Cá betta simplex

Betta simplex là loài cá mê cung ấp trứng bằng miệng. Đến nay, người ta chỉ ghi nhận loài này ở tỉnh Krabi, miền nam Thái Lan (phần bán đảo). Nơi chúng sống thuộc một vùng karst có nhiều hố sụt đá vôi. Nước ở đây trong, từ trung tính đến kiềm, pH 7,0 đến 7,4. Cá có nhiều nhất ở một con mương nhỏ dẫn nước thoát ra từ các hồ. Mương này hay cạn, và khi đó một số cá phải sống trong những vũng nước nông còn sót lại. Một quần thể ở gần Ao Luek đã có mặt trong giới chơi cá với tên B. simplex 'type 2'.1

Bể tối thiểu nên có đáy 60 × 30 cm. Cỡ bể này đủ cho một cặp hoặc một nhóm nhỏ.1

• Nhiệt độ: 20–28°C
• pH: 7,0–8,0
• Độ cứng: 3–12 dGH1

Loài này sống khỏe nhất trong bể trồng nhiều cây, ánh sáng dịu và mặt nước được che phủ nhiều. Bạn có thể che mặt nước bằng cây thân cao, cây nổi như Salvinia hay Riccia, hoặc súng nhiệt đới thuộc chi Nymphaea. Cryptocoryne cũng là một lựa chọn tốt.

Bạn cũng có thể dùng lũa và buộc thêm các loại cây như Microsorum hay Taxiphyllum lên đó. Muốn cá có thêm chỗ trốn thì thả vào vài chậu đất nung nhỏ, vài đoạn ống nhựa hoặc hộp đựng phim máy ảnh đã bỏ trống.

Lá khô rải trong bể cho cá thêm chỗ nấp. Khi lá phân hủy, các quần thể vi sinh vật sẽ phát triển trên đó. Đây có thể là nguồn thức ăn phụ rất quý cho cá bột. Ngoài ra, tanin và một số chất khác do lá mục tiết ra được xem là có lợi cho cá.

Ngoài tự nhiên, cá sống ở nơi nước chảy chậm, vì vậy bể không nên có dòng chảy mạnh. Một lọc bông chạy bằng sủi khí, chỉnh cho nước luân chuyển nhẹ là đủ. Bể cần đậy nắp kín và không đổ nước đầy tới miệng. Giống mọi loài Betta khác, cá thỉnh thoảng cần ngoi lên lớp không khí ẩm hình thành ngay trên mặt nước. Chúng cũng nhảy rất giỏi.1

Ngoài tự nhiên, cá nhiều khả năng săn các loài động vật không xương sống sống dưới nước và trên cạn.

Cá nuôi trong bể thường chịu ăn thức ăn khô sau khi đã nhận ra đó là đồ ăn được. Dù vậy, bạn vẫn nên cho cá ăn đều đặn nhiều loại thức ăn sống hoặc đông lạnh cỡ nhỏ như Daphnia, Artemia hay ấu trùng muỗi lắc (trùng huyết). Có vậy cá mới lên màu đẹp nhất và giữ thể trạng tốt nhất.

Đừng cho ăn quá nhiều. Các loài Betta có vẻ đặc biệt dễ bị béo phì.1

Loài này không hợp với bể cộng đồng thông thường. Do yêu cầu chăm sóc riêng và tính tình của nó, tốt nhất nên nuôi riêng hoặc nuôi chung với những loài thật hiền. Một số loài cá họ chép cỡ nhỏ và cá chạch sống ở môi trường tương tự ngoài tự nhiên có thể nuôi chung được. Tuy vậy, bạn cần tìm hiểu kỹ trước khi mua. Trong phần lớn trường hợp, nuôi riêng vẫn là cách tốt nhất.

So với các loài khác trong chi, đây không phải loài hung dữ. Bạn có thể nuôi chúng theo cặp hoặc theo nhóm.1

Con đực to hơn con cái. Đầu con đực có nhiều vảy óng ánh hơn và rộng hơn, các vây cũng dài hơn so với con cái.1

Ở loài này, cá bố là con ngậm trứng. Tốt nhất bạn nên chuẩn bị một bể riêng để cho cá đẻ, trừ khi cặp cá vốn đã được nuôi riêng.

Nắp bể phải đậy thật kín. Một số người nhân giống còn bịt miệng bể bằng màng bọc thực phẩm. Lý do là cá bột cần có một lớp không khí ấm và ẩm phía trên mặt nước. Thiếu lớp không khí này, cơ quan mê cung của cá con có thể phát triển không bình thường.

Cá tán tỉnh nhau khá lâu. Sau đó chúng phóng trứng và tinh trong một cú 'ôm' đặc trưng của họ Osphronemidae, con đực cuộn mình quanh con cái. Cặp cá có thể cần vài lần ôm 'thử' trước khi thật sự đẻ.

Trứng đã thụ tinh rơi xuống vây hậu môn của con đực. Con cái ngậm trứng vào miệng rồi nhả ra nước cho con đực đớp lấy. Khi con đực đã ngậm hết số trứng, cả quá trình lặp lại cho đến khi con cái hết trứng. Quá trình này có thể kéo dài khá lâu.

Con đực đang ngậm trứng có thể nuốt hoặc nhả trứng sớm nếu bị stress hoặc còn non kinh nghiệm. Vì vậy, tốt hơn hết là cứ để con cái và các cá khác ở nguyên trong bể. Thời gian ấp kéo dài 9-16 ngày. Sau đó con đực bắt đầu nhả cá bột đã tự bơi được. Có vẻ cá bố mẹ không làm hại cá con. Một số người nhân giống còn cho biết cá bột lớn nhanh hơn khi để chung với bố mẹ.

Cá bột đủ lớn để ăn ngay các loại thức ăn sống biết bơi như giun vi sinh (microworm) và Artemia mới nở. Tuy vậy, đã có những ghi nhận Betta con gặp vấn đề sức khỏe khi ăn quá nhiều Artemia. Nên thay nước ít một và đều đặn, đừng để lâu rồi thay một lần thật nhiều.1

Đến nay, loài này chỉ được ghi nhận ở tỉnh Krabi, miền nam Thái Lan (phần bán đảo). Ở đó có nhiều quần thể khác nhau. Trong số này có một quần thể ở gần Ao Luek, đã xuất hiện trong giới chơi cá với tên B. simplex 'type 2'.

Địa điểm thu mẫu chuẩn là 'Thailand: Krabi Province: northwest of Krabi, springs (small lake) of Tham Sra Kaew and Nine Ponds, behind Ban Nai Sra village, 2.2 km from National Highway 4034, 1800 m behind Public Health Centre'.1

Nơi loài này sống nằm trong một vùng karst. Nước ở đó từ trung tính đến kiềm, pH 7,0-7,4.

Tại địa điểm thu mẫu chuẩn có một loạt hố sụt đá vôi sâu, tạo thành các hồ trên mặt đất. Bên cạnh là một con mương nhỏ nhận nước tràn ra từ các hồ. Nước rất trong và có màu xanh lam ánh lục rất đặc trưng. Màu này là do nước chứa nhiều canxi cacbonat hòa tan.

Theo các ghi nhận, B. simplex có nhiều nhất ở con mương nhỏ thoát nước từ các hồ. Mương này hay cạn. Những lúc đó, một số cá sống sót trong các vũng nước nông còn sót lại, có khi suốt một phần của năm. Cây ven bờ mọc dày quanh mương. Còn cây thủy sinh thì chủ yếu chỉ có trong các hồ, nơi có những thảm Cryptocoryne cordata rất lớn. Các loài cá sống chung trong hệ thống hồ gồm Striuntius lateristriga và Trigonostigma espei.

Quần thể Ao Luek sống trong một con suối có dòng chảy, đáy có đá vôi và sỏi, nước trong, cây ven bờ rủ xuống mặt nước. Ở đó người ta còn ghi nhận Channa lucius và một loài Danio sp.1

B. simplex thuộc nhóm (phức hợp) Betta picta, gồm những loài có quan hệ gần nhau trong chi. Các loài trong nhóm này có chung một số đặc điểm. Các vây lẻ có dạng tròn, riêng vây hậu môn đôi khi thon lại thành một mũi tù. Vây hậu môn có số tia I-III, 18-24. Vây hậu môn và vây đuôi có một dải viền sẫm màu, rõ hơn ở con đực trưởng thành. Cá có sọc trước mắt và sọc sau mắt. Dưới họng có một vạch ở cằm. Nắp mang có vảy óng ánh màu xanh lục, vàng hoặc xanh lam.

B. simplex khác các loài còn lại trong nhóm nhờ một tổ hợp đặc điểm riêng. Nắp mang có vảy óng ánh xanh lam ánh lục. Vạch ở cằm mờ, không rõ. Thân và vây màu đỏ nhạt, còn đầu màu đỏ sẫm. Con đực không có vảy óng ánh trên thân. Vây hậu môn có 23-24 tia, thường gặp nhất là 24. Số vảy hàng ngang là 9,5-11,5, thường gặp nhất là 11,5. Chiều dài trước vây lưng bằng 66,7-69,8 % SL. Chiều dài đầu bằng 34,6-37,2 % SL. Chiều cao thân bằng 29,3-32,2 % SL.

Betta là chi có nhiều loài nhất trong họ Osphronemidae. Các loài trong chi đã thích nghi với rất nhiều kiểu môi trường sống, từ mương nước tù đến suối đồi nước chảy. Một số loài còn sống được ở những nơi khắc nghiệt như rừng đầm lầy than bùn có nước rất chua.

Người ta xếp các loài vào từng nhóm gồm những loài có quan hệ gần nhau, chủ yếu dựa vào đặc điểm hình thái và tập tính.

Giống các loài khác trong phân bộ Anabantoidei, loài này có một cơ quan hô hấp phụ gọi là mê cung. Nhờ có nó, cá hít thở được không khí ở một mức độ nhất định. Mê cung gồm một cặp cơ quan trên mang. Cặp cơ quan này hình thành từ phần trên (epibranchial) của cung mang thứ nhất phình rộng ra, và nằm trong một khoang phía trên mang. Bên trong có rất nhiều nếp da gấp lại, chằng chịt mạch máu, tạo thành một bề mặt hô hấp lớn. Độ phức tạp của mê cung khác nhau tùy loài. Loài nào sống ở môi trường càng khắc nghiệt thì mê cung thường càng phát triển.1

• Tan, H. H. and P. K. L. Ng (2005). The fighting fishes (Teleostei: Osphronemidae: Genus Betta) of Singapore, Malaysia and Brunei. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 43-99
• Schindler, I. and J. Schmidt (2006). Review of the mouthbrooding Betta (Teleostei, Osphronemidae) from Thailand, with descriptions of two new species. Zeitschrift für Fischkunde 8(1/2), 47-69
• Witte, K.-E. and J. Schmidt (1992). Betta brownorum, a new species of anabantoids (Teleostei: Belontiidae) from northwestern Borneo, with a key to the genus. Ichthyological Exploration of Freshwaters 2(4), 305-330
• Kottelat, M. (1994). Diagnoses of two new species of fighting fishes from Thailand and Cambodia (Teleostei: Belontiidae). Ichthyological Exploration of Freshwaters 5(4), 297-304
• Armitage, D. (2007). A fish fellowship goes to Thailand. Aquarium Fish International 19.10, 64-70
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-6631