Bể cá rồng 1.400 lít tự làm: sump, hộp tràn, nhỏ giọt và chi phí

Bể lớn cho cá rồng hay các loài cá to thường khiến người chơi lo hai chuyện: lọc thế nào cho đủ, và tốn bao nhiêu tiền. Đây là một hệ thống khoảng 1.400 lít nuôi một con huyết long (Asian arowana) dài chừng 56 cm, toàn bộ do chủ bể tự làm, từ bể, chân, sump đến đèn.

Bài này đi qua từng phần của hệ thống: bể và thiết bị, cách hộp tràn chạy êm mà vẫn an toàn, cách sump lọc nước, vì sao cần thêm bơm sóng, cách dùng hệ nhỏ giọt để bớt thay nước, và chi phí thực tế. Bạn có thể dùng làm khung tham khảo khi lên kế hoạch cho bể lớn của mình.

Bể và thiết bị gồm những gì

• Bể: acrylic dày khoảng 19 mm, dài 244 cm, rộng 91 cm, cao 64 cm, chứa khoảng 1.400 lít. Bể để trơn, không nền. Lớp gạch lót đáy màu xám trước đây đã gỡ ra để sau này thay màu sáng hơn, hợp với loài cá ghép mới.
• Đèn: ba đèn thả trần tự chế từ chậu nhựa úp ngược, sơn đen bên ngoài, trắng bên trong cho phản sáng. Mỗi đèn là một bóng LED 5000K khoảng 7 W.
• Nắp: tấm polycarbonate hai lớp loại dùng cho nhà kính. Tấm lớn nên khá nặng, cá rồng có nhảy cũng khó hất lên.
• Bơm sóng: hai bơm điều chỉnh được, công suất 1.200–15.000 lít mỗi giờ, ăn 18–45 W. Cả hai chạy tối đa, một con hướng lên mặt nước, một con hướng xuống đáy.
• Sump: một bể acrylic dài 120 cm, khoảng 380 lít, chạy lọc tầng sôi với khoảng 120 lít vật liệu K1.
• Sưởi: hai sưởi 300 W cắm qua bộ điều khiển nhiệt tự làm.
• Bơm hồi: loại điều chỉnh được, tối đa 8.000 lít mỗi giờ, ăn tối đa 68 W.

Chỉ 600 W sưởi cho gần 1.800 lít nước là thấp, khoảng một phần ba mức hay khuyên. Nó vẫn đủ vì acrylic cách nhiệt tốt hơn kính nhiều.

Hộp tràn chạy êm và an toàn thế nào

Hộp tràn (weir) là cái hộp đen che phía trước các ống thoát. Ống thoát mới là phần tràn thật sự, còn hộp bao quanh nó gọi là weir. Hộp này che ống cho đẹp, chặn cá bị hút vào, giữ mực nước cố định và hớt lớp váng đạm trên mặt nước. Nhờ hớt váng mà trao đổi khí tốt hơn.

Bên trong có năm ống, mỗi ống một việc:

1. Ống thẳng chính (25 mm): gánh phần lớn lượng nước. Bên dưới có van bi. Van được khép bớt một chút để nước trong hộp dâng nhẹ lên, tránh tiếng hút ồng ộc.
2. Ống Durso: chỉ thoát một dòng nhỏ gần như rỉ. Phần nước dâng lên nhờ ống chính khép van sẽ chảy qua ống này, rất êm. Nếu ống chính nghẹt thì ống Durso gần như đủ sức gánh một mình.
3. Ống khẩn cấp: miệng ống nằm dưới mép hộp nhưng cao hơn ống Durso. Bình thường nó không bao giờ hút nước, chỉ hoạt động khi hai ống kia đều nghẹt.
4. Ống hồi: nối với ống lock-line, loại ống khớp nối uốn được theo mọi hướng. Nó đắt hơn PVC nhiều nhưng chỉnh hướng nước dễ. Đường hồi chia đôi bằng chạc Y, mỗi nhánh một van để chỉnh lưu lượng.
5. Ống xả: khoan vào thành hộp, mở van và nối ống mềm là xả được khoảng 80% nước trong vài phút.

Khe hở của hộp tràn chỉ khoảng 12 mm trong khi ống chính 25 mm, nên chuyện ống nghẹt rất khó xảy ra. Dù vậy, nguyên tắc khi làm đường ống là luôn hình dung tình huống xấu nhất và chặn trước nó.

Sump lọc nước theo trình tự nào

1. Lọc cơ học: nước xuống sump đi qua một tấm bông lọc dạng mút 30 PPI để giữ thức ăn thừa và phân cá. Túi lọc (filter sock) từng được dùng nhưng nghẹt quá nhanh, phải thay mỗi 1–3 ngày. Mút thì vài ngày lấy ra xả rồi bỏ lại, không tốn tiền thay.
2. Lọc vi sinh: nước qua lỗ dưới vách ngăn sang khoang tầng sôi. Vật liệu K1 được sủi khí đẩy cho chuyển động liên tục và va vào nhau. Va chạm làm bong lớp vi sinh già bên ngoài, chỉ giữ lại vi sinh non hoạt động mạnh. Bên trong hạt K1 là chỗ khuất cho vi sinh sống trọn vòng đời.
3. Vật liệu dự phòng: dưới đáy khoang có một túi sứ lọc. Lúc nào cũng có sẵn vật liệu đã chạy vi sinh để set bể mới, bể cách ly hay bể chữa bệnh.
4. Khoang hồi: nước được sưởi rồi bơm trở lại bể chính.

Trong video

• Xem video từ ▶ 10:54 Vật liệu K1 sủi khí chuyển động liên tục trong khoang tầng sôi.
• Xem video từ ▶ 11:44 Cận cảnh các hạt K1 va vào nhau trong khoang lọc vi sinh.

Vách ngăn có lỗ ở đầu để nếu mút nghẹt thì nước trong khoang cơ học dâng lên và tràn sang, lọc vẫn chạy.

Vì sao lưu lượng lọc không đủ để khuấy nước

Bơm hồi ghi 8.000 lít mỗi giờ, nhưng vì phải đẩy nước lên cao vài chục cm nên bị hao cột áp (head loss). Lưu lượng thực chỉ còn khoảng 6.000–6.800 lít mỗi giờ, tức nước trong bể quay vòng 4–5 lần mỗi giờ. Mức này hợp với kiểu sump này và phần lớn các loại sump.

Khi tự làm hệ thống, bạn có thể tính lượng vật liệu lọc theo đúng số cá đang nuôi thay vì tin vào con số "dùng cho bể 400 lít" trên vỏ hộp. Sau đó mới chọn lưu lượng. Nước chạy quá nhanh thì không đủ thời gian tiếp xúc với vi sinh. Chạy quá chậm thì vi sinh thích nhưng amoni, nitrat trong bể sẽ tích nhanh hơn tốc độ xử lý.

Lưu lượng vừa cho vi sinh thường không đủ để khuấy cả bể. Hãy hình dung một căn nhà kín chỉ có lò sưởi ở một đầu: đầu kia sẽ lạnh và không khí không đều. Bể cũng vậy. Có bơm sóng và sủi khí thì nhiệt độ đều, không có điểm nóng, điểm lạnh, các thông số nước đồng đều và lọc xử lý nước cả bể như nhau.

Về sủi khí, loại quả sủi không quan trọng. Thứ quyết định là lượng khí bơm qua nó. Muốn sủi mạnh thì cần máy sủi lớn, loại dùng cho hồ ngoài trời. Máy rẻ thường ồn, nên có thể đặt máy ở phòng khác rồi kéo dây hơi sang.

Lọc tầng sôi có đáng làm không

Đây là phần duy nhất của hệ thống mà chủ bể sẽ làm khác nếu làm lại. Nó lọc rất tốt, nhưng được chọn chủ yếu vì có sẵn vật tư. Nếu bạn định làm theo, hãy cân nhắc các nhược điểm sau:

• Cần nhiều vật liệu và sump lớn mới đủ làm lọc chính duy nhất.
• Cần máy sủi công suất lớn, tốn điện quanh năm.
• Ồn và nước bay hơi nhiều.
• Lúc chạy vi sinh, khí amoni bay ra nhanh và có thể làm cả nhà có mùi.
• Tính dài hạn, nó tốn tiền hơn gần như mọi kiểu lọc khác.

Hệ nhỏ giọt giảm thay nước ra sao

Một đường nước sạch nhỏ giọt liên tục vào góc bể. Nước dư tràn xuống sump, rồi thoát qua một cổng xuyên vách (bulkhead) nối ống ra cống sàn khi mực nước dâng. Nước cũ bị pha loãng dần mà không cần thay tay.

1. Bắt đầu ở mức thấp, khoảng 4 lít mỗi giờ.
2. Đo nitrat đều đặn. Nitrat giảm dần thì vặn nhỏ lại cho tới khi nó đứng yên ở mức mong muốn.
3. Nitrat về 0 là đang nhỏ quá nhiều, nên giảm bớt.
4. Nitrat tăng thì tăng lượng nhỏ giọt.

Không có công thức chung, phải đo nhiều lần để chỉnh. Bể này nhỏ khoảng 7,5 lít mỗi giờ, chừng 190 lít mỗi ngày, tức mỗi tuần thay gần bằng toàn bộ thể tích bể chính. Nguồn nước ở đây là nước giếng nên không cần khử clo. Nếu dùng nước máy, bạn phải tính chuyện xử lý nước trước khi cho vào bể.

Nhỏ giọt ở mức rất cao có thể bỏ hẳn thay nước. Ở mức vừa phải thì nó giãn lịch thay nước ra 2–4 tuần một lần, mỗi lần 50–70%. Bể trơn đáy cộng dòng chảy mạnh nên cặn không đọng, không cần hút đáy. Việc hàng tuần chỉ là xả mút lọc vài lần.

Chi phí thực tế bao nhiêu

Chọn kiểu sump khác có thể bớt được khoảng 400 đô hoặc hơn. Để so sánh, đặt một bể acrylic cùng kích thước và độ dày ở xưởng, chưa có hộp tràn hay đường ống, trung bình khoảng 5.000 đô, chưa tính thuế và phí vận chuyển. Vì vậy tự làm bể lớn tốn công nhưng đáng.

Bắt đầu từ đâu

• Vẽ sơ đồ hộp tràn với ít nhất một ống chính, một ống phụ êm và một ống khẩn cấp trước khi khoan bể.
• Tính lượng vật liệu vi sinh theo số cá thật, rồi chọn bơm hồi cho nước quay vòng khoảng 4–5 lần mỗi giờ, nhớ trừ hao cột áp.
• Bổ sung bơm sóng hoặc sủi khí để nước trong bể được khuấy đều thay vì tăng bơm hồi.
• Nếu có cống thoát gần bể, thử nhỏ giọt ở mức thấp và đo nitrat hàng tuần để chỉnh dần.