Rêu hại trong bể thủy sinh: nhận biết từng loại rêu và cách diệt

Là gì, vì sao phải nhận đúng loại

Bể nào cũng có rêu. Mục tiêu là giữ rêu ở mức an toàn, còn diệt sạch 100% thì không cần. Rêu chỉ thành chuyện khi nó lấn cây, phủ kín lũa đá hoặc làm đục nước.

Mỗi loại rêu có nguyên nhân và cách trị riêng. Trị sai loại thì tốn công mà rêu vẫn còn. Trong các loại rêu hại, rêu chùm đen (BBA) bị xem là khó trị nhất.

Có vài thứ trông giống rêu nhưng không phải rêu. Rêu nhớt (rêu lam) thật ra là vi khuẩn lam. Rêu trắng là nấm hoặc vi khuẩn.

Nhận biết từng loại rêu

Tên dân chơi hay gọi	Trông thế nào	Hay gặp ở đâu, khi nào
Rêu chùm đen (BBA)	Búi rêu màu đen, xám, xanh đậm hoặc đỏ đậm. Có nguồn tả thêm màu nâu, đỏ hoặc xanh.	Bám rất chặt vào đá, lũa và mép lá. Ưa chỗ nước chảy mạnh. Nó có thể phủ kín cây và bố cục rất nhanh.
Rêu sừng hươu	Sợi thô, phân nhánh như gạc hươu, màu trắng, xám hoặc xanh xám.	Mọc trên lá và thiết bị, thường ở chỗ nước mạnh như đầu ra của lọc.
Rêu tóc, rêu sợi	Sợi xanh dài, có khi tới 30 cm. Vớt lên trông như mớ tóc ướt.	Hay quấn rối vào các bụi rêu trang trí (moss).
Cladophora	Thảm xanh, dai, xốp như len.	Hay mọc trong cỏ hairgrass, trên nền và bố cục.
Rêu lông tơ	Sợi ngắn khoảng 2 cm, làm mép lá trông lún phún.	Mọc ở mép lá, chủ yếu gặp trong bể đèn mạnh.
Tảo nâu	Lớp nâu, nhớt như bùn. Lau nhẹ là trôi.	Phủ trên kính, lá, đá và lũa. Hay gặp ở bể mới, hiếm gặp ở bể đã ổn định.
Rêu nhớt, rêu lam	Lớp nhớt dày như tấm thảm, có bọt khí bên dưới. Ở bể nước ngọt nó thường xanh đậm, có nguồn ghi thêm màu đen hoặc tím. Một nguồn tả mùi của nó như mùi đất, nguồn khác nói là mùi hăng.	Phủ lên nền, cây và bố cục.
Rêu đốm xanh	Đốm xanh bám cứng.	Mọc trên kính và trên những lá sống lâu như dương xỉ Java, Anubias, Bolbitis.
Rêu bụi xanh (GDA)	Lớp bụi xanh phủ mặt kính.	Thường chỉ bám kính, ít khi lên bố cục và lá.
Nước xanh	Nước đục màu xanh.	Do sinh vật đơn bào trôi nổi trong nước (Euglena) gây ra.
Rêu trắng	Dạng nấm thì xốp như bông gòn. Dạng vi khuẩn là lớp màng mỏng.	Dạng nấm mọc trên thức ăn thừa hoặc lũa mới. Dạng vi khuẩn phủ nền, cây và đá sau khi mới set bể.

Nguyên nhân

Đèn là thủ phạm chính trong nhiều trường hợp. Bể dễ lên rêu khi đèn bật quá lâu, quá mạnh, hoặc dùng loại đèn không làm cho bể thủy sinh.

• Nhóm rêu sợi (gồm rêu tóc, sừng hươu, rêu sợi dài): thường do dư dinh dưỡng như sắt, đèn quá mạnh, hoặc phân quá ít so với thời gian chiếu sáng dài. Riêng rêu tóc thường đi kèm sắt trên 0.15ppm.
• Rêu chùm đen: do mất cân bằng dinh dưỡng, có thể là dư N, P hoặc Fe. Nhiều người cho rằng pH thấp gây ra BBA, nhưng đó chỉ là niềm tin, chưa ai chứng minh.
• Rêu sừng hươu: do mất cân bằng dinh dưỡng và thiếu CO2.
• Tảo nâu: hay gặp ở bể mới, khi nước dư silica, và có thể do bóng đèn đã cũ. Bạn có thể hỏi công ty cấp nước để biết mức silica trong nước máy.
• Rêu nhớt: do nitrate quá thấp, chất hữu cơ tích nhiều vì cho ăn dư, bóng đèn cũ và nước lưu thông kém. Một nguồn nói rêu nhớt thường chỉ xuất hiện khi cho ăn quá nhiều.
• Rêu đốm xanh: gần như chỉ xuất hiện khi phosphate (PO4) cạn.
• Cladophora: có thể theo bóng rêu Marimo vào bể.
• Spirogyra: hay xuất hiện khoảng 2 tuần sau khi set bể, lúc chu trình nitơ chưa ổn, do dư đèn và dư dinh dưỡng.
• Nước xanh: các nguồn nói khác nhau. Một nguồn cho rằng nguyên nhân thường là nồng độ dinh dưỡng trong nước quá cao. Nguồn khác nói thủ phạm chính là ánh sáng mạnh, hay gặp nhất là bể để ngoài trời dính nắng. Nước xanh cũng hay xuất hiện sau khi mới set bể, khi dinh dưỡng mất cân bằng, hoặc sau khi dùng thuốc làm hỏng vi sinh trong lọc.
• Rêu trắng: nó không quang hợp, nên cắt đèn chẳng có tác dụng. Nó sống nhờ thức ăn thừa và chất thải. Chỗ nào nước lưu thông kém thì nó dễ bám lại.

Các bước xử lý

1. Xác định đúng loại rêu theo bảng trên. Mỗi loại có cách trị khác nhau.
2. Gỡ rêu bằng tay. Dùng bàn chải đánh răng, nhíp hoặc dao cạo kính. Cắt bỏ những lá bị phủ nặng hoặc lá già.
3. Thay nước mỗi tuần hoặc hai tuần một lần, rồi cân lại phân và CO2.
4. Với BBA, rêu sừng hươu hoặc Cladophora cứng đầu, chấm trực tiếp Excel hoặc oxy già (H2O2) vào chỗ rêu.
5. Thả thêm sinh vật dọn rêu hợp với loại rêu đang gặp.

Khi rêu sợi vừa xuất hiện, bạn nên giảm bớt số giờ bật đèn ngay. Búi lớn thì dùng bàn chải đánh răng cuốn ra.

Cách xử lý từng loại

Rêu chùm đen và rêu sừng hươu. Lũa, đá và cây khỏe thì có thể nhấc ra ngâm thuốc tẩy pha loãng tỷ lệ 1 phần thuốc tẩy với 20 phần nước. Sau đó xả thật kỹ đến khi hết mùi thuốc tẩy rồi mới cho lại vào bể. Trong bể thì dùng xi lanh chấm Excel hoặc oxy già lên búi rêu. Khi rêu chuyển sang xám hoặc trắng thì gỡ ra bằng tay. Có nguồn thích chà tay cho BBA hơn là dùng oxy già. Đừng mong cá hay tép xử lý rêu sừng hươu giùm bạn, vì phần lớn chúng không ăn loại này.

Rêu tóc, rêu sợi. Gỡ tay và giảm giờ đèn. Tép Amano (tép Yamato) là lực lượng chính để dọn rêu sợi. Trong giai đoạn chuyển tiếp có khi cần tới 2 con cho mỗi 5 lít nước. Tropica nhìn chung không khuyên diệt rêu sợi bằng hóa chất, vì có loại làm hại cây.

Cladophora. Loại này rất khó diệt tận gốc. Nếu nó không gây chuyện gì thì cứ để đó cũng được. Búi nào cứng đầu thì chấm Excel hoặc oxy già.

Tảo nâu. Ở bể mới, tảo nâu thường tự hết sau 4–6 tuần khi bể ổn định. Bạn cũng có thể chà cho sạch. Một nguồn khác khuyên kiểm tra hoặc thay đèn, và thay 30–50% nước nhiều lần cho đến khi hết. Cá otto có giúp dọn tảo nâu.

Rêu nhớt. Nâng nitrate lên khoảng 5ppm, tắt đèn phủ kín bể và trồng thêm cây mọc nhanh. Cho ăn ít lại thường làm rêu nhớt lui. Erythromycin dùng ở nửa liều cũng trị được rêu nhớt mà không hại phần lớn cây.

Rêu đốm xanh. Nâng PO4 lên 0.5–2.0ppm và cạo kính bằng lưỡi dao lam. Ốc Nerite dọn được rêu đốm xanh trên lá và kính.

Rêu bụi xanh. Loại này cứ để yên. Sau khoảng 21 ngày nó sẽ cứng lại và tự bong. Lúc đó bạn mới cạo phần còn lại, vệ sinh bể kỹ và thay nước. Cạo sớm quá thì vòng đời của nó bị cắt ngang và rêu lại lâu hết hơn.

Nước xanh. Phủ đen bể 5 ngày, kèm thay 5–10% nước mỗi ngày cho đến khi nước trong. Đèn UV, lọc micron, chất keo tụ hoặc thả bo bo (Daphnia) cũng có ích. Tuy vậy, Tropica không khuyên dùng UV như cách thường xuyên, vì tia UV diệt luôn cả vi sinh có lợi. Đừng thay nước thật nhiều để trị nước xanh, vì như vậy các vi sinh có ích không kịp bám lại. Sau 5 ngày phủ đen, cây có thể trông hơi xơ xác khoảng một tuần.

Rêu trắng. Cắt đèn không ăn thua. Bạn cần dọn thức ăn thừa, chất thải và tăng lưu thông nước.

Thuốc diệt rêu gốc đồng thì nhiều khả năng giết luôn cây thủy sinh, nên không đáng dùng.

Dùng oxy già và Excel cho đúng

Liều oxy già mỗi nguồn ghi một kiểu, bạn nên đọc kỹ:

• Chấm trực tiếp cho BBA: oxy già 3% bơm thẳng vào búi rêu bằng xi lanh, khoảng 1 ml cho mỗi 2 lít nước.
• Châm cả bể: 1.5 ml oxy già 3% cho mỗi gallon nước thực (đã trừ phần nền và vật trang trí).
• Một cách khác: pha oxy già với nước theo tỷ lệ 50:50 rồi bơm vào chỗ rêu nặng nhất. Tắt lọc vài tiếng, hôm sau thay 50% nước. Cần thì làm lại, nhưng đừng lạm dụng.

Oxy già diệt vi sinh trong lọc. Một nguồn khuyên tháo lọc ra, chạy riêng trong nước bể đã trữ sẵn trong lúc xử lý, rồi đo ammonia sau đó. Cách tắt lọc vài tiếng ở trên là một hướng khác.

Với tép, chưa có thí nghiệm nào đo xem tép cảnh chịu được bao nhiêu oxy già. Dùng quá liều có thể giết tép, và tép con chịu kém hơn tép lớn. Nếu tép có dấu hiệu bất ổn sau khi châm, bạn châm thuốc khử clo gấp 2–3 lần liều thường để trung hòa oxy già. Nếu rêu chỉ làm xấu bể mà không gây hại gì, có nguồn không khuyên dùng oxy già.

Về Excel, Seachem có thử trên cỏ lá hẹ (Vallisneria). Ở liều khuyến nghị thì cây không sao. Ở liều gấp đôi, một số lá bị nhũn nhưng lá mới mọc lại khỏe. Theo Seachem, hư hại này chỉ tạm thời vì rễ không bị ảnh hưởng. Nếu châm đủ N, P, Fe và K đi kèm thì cỏ lá hẹ chịu được mức Excel cao hơn nhiều mà không nhũn.

Sinh vật dọn rêu

• Cá otto: rêu mềm và tảo nâu.
• Cá bút chì: có nguồn nhắc tới chúng để dọn BBA và rêu sừng hươu. Nhưng như đã nói, phần lớn cá và tép không ăn rêu sừng hươu. Cá bút chì và cá nô lệ ban đầu ăn rêu hại, về sau lại quay sang ăn rêu trang trí và phá cây.
• Tép Amano (Yamato): rêu tóc, rêu sợi.
• Ốc Nerite: rêu cứng trên kính, rêu đốm xanh trên lá và kính.
• Các loài dọn rêu tóc hay nhắc ở Việt Nam: tép Amano, tép mũi đỏ, tép Thanh Mai, ốc Nerita và cá bút chì.
• Các loài rẻ, dễ kiếm trong nước: mún đỏ, cá hòa lan, cá hắc culy, tép mồi và tép RC.

Phòng

Mức dinh dưỡng nên nhắm tới như sau:

• N 10–20ppm, P 0.5–2ppm, K 10–20ppm.
• Ca 10–30ppm, Mg 2–5ppm, Fe 0.1ppm.
• CO2 20–30ppm, tùy cá tép chịu được tới đâu. Theo dõi bằng drop checker (ống nhỏ giọt đổi màu báo CO2). Dung dịch màu xanh lá là đúng mức.

Thời gian chiếu đèn thì các nguồn ghi khác nhau:

• Một nguồn ghi 6–8 tiếng mỗi ngày, bể mới thì 5–6 tiếng. Có thể chia làm 2–3 đợt, mỗi đợt 3–4 tiếng.
• Nguồn khác ghi 8–10 tiếng mỗi ngày, bể mới thì 4–6 tiếng.

Thay nước cũng mỗi nguồn một kiểu:

• Một nguồn khuyên thay 2–3 lần mỗi tuần trong tháng đầu. Khi bể đã ổn định thì thay 20–30% mỗi tuần.
• Nguồn khác khuyên bể mới thay 20%, 2–3 lần mỗi tuần. Bể ổn định thì thay 10–15% mỗi ngày.

Lưu lượng lọc nên đạt 5–7 lần thể tích bể mỗi giờ. Bể 100 lít cần lọc chạy 500–700 lít/giờ. Đừng để nitrate tụt về 0, vì đó là lúc rêu nhớt bùng lên. Cho ăn vừa đủ, vì cho ăn ít lại thường làm rêu nhớt biến mất.

Chuyện ở Việt Nam

Bể đặt ngoài trời hay dính nắng trực tiếp nên rêu dễ quay lại hơn. Nắng mạnh cũng là thủ phạm hay gặp của nước xanh. Bạn nên che nắng trực tiếp cho bể, và dùng nước đã khử clo hoặc nước RO.

Các sản phẩm trị rêu bán ở Việt Nam có Seachem Excel, JBL Algol và ADA Phyton Git. Phyton Git làm từ thảo dược và nhẹ hơn.

Sai lầm hay gặp

• Châm thuốc diệt rêu quá liều cho nhanh. Cá bị stress, cây yếu đi và vi sinh trong bể bị xáo trộn.
• Tắt đèn nhiều ngày liền để "bỏ đói" rêu. Có nguồn xếp đây là sai lầm. Tuy vậy, nguồn khác lại khuyên phủ đen bể 5 ngày để trị nước xanh và rêu nhớt. Nếu làm, bạn chỉ nên áp dụng cho đúng hai loại này.
• Thay nước quá nhiều hoặc quá đột ngột.
• Chỉ trị phần rêu nhìn thấy mà không tìm nguyên nhân. Rêu sẽ quay lại. Dùng oxy già mà không sửa chất lượng nước và tình trạng dư dinh dưỡng trước thì nhiều khả năng rêu cũng mọc lại.
• Thả cá bút chì hoặc cá nô lệ mà không lường trước chuyện chúng ăn rêu trang trí và phá cây về sau.
• Cạo rêu bụi xanh quá sớm.

Kiểm tra lại

• Bạn đã xác định đúng loại rêu chưa?
• Đèn có bật quá lâu, quá mạnh, hay bể có dính nắng trực tiếp không?
• Nitrate có bị tụt về 0 không? PO4 có cạn không? Sắt có vượt 0.15ppm không?
• Drop checker có báo màu xanh lá không?
• Lọc có chạy đủ 5–7 lần thể tích bể mỗi giờ không?
• Sau khi dùng oxy già, ammonia có tăng không? Tép có biểu hiện lạ không?