ ก้อนใหญ่ใช้แปรงสีฟันช่วย และลดเวลาเปิดไฟลง

ขั้นตอนกำจัดตะไคร่

1. ดูให้ออกว่าเป็นตะไคร่ชนิดไหน เพราะแต่ละชนิดมีสาเหตุและวิธีรักษาต่างกัน
2. เอาตะไคร่ออกด้วยมือ ใช้แปรงสีฟัน แหนบ หรือที่ขูด แล้วตัดใบที่ถูกคลุมมากหรือใบแก่ทิ้ง
3. เปลี่ยนน้ำทุก 1–2 สัปดาห์ แล้วปรับสารอาหารและ CO2 ให้สมดุล (ความถี่นี้มาจากแหล่งหนึ่ง แหล่งอื่นให้ตัวเลขต่างออกไป ดูในหัวข้อการป้องกัน)
4. ถ้าเป็น BBA ตะไคร่เขากวาง หรือ Cladophora ที่ไม่ยอมหาย ให้หยอดเฉพาะจุดด้วย Excel หรือไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์ (H2O2)
5. ใส่สัตว์กินตะไคร่ที่เหมาะกับชนิดตะไคร่นั้น

วิธีจัดการตะไคร่แต่ละชนิด

• BBA และตะไคร่เขากวาง: ฮาร์ดสเคปและไม้น้ำที่ทนทานให้แช่น้ำยาฟอกขาวผสมน้ำอัตรา 1:20 แล้วล้างจนไม่มีกลิ่นน้ำยาฟอกขาวก่อนใส่กลับลงตู้ สำหรับ BBA ใช้กระบอกฉีดยาหยอด Excel หรือ H2O2 ลงตรงจุด พอตะไคร่เปลี่ยนเป็นสีเทาหรือขาวแล้วค่อยเอาออกด้วยมือ ปลาและสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังส่วนใหญ่ไม่กินตะไคร่เขากวาง
• ไซยาโนแบคทีเรีย: เพิ่มไนเตรตให้อยู่ที่ประมาณ 5ppm ปิดตู้ให้มืด และเพิ่มไม้น้ำที่โตเร็ว นอกจากนี้ยังมีการใช้ยา erythromycin ที่ครึ่งหนึ่งของขนาดปกติ ซึ่งไม่ทำร้ายไม้น้ำส่วนใหญ่ การให้อาหารน้อยลงมักทำให้คราบเขียวแกมน้ำเงินหายไปเอง
• ตะไคร่จุดเขียว: เพิ่ม PO4 ให้อยู่ที่ 0.5–2.0ppm แล้วขูดกระจกด้วยใบมีดโกน หอยนีริไทน์ช่วยกินตะไคร่ชนิดนี้บนใบและกระจกได้
• ตะไคร่ฝุ่นเขียว: ปล่อยไว้ก่อนได้ ประมาณ 21 วันมันน่าจะแข็งตัวแล้วหลุดออกเอง จากนั้นขูดส่วนที่เหลือ ทำความสะอาดตู้ให้ทั่ว และเปลี่ยนน้ำ
• น้ำเขียว: แหล่งหนึ่งแนะนำให้ปิดตู้มืด 5 วัน และเปลี่ยนน้ำทีละน้อย 5–10% ทุกวันจนน้ำใส เครื่อง UV ฟิลเตอร์ละเอียดระดับไมครอน สารตกตะกอน หรือไรแดง (Daphnia) ก็ช่วยได้ แต่ผู้ผลิตไม้น้ำรายหนึ่งไม่แนะนำให้ใช้ UV เป็นวิธีมาตรฐาน เพราะแสง UV ฆ่าแบคทีเรียที่มีประโยชน์ไปด้วย
• ไดอะตอม: ในตู้ใหม่มักหายเองใน 4–6 สัปดาห์เมื่อตู้เริ่มนิ่ง หรือจะขัดออกก็ได้ อีกแหล่งแนะนำให้ตรวจหรือเปลี่ยนหลอดไฟ และเปลี่ยนน้ำ 30–50% ซ้ำหลายครั้งจนหมด Otocinclus ช่วยได้ การเกิดไดอะตอมเกี่ยวกับซิลิกา จึงควรสอบถามระดับซิลิกาในน้ำประปาจากผู้ให้บริการน้ำ
• ตะไคร่เส้น: ผู้ผลิตไม้น้ำรายหนึ่งแนะนำกุ้งยามาโตะเป็นวิธีหลัก ช่วงแรกอาจต้องใส่มากถึง 2 ตัวต่อน้ำ 5 ลิตร และโดยทั่วไปไม่แนะนำให้ใช้สารเคมีกำจัด เพราะบางผลิตภัณฑ์ทำร้ายไม้น้ำ
• Cladophora: เอาออกให้หมดได้ยาก ถ้าไม่ได้เป็นปัญหาก็ปล่อยไว้ได้

สัตว์กินตะไคร่ตามชนิด (จากแหล่งหนึ่ง): Otocinclus สำหรับตะไคร่นิ่มและไดอะตอม, Siamese algae eater สำหรับ BBA และตะไคร่เขากวาง, กุ้งยามาโตะสำหรับตะไคร่ขน, หอยนีริไทน์สำหรับตะไคร่แข็งบนกระจก

การใช้ H2O2 และสารเคมี: ขนาดและข้อควรระวัง

แต่ละแหล่งให้วิธีใช้ H2O2 ไว้ต่างกัน ดังนี้

• แหล่งที่หนึ่ง: ผสม H2O2 กับน้ำ 50:50 แล้วฉีดลงตรงที่ตะไคร่หนาที่สุด ปิดกรองไว้สองสามชั่วโมง แล้ววันรุ่งขึ้นเปลี่ยนน้ำ 50% ทำซ้ำได้ถ้าจำเป็น แต่อย่าใช้บ่อยเกินไป
• แหล่งที่สอง: สำหรับ BBA ฉีด H2O2 3% ลงบนตะไคร่โดยตรงด้วยกระบอกฉีดยา ประมาณ 1 มล. ต่อน้ำ 2 ลิตร
• แหล่งที่สาม: ถ้าใส่ทั้งตู้ ใช้ H2O2 3% 1.5 มล. ต่อปริมาตรน้ำจริง 1 แกลลอน (หักปริมาตรพื้นตู้และของตกแต่งออก)

ข้อควรระวัง:

• H2O2 ฆ่าแบคทีเรียไนตริฟายอิ้ง ระหว่างรักษาให้ยกกรองออกมาเดินในน้ำจากตู้ที่แยกเก็บไว้ และตรวจแอมโมเนียหลังรักษาเสร็จ
• ยังไม่มีการทดลองตีพิมพ์ว่ากุ้งแคระทน H2O2 ได้แค่ไหน ใส่เกินอาจทำให้กุ้งตาย และลูกกุ้งทนได้น้อยกว่ากุ้งโต ถ้ากุ้งแสดงอาการเครียดหลังใส่ H2O2 ให้ใส่น้ำยาปรับสภาพน้ำ 2–3 เท่าของปกติเพื่อสลายเปอร์ออกไซด์
• ฟาร์มกุ้งแห่งหนึ่งไม่แนะนำให้ใช้ H2O2 กับตะไคร่ที่แค่ดูไม่สวย และสำหรับ BBA แนะนำให้ขัดออกด้วยมือมากกว่า
• ยากำจัดตะไคร่ที่มีทองแดงน่าจะฆ่าไม้น้ำไปด้วย จึงไม่แนะนำ
• ผู้ผลิต Excel ทดสอบกับ Vallisneria แล้วพบว่าที่ขนาดแนะนำไม่มีปัญหา ที่ขนาดสองเท่าใบบางส่วนละลาย แต่ใบใหม่งอกกลับมาแข็งแรง ผู้ผลิตระบุว่าความเสียหายเป็นแค่ชั่วคราวเพราะรากไม่ได้รับผลกระทบ และถ้าใส่ N, P, Fe และ K ควบคู่ไปด้วย Vallisneria จะทน Excel ในระดับที่สูงกว่านี้มากได้โดยไม่ละลาย

การป้องกัน

สารอาหารและ CO2 (ค่าเป้าหมายจากแหล่งหนึ่ง):

ค่า	เป้าหมาย
N	10–20ppm
P	0.5–2ppm
K	10–20ppm
Ca	10–30ppm
Mg	2–5ppm
Fe	0.1ppm
CO2	20–30ppm เท่าที่ปลาและสัตว์ในตู้รับได้

อีกแหล่งแนะนำ CO2 20–30 ppm เช่นกัน โดยดูจากดร็อปเช็คเกอร์ ถ้าเป็นสีเขียวแปลว่าค่าถูกต้อง อย่าปล่อยให้ไนเตรตลดลงจนเป็นศูนย์ เพราะจะทำให้เกิดไซยาโนแบคทีเรีย

เวลาเปิดไฟ: แหล่งข้อมูลให้ตัวเลขไม่ตรงกัน

• แหล่งหนึ่ง: 6–8 ชั่วโมงต่อวัน ตู้ใหม่ 5–6 ชั่วโมงต่อวัน จะแบ่งเปิดเป็น 2–3 ช่วง ช่วงละ 3–4 ชั่วโมงก็ได้
• อีกแหล่ง: 8–10 ชั่วโมงต่อวัน ตู้ใหม่ 4–6 ชั่วโมง

ระบบกรอง: อัตราการไหลควรอยู่ที่ 5–7 เท่าของปริมาตรตู้ เช่น ตู้ 100 ลิตร ใช้กรอง 500–700 ลิตรต่อชั่วโมง

การเปลี่ยนน้ำ: ความถี่ที่แต่ละแหล่งให้ต่างกันมาก

• แหล่งที่หนึ่ง (ในขั้นตอนกำจัดตะไคร่): ทุก 1–2 สัปดาห์
• แหล่งที่สอง: เดือนแรกเปลี่ยน 2–3 ครั้งต่อสัปดาห์ ตู้ที่นิ่งแล้วเปลี่ยน 20–30% ต่อสัปดาห์
• แหล่งที่สาม: ตู้ใหม่เปลี่ยน 20% 2–3 ครั้งต่อสัปดาห์ ตู้ที่นิ่งแล้วเปลี่ยน 10–15% ทุกวัน

ทุกแหล่งเห็นตรงกันว่าควรเปลี่ยนน้ำเป็นประจำ แต่ไม่ได้ให้ตัวเลขเดียวกัน แหล่งที่สองยังเตือนด้วยว่าการเปลี่ยนน้ำมากเกินไปหรือเปลี่ยนกะทันหันเป็นข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ใส่ยากำจัดตะไคร่เกินขนาดเพื่อให้เห็นผลเร็ว ซึ่งทำให้ปลาเครียด ไม้น้ำอ่อนแอ และแบคทีเรียในตู้เสียสมดุล
• แก้แค่อาการโดยไม่หาสาเหตุ ตะไคร่จึงกลับมาอีก ถ้าไม่แก้คุณภาพน้ำและสารอาหารส่วนเกินก่อน ตะไคร่ก็น่าจะกลับมาหลังรักษาด้วย H2O2
• ปิดไฟหลายวันเพื่อ "ฆ่า" ตะไคร่ แหล่งหนึ่งจัดว่าเป็นข้อผิดพลาด แต่อีกแหล่งแนะนำให้ปิดตู้มืด 5 วันเพื่อแก้น้ำเขียว และให้ปิดมืดเพื่อแก้ไซยาโนแบคทีเรีย จึงเป็นเรื่องที่แหล่งข้อมูลเห็นต่างกัน
• เปลี่ยนน้ำปริมาณมากเพื่อแก้น้ำเขียว ซึ่งทำให้จุลินทรีย์ที่มีประโยชน์ตั้งตัวไม่ได้
• ขูดตะไคร่ฝุ่นเขียวเร็วเกินไป อาจไปขัดวงจรชีวิตของมันจนหายช้าลง
• คาดหวังให้ปลาหรือสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังกำจัดตะไคร่เขากวาง เพราะส่วนใหญ่ไม่กิน
• Siamese algae eater กินตะไคร่ในช่วงแรก แต่ต่อมาอาจหันไปกินมอสที่ใช้ตกแต่งและทำให้ไม้น้ำเสียหาย
• คิดว่าค่า pH ต่ำทำให้เกิด BBA ข้อนี้ยังเป็นแค่ความเชื่อ ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่พิสูจน์แล้ว
• ลดไฟเพื่อแก้ตะไคร่ขาว ซึ่งไม่ช่วยเพราะตะไคร่ขาวไม่สังเคราะห์แสง

ตรวจเช็คหลังจัดการ

• หลังใช้ H2O2 ให้ตรวจค่าแอมโมเนีย เพราะแบคทีเรียในระบบกรองอาจตายไปบางส่วน
• หลังปิดตู้มืด 5 วัน ไม้น้ำอาจดูโทรมไปบ้างราวหนึ่งสัปดาห์
• ถ้าตะไคร่กลับมา ให้ย้อนกลับไปดูต้นเหตุอีกครั้ง ทั้งแสง สารอาหาร CO2 การให้อาหาร และการไหลเวียนน้ำ
• ไม่ต้องตั้งเป้าให้ตะไคร่หมดเกลี้ยง แค่คุมให้อยู่ในระดับที่ไม่เป็นปัญหาก็พอ