Dương xỉ Bolbitis heteroclita

• Tên khác: Bolbitis Mini, Creeping Fern, El Nino Fern, Asian Water Fern, African Water Fern
• Độ khó: trung bình
• Ánh sáng: thấp đến trung bình
• pH lý tưởng: 6,0–7,0
• GH lý tưởng: 1–10
• Nhiệt độ lý tưởng: 22–25°C
• Nền: loại nào cũng được
• Trồng cạn được không: được
• Tốc độ lên: chậm
• Vị trí trong bể: tiền cảnh và trung cảnh
• Kích thước cây: 10–15 cm
• Phân: cần ít
• CO2: cần ít
• Nhân giống: tách thân rễ
• Màu: xanh lá

Bolbitis heteroclita lên cực kỳ chậm. Ngoài tự nhiên nó vốn là cây sống trên cạn. Trong y học cổ truyền Trung Hoa, cây này được xếp vào danh mục cây thuốc.1

Nếu chỉ trồng chìm hoàn toàn dưới nước, cây này dùng được cả cho bể nano. Còn nếu trồng bán cạn thì bạn cần bể lớn hơn, tối thiểu 80 lít.1

Cây dễ hay khó chăm là tùy vào kiểu trồng. Trồng cạn hoặc bán cạn, chẳng hạn trong paludarium, thì cây khá dễ giữ. Trồng chìm hoàn toàn thì có thể khó hơn nhiều.

• Nhiệt độ: 22–25°C. Cây không chịu được nước lạnh, nước quá ấm hay nhiệt độ lên xuống thất thường.
• pH: hơi axit đến trung tính (6,0–7,0). Trong nước kiềm, lá thường bị tan.
• Độ cứng: tốt nhất dưới 10 GH. Nước quá cứng thì cây hay bị tan.
• Dòng chảy: cây không thích dòng chảy mạnh.1

Cách chăm cây tùy vào việc bạn trồng chìm hay trồng cạn.

Dạng chìm: bạn cần theo dõi sát thông số nước và tránh để chúng dao động, kể cả nhiệt độ. Ngay cả khi mọi thứ đều lý tưởng, cây vẫn lên cực kỳ chậm. Mỗi tháng thường chỉ ra được vài lá mới. Hãy thay nước đều đặn và tránh chiếu đèn thẳng hoặc quá mạnh vào cây.

Dạng cạn: trong paludarium, cây chịu thay đổi môi trường khá tốt và lên với tốc độ từ trung bình đến nhanh.

Cách trồng: lá mọc dọc theo thân rễ. Vì vậy bạn đừng vùi thân rễ xuống nền, vì làm vậy có thể khiến nó bị thối. Bạn có thể buộc cây vào đá hoặc lũa bằng chỉ cotton hoặc dây cước, hoặc dán bằng keo con voi hay keo dán san hô. Muốn dán thân rễ, bạn lau sạch bề mặt lũa hoặc đá, nhỏ một giọt keo, đặt thân rễ lên rồi ấn chặt. Nhớ giữ đủ ẩm để dương xỉ không bị khô.

Trồng dry start: dry start là cách trồng cây không ngập nước trong giai đoạn đầu. Trồng xong, bạn không đổ đầy bể mà chỉ cho nước vừa chạm tới bề mặt chỗ nền thấp nhất. Ngay từ đầu, lá phải nằm trên mực nước, còn thân rễ thì đặt gần bề mặt. Bạn phủ màng bọc thực phẩm lên miệng bể để giữ ẩm. Sau khoảng 5 đến 8 tuần, bạn có thể cho ngập nước hoặc chuyển bể thành paludarium.

Nhân giống: ngoài tự nhiên, cây sinh sản bằng cách mọc cây con ra từ lá, giống dương xỉ Java. Trong bể, người ta thường nhân giống bằng cách tách thân rễ. Bạn dùng dao sắc cắt cây cẩn thận sao cho mỗi phần có ít nhất 3 lá chét, rồi gắn từng phần lên đá hoặc lũa.1

Ánh sáng: ngoài tự nhiên đây chủ yếu là cây trên cạn, ưa bóng râm và không thích nắng chiếu thẳng. Khi trồng dưới nước, ánh sáng thấp đến trung bình là đủ. Vì vậy nó có thể là lựa chọn tốt cho bể low-tech.

Nền: cây có thể mọc trên đất hoặc bám trên đá. Nền đá cho dương xỉ chỗ bám rễ rất tốt.

CO2: bạn không bắt buộc phải châm CO2 bình. Châm CO2 có thể giúp cây lên nhanh hơn, nhưng có hay không cũng được.

Phân: cây vẫn sống ổn khi không châm phân đều đặn. Dù vậy, bạn vẫn nên châm phân ít nhất vài lần mỗi tháng.

Nếu định trồng cây trong bể tép, hoặc trong bể high-tech có châm CO2 và châm phân đều, bạn cần nhớ rằng CO2 nồng độ cao và đồng cực kỳ nguy hiểm cho tép. Hầu hết các loại phân đều có chứa đồng.1

Loài này phân bố rộng khắp vùng nhiệt đới Nam Á và Đông Nam Á. Vùng bản địa của nó gồm Assam, Bangladesh, Borneo, quần đảo Caroline, vùng nam-trung Trung Quốc, đông nam Trung Quốc, đảo Christmas, đông Himalaya, Hải Nam, Java, Malaya, Maluku, Myanmar, Nansei-shoto, Nepal, New Guinea, Philippines, quần đảo Solomon, Sulawesi, Sumatra, Đài Loan, Thái Lan và Việt Nam.1

Ngoài tự nhiên, Bolbitis heteroclita hay mọc ở ven đường trong vùng nhiệt đới châu Á, ở độ cao từ 150 đến 750 m so với mực nước biển.

Đây chủ yếu là cây sống trên cạn và mọc khỏe ở chỗ râm mát. Người ta thường gặp nó trên đá, dưới gốc cây hoặc gần các con suối.

Cây ưa môi trường mesophyte, tức là nơi có độ ẩm vừa phải. Nó sống được cả kiểu cây ưa bóng trên mặt đất lẫn kiểu bám đá. Nhờ vậy nó chiếm được nhiều ổ sinh thái khác nhau trong vùng phân bố.

Ngoài tự nhiên, cây mọc được trên nhiều loại đất như đất đỏ, đất thịt và đất laterit. Nó còn leo lên thân cây, mọc khỏe trên đá và dọc các sườn dốc.1

Mô tả: đây là một loài dương xỉ trên cạn, thân rễ dài, lá mọc thưa. Bạn có thể trồng cạn hoặc trồng chìm. Lá mỏng và mềm như lá cây thân thảo. Các lá chét hai bên mọc so le, thường có 1 đến 4 cặp. Mép lá chét trơn hoặc hơi có răng cưa, phần chóp kéo dài như ngọn roi. Thân rễ dày khoảng 10–15 mm và có vảy phủ. Lá có màu xanh lá tươi. Cây trồng cạn cao tới 25 cm và rộng khoảng 15–17 cm. Lá dạng chìm dài khoảng 10 cm và rộng 5 cm. Cây hiếm khi ra lá bào tử. Các biến thể gồm Bolbitis heteroclita 'Asiatica', 'Difformis' và 'Cuspidata'.

Các vấn đề hay gặp:

• Tan lá: do thông số nước không ổn định. Bạn tránh thay đổi đột ngột, giữ đèn ở mức thấp đến trung bình và giữ nước sạch.
• Héo lá: cây trồng cạn khi bị dìm xuống nước sẽ héo, vì lá của nó chưa quen sống dưới nước. Bạn cắt lá sát gốc rồi chờ cây ra lá mới dạng chìm.
• Lá chuyển đen: lá có thể đen dần rồi cây chết. Thủ phạm có thể là nước cứng hoặc thân rễ bị vùi quá sâu.
• Lên chậm: cây cần rất nhiều thời gian để quen môi trường mới. Cho cây mọc dạng cạn sẽ làm nó lên nhanh hơn.

Nuôi chung: cây hợp nhất với các loài cá cộng đồng nhỏ, hiền và không phá cây. Ví dụ có cá neon, cá killi hề, cá white cloud mountain, cá ngựa vằn, cá cherry barb, cá platy, cá molly, cá otocinclus và cá chuột lùn. Nếu nuôi tép, bạn nên chọn loài cũng ưa nước hơi axit như tép crystal red, tép blue bolt và Caridina cf. babaulti. Ốc cảnh không nên nuôi lâu trong nước pH thấp vì vỏ ốc sẽ bị hại. Tuy vậy, nếu pH gần 7,0 thì bạn nuôi được gần như mọi loại ốc hay tép lùn.

Nên tránh: những loài cá có thể phá cây hoặc thích ăn cây. Ví dụ có cá silver dollar, cá tetra Buenos Aires, cá koi, cá vàng, cá oscar, cá cầu vồng, cá Jack Dempsey, cá heo hề và cá cichlid châu Phi. Bạn cũng nên cẩn thận với phần lớn các loài tôm càng và cua nước ngọt, vì chúng cắn đứt, ăn và nhổ bật cây.

Bolbitis heteroclita không phải cây thủy sinh thực thụ và có thể khá khó tính, nhất là khi trồng chìm hoàn toàn. Vì vậy cây này không hợp với người mới chơi.1

• Sen, Aniruddha, M. K. Bhattacharya, H. K. Prasad, and G. D. Sharma. “Plant growth promoting activities of rhizosphere bacteria from two ferns Pronephrium nudatum (Roxb.) Holttum. and Bolbitis heteroclita (C. Presl) Ching: an analysis of fern-rhizophere relationship.” (2018).
• Alcala, Ailene Antonio, Marjorie D. Delos Angeles, and E. Buot Inocencio Jr. “Fern species diversity across various land use types of Mt. Makiling, Luzon Island, Philippines.” Biodiversitas Journal of Biological Diversity20, no. 9 (2019).
• Angeles, Marjorie D. Delos, and INOCENCIO E. BUOT JR. “Diversity and Distribution of Pteridophytes along the Altitudinal Gradient of the Northeastern Slope of a Secondary Forest in Mt. Makiling, Philippines.” IAMURE International Journal of Ecology and Conservation16 (2015): 25.
• Faguo, Wang, and Xing Fuwu. “A New Species of Bolbitis (Bolbitidaceae) from Hainan, China.” Novon: A Journal for Botanical Nomenclature18, no. 1 (2008): 115-119.
• Alcala, Ailene A., and Inocencio E. Buot Jr. “Ecological Diversity of Pteridophytes Across Land Use Types in Mt. Makiling Forest Reserve, Luzon Island, Philippines.” Journal of Marine and Island Cultures9, no. 2.
• Yatabe, Yoko, Kaoru Yamamoto, Chie Tsutsumi, Wataru Shinohara, Noriaki Murakami, and Masahiro Kato. “Fertility and precocity of Osmunda× intermedia offspring in culture.” Journal of plant research124 (2011): 265-268.
• Amaludin, N. A., NN Mohd Zulkafli, SA Ahmad Zu, N. A. Z. Zamri, N. A. Ab Majid, S. Daliman, AN Muhamad Nor, and R. Zakaria. “Analysis of riparian vegetation of a recreation site in Jeli, Kelantan.” In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, vol. 1053, no. 1, p. 012007. IOP Publishing, 2022.
• Rajbhandary, Sangeeta. “Fern and fern allies of Nepal.” Frontiers of Botany(2016): 124-150.1