Cá barb lùn Tây Phi

Barboides gracilis là một loài cá chép tí hon sống ở vùng ven biển Tây và Trung Phi. Vùng phân bố của nó trải từ Benin qua Nigeria và Cameroon tới Guinea Xích Đạo. Cá trưởng thành dài chưa tới 20 mm SL. Chúng sống ở những con suối và đầm lầy trong rừng mưa, nơi nước chảy chậm, nhiều bóng râm và cây cỏ ven bờ mọc dày. Loài này có một lượng người mê riêng trong giới chơi bể thủy sinh nano, và có thể được bán dưới tên 'dwarf amber/ember barb'. Cá rất hiền nhưng nhát. Tốt nhất bạn nên nuôi riêng, hoặc nuôi chung với các loài nhỏ xíu khác đến từ Tây Phi.1

Một đàn cá vẫn sống được và chịu đẻ trong bể có đáy chỉ 30 × 20 cm. Có điều nước trong bể nhỏ như vậy dễ có vấn đề nếu bạn không theo dõi sát. Muốn nuôi lâu dài thì nên chọn bể khoảng 45 × 20 cm (chừng 18 lít) trở lên.1

• Nhiệt độ: 21–26°C
• pH: 6,0–7,0, cá khỏe nhất trong nước hơi chua đến trung tính
• Độ cứng: 0–6 dGH1

Loài này hợp nhất với bể bày trí nhiều. Nó cũng là lựa chọn rất tốt cho bể thủy sinh layout chăm chút, vì cá không phá cây. Lọc không cần mạnh lắm. Cá chủ yếu đến từ vùng nước lững lờ nên có thể bị đuối nếu dòng chảy mạnh. Muốn thấy cá đẹp nhất thì set một bể biotope (bể mô phỏng sinh cảnh tự nhiên) cũng là một dự án thú vị. Nền cát mềm có lẽ là lựa chọn tốt nhất. Bạn có thể thêm vài gốc lũa và cành lũa, xếp sao cho tạo ra nhiều góc râm. Nếu không tìm được lũa có dáng ưng ý, cành dẻ gai (beech) hoặc sồi thông thường cũng dùng được an toàn, miễn là đã phơi thật khô và bóc sạch vỏ.

Rải thêm lá khô (lá dẻ gai, lá sồi hay lá bàng đều được) sẽ làm bể trông tự nhiên hơn nữa. Lá cho cá thêm chỗ trốn. Khi lá phân hủy, các quần thể vi sinh vật cũng phát triển theo. Những sinh vật tí hon này có thể là nguồn thức ăn phụ đáng giá cho cá bột. Còn tanin và các chất khác do lá mục tiết ra được cho là tốt cho các loài cá rừng mưa. Bạn có thể để lá rã hết trong bể, hoặc cứ vài tuần lại vớt ra và thay lá mới.

Nên để đèn khá tối cho giống điều kiện cá gặp ngoài tự nhiên. Bạn có thể trồng thêm vài loại cây chịu được ánh sáng yếu như Microsorum, Taxiphyllum hay các loài Anubias. Vài mảng cây nổi cũng rất có ích, vì chúng làm tán bớt ánh sáng chiếu vào bể.

Lưu ý đừng thả loài này vào bể chưa ổn định vi sinh, vì cá khá nhạy với biến động thông số nước. Để cá đỡ stress, nên thay nước thường xuyên với lượng nhỏ, mỗi lần 10% thể tích bể trở xuống.1

Ngoài tự nhiên, nhiều khả năng cá ăn giáp xác nhỏ dưới nước, giun, ấu trùng côn trùng và các loại động vật phù du khác. Trong bể, cá có thể hơi kén ăn và có thể không chịu ăn thức ăn khô. Dù vậy, một số con dần dần cũng tập ăn được. Dù cá có ăn đồ khô hay không, bạn vẫn nên cho ăn đều đặn thức ăn sống hoặc đông lạnh cỡ nhỏ như ấu trùng Artemia, Daphnia, giun grindal, giun micro và trùng huyết cắt nhỏ. Có vậy cá mới lên màu đẹp và khỏe nhất.

Cá mới nhập về thường yếu và khó làm quen với đời sống trong bể. Vì vậy, lúc đầu nên cho ăn thức ăn sống cỡ nhỏ. Khi cá đã quen bể thì mới tập dần sang thức ăn khô và đông lạnh.1

Cá rất hiền nhưng không hợp với bể cộng đồng, vì nó quá nhỏ và khá nhát. Nên nuôi riêng, hoặc nuôi chung với các loài nhỏ khác của Tây Phi như Ladigesia roloffi hay Lepidarchus adonis. Nếu bạn không đặt nặng chuyện cùng vùng địa lý, nhiều khả năng cá cũng sống tốt cạnh các loài cá tetra nhỏ Nam Mỹ như Nannostomus anduzei, N. mortenthaleri, Paracheirodon simulans, Hyphessobrycon amandae, hoặc các loài thuộc chi Boraras, Eirmotus và Trigonostigma đến từ Đông Nam Á.

Bản tính loài này là sống theo đàn. Lý tưởng nhất là nuôi một đàn ít nhất 20–30 con. Nuôi số lượng kha khá thì cá bớt nhát, và cả đàn trông cũng đẹp, tự nhiên hơn hẳn. Cá đực cũng sẽ lên màu đẹp nhất và có vài hành vi thú vị khi tranh nhau sự chú ý của cá cái.1

Cá đực trưởng thành có màu thân đậm hơn một chút và thon hơn hẳn cá cái. Những khác biệt này càng rõ khi cá vào độ sẵn sàng sinh sản.1

Loài này có nguồn gốc từ vùng ven biển Tây và Trung Phi. Vùng phân bố kéo dài theo hướng đông nam, từ Benin qua Nigeria và Cameroon, xa nhất tới Guinea Xích Đạo.1

Cá sống ở những con suối và đầm lầy điển hình của rừng mưa. Nước ở đó nông, chảy chậm, nhiều bóng râm, và cây cỏ ven bờ mọc dày. Nước thường khá trong nhưng hơi ngả màu nâu. Lý do là nước nghèo chất dinh dưỡng hòa tan, lại có tanin và nhiều chất khác do xác thực vật phân hủy tiết ra. Các chất này theo nước chảy tràn từ rừng xung quanh xuống, hoặc ngấm ra từ lá, cành nhỏ và cành lớn rụng xuống. Đáy suối lúc nào cũng phủ đầy lớp lá cành này.1

Loài này vẫn còn rất hiếm trong giới chơi cá cảnh. Dù vậy, nó đã có một lượng người mê nhất định trong giới chơi bể thủy sinh 'nano', và bạn có thể thấy nó được bán dưới tên thương mại 'dwarf amber/ember barb'. Kích thước nhỏ của cá là kết quả của một quá trình tiến hóa gọi là thu nhỏ hóa (miniaturisation). Đặc trưng của quá trình này là cá đã trưởng thành sinh dục nhưng kích thước nhỏ đi đáng kể, dưới 20 mm SL. Trong các loài cá xương, họ cá chép là một trong số ít nhóm mà hiện tượng này lặp lại nhiều lần. Toàn bộ các loài thuộc các chi Barboides, Danionella, Microdevario, Microrasbora, Horadandia, Boraras, Paedocypris, Sawbwa và Sundadanio đều là những nhóm đã thu nhỏ, cùng với vài loài thuộc Danio, Laubuca và Rasbora. Tất cả đều ưa nước tĩnh hoặc chảy chậm, thường ở những nơi nghèo dinh dưỡng như đầm lầy than bùn trong rừng.

Cấu trúc giải phẫu của các loài cá chép thu nhỏ có thể rất khác nhau. Chúng chia thành hai 'nhóm' chính, và một số loài mang đặc điểm trung gian ở mức độ nào đó. Nhóm thứ nhất gồm những loài tuy nhỏ nhưng về cơ bản là bản thu nhỏ cân đối của các họ hàng lớn hơn, ví dụ Barboides, Microdevario, Microrasbora, Horadandia, Boraras, Sawbwa, Sundadanio, Danio, Laubuca và Rasbora. Nhóm thứ hai gồm những loài ngừng phát triển giải phẫu ở một giai đoạn mà con trưởng thành vẫn trông giống dạng ấu trùng của tổ tiên lớn hơn, cụ thể là Danionella và Paedocypris. Nhóm này thường được gọi là 'phát triển bị cắt ngắn' (developmentally truncated) hoặc 'paedomorphic' (giữ hình thái non). Người ta cho rằng chúng tiến hóa qua một quá trình gọi là 'progenetic paedomorphosis', tức hiện tượng giữ hình thái non do cá thành thục nhanh hơn. Những loài này thường có bộ xương đơn giản hóa, kèm những nét hình thái riêng của từng loài, chẳng hạn các mấu nhô giống răng ở cá đực Danionella dracula.

Britz và cộng sự (2009) cho rằng sự cắt ngắn phát triển có thể đã tạo điều kiện cho những nét mới lạ như vậy xuất hiện, "bằng cách giải phóng phần lớn bộ xương khỏi các ràng buộc phát triển, tách rời những con đường phát triển vốn gắn liền với nhau, và tạo ra tiềm năng lớn hơn cho những thay đổi mạnh mẽ hơn".1

• Liao, T. Y., Kullander, S. O. and F. Fang (2010). Phylogenetic analysis of the genus Rasbora (Teleostei: Cyprinidae). Zoologica Scripta 39(2), 155-176
• Rüber, L. , M. Kottelat, H. H. Tan, P. K. L. Ng and R. Britz (2007). Evolution of miniaturization and the phylogenetic position of Paedocypris, comprising the world's smallest vertebrate. BMC Evolutionary Biology London 7(38), 1-101