Cách nuôi cá bột trong bể cá (và tăng tỷ lệ sống sót)

Thấy cá đẻ là một trong những niềm vui lớn nhất khi nuôi cá cảnh. Chăm cá kỹ và cho ăn đầy đủ thì có thể một ngày nào đó bạn sẽ bắt gặp một con cá con bé xíu lao vút quanh bể. Lần nào thấy cá bột tự dưng xuất hiện cũng làm người ta phấn khích. Dù vậy, bạn vẫn có nhiều cách để nâng tỷ lệ sống của cá con. Nếu định nhân giống để bán thì những cách này cũng giúp bạn có nhiều cá hơn.

1. Bảo vệ trứng khỏi cá bố mẹ

Nhiều loài cá hoàn toàn không chăm con. Chúng sẵn sàng ăn luôn mớ trứng mình vừa đẻ ra vài giây trước. Vì thế, bước đầu tiên là cứu trứng trước khi cá bố mẹ đớp mất. Bạn chọn một trong các cách sau, tùy loài và kiểu đẻ trứng của chúng:

• Nếu trứng có độ dính, bạn chuẩn bị sẵn chỗ cho cá đẻ. Đó có thể là búi len làm giá đẻ, một đám cây mọc rậm (như rêu java hay frogbit), miếng gạch men hoặc nón đẻ. Cá đẻ xong thì bạn chuyển giá đẻ sang chỗ an toàn hơn. Có khi cá lại đẻ trứng dính lên kính bể hoặc lên những vật không dời đi được. Lúc đó bạn có thể vớt cá bố mẹ ra khỏi bể. Bạn cũng có thể tự gom trứng bằng tay, dùng ngón tay lăn trứng ra hoặc gạt bằng một chiếc thẻ nhựa.
• Nếu trứng rơi rải rác và không bám vào đâu, bạn có thể rải vài lớp bi thủy tinh làm nền. Trứng sẽ lọt xuống khe giữa các viên bi, chỗ cá bố mẹ không với tới. Cách tương tự là đặt một tấm lưới, hoặc tấm lưới nhựa mua ở tiệm đồ thủ công, cách đáy bể một khoảng để trứng lọt xuống dưới. Một số người nhân giống còn lót thêm rêu hoặc cây bụi rậm bên dưới tấm lưới cho chắc ăn.
• Một số loài như cá đĩa thích đẻ trứng lên mặt thẳng đứng. Với những loài này, bạn có thể dùng nón đẻ hoặc miếng gạch men.
• Phần lớn các loài đẻ trong hang (như cá lau kiếng và cichlid lùn) giữ trứng khá giỏi. Có điều những cặp mới đẻ lần đầu hay ăn trứng. Muốn tự ấp thì bạn cho cá đẻ trong hang cá lau kiếng, gáo dừa, hang Apistogramma hoặc ống PVC cỡ vừa, rồi lấy hang ra ngay khi cá đẻ xong.
• Một số loài cichlid châu Phi ấp trứng bằng miệng. Cá ngậm trứng và cá bột trong miệng để bảo vệ chúng. Dù vậy, có người nhân giống vẫn lấy trứng (hoặc cá bột) ra khỏi miệng cá cái. Họ làm vậy để cá mẹ không lỡ nuốt mất con, để cá bột không bị nhả ra bể chính, và để cá mẹ có thêm thời gian hồi sức sau đợt ấp. Chủ đề này khá sâu và cần một bài riêng. Bạn nên tự tìm hiểu thêm về cách lấy trứng khỏi miệng cá mẹ rồi chọn cách hợp với mình nhất.

Tách được trứng ra rồi thì đến khâu ấp cho nở. Trứng rất dễ bị nấm, nhất là trứng không thụ tinh. Nấm lan nhanh và có thể làm hỏng cả ổ. Trứng cỡ lớn của cichlid châu Phi, cá lau kiếng, cá bống peacock gudgeon và các loài tương tự có thể cho vào máy lăn trứng (egg tumbler). Máy này thổi nước sạch giàu oxy lên trứng liên tục nên trứng ít bị nấm hơn. Bạn cũng có thể cho trứng vào một hộp nhựa nhỏ đựng nước rồi thả thêm đá sủi cho nước lưu thông. Để giữ ấm trứng, bạn thả hộp nổi trong bể hoặc kẹp hộp vào thành bể. Muốn chống nấm nhẹ thì bạn nhỏ vài giọt xanh methylen (đến khi nước ngả xanh nhạt) hoặc thả vài quả alder. Trứng nở rồi thì bạn thay 50% nước trong hộp vài lần. Dù ấp theo cách nào, bạn cũng nên dùng ống bóp hút (turkey baster) gắp bỏ những trứng đã mọc nấm.

2. Tách cá bột ra riêng

Trứng nở rồi nhưng cá con vẫn chưa hết nguy hiểm. Tách cá bột khỏi cá lớn thì cá bột không bị ăn thịt. Cá bột cũng lớn nhanh và to hơn vì bớt phải giành ăn. Cá mới nở nên nuôi trong hộp nhỏ để chúng không phải tốn nhiều sức bơi đi tìm mồi. Lựa chọn lý tưởng là lưới nuôi cá bột hoặc hộp đẻ có một cụm rêu làm chỗ trốn. Nuôi kiểu này thì cá bột vẫn ở chung bể và dùng chung nguồn nước với cá bố mẹ.

Với các loài đẻ con thay vì đẻ trứng, bạn có thể cho cá cái đang mang bầu vào hộp đẻ khi nó sắp sinh. Cá bột ra hết thì bạn vớt cá mẹ ra. Có hộp đẻ, bạn nuôi được cá bột chung bể với cá lớn mà cá bột không bị ăn thịt.

Khi cá bột lớn và cứng cáp hơn, bạn chuyển chúng sang bể ương rộng hơn cho chúng có thêm chỗ bơi. Có con sẽ lớn nhanh hơn những con khác. Lúc đó có thể bạn phải chia chúng theo cỡ ra nhiều bể. Chia như vậy thì cá ít ăn thịt lẫn nhau và bớt giành ăn. Lúc phân loại cũng là dịp loại bỏ những con ốm yếu nếu cần. Loại bớt cá yếu thì gen lỗi không lan rộng, và bạn cũng không bán cá kém khỏe cho khách.

3. Tạo thật nhiều chỗ trốn

Nếu không có chỗ đặt thêm bể ương, bạn có thể thử nuôi sinh sản theo đàn (colony breeding), tức là nuôi chung cá bố mẹ với cá con trong một bể. Cách này có thể không cho nhiều cá con nhất. Nhưng chắc chắn nó đỡ tốn thời gian, tiền bạc và chỗ đặt bể hơn hẳn. Muốn cá bột sống được nhiều, bạn cần tạo thật nhiều ngóc ngách nhỏ để cá con chui vào được còn cá lớn thì không lọt.

Chẳng hạn, người nhân giống hay tự chế bẫy cá bột từ rổ trồng cây hồ nổi. Họ cũng hay cuộn tấm lưới thủ công thành ống cao rồi cố định bằng dây rút. Bạn có thể bỏ cá đẻ con đang mang bầu vào trong bẫy để cá bột thoát ra ngoài qua các lỗ. Cũng có thể làm ngược lại: để cá bố mẹ bên ngoài, còn cá bột bơi vào trong bẫy trú ẩn. Người nhân giống còn dùng một nắm lớn sợi cỏ nhựa lót giỏ quà Phục sinh để tạo một khối dày đặc. Chỉ những con cá bột nhỏ nhất mới luồn qua được đám sợi này.

Nếu thích chỗ trốn trông tự nhiên hơn, bạn có thể trồng một khóm cây thủy sinh thật rậm. Khóm cây cũng có tác dụng y như vậy. Những cây rất hợp để nuôi sinh sản theo đàn là rêu java, Pogostemon stellatus 'octopus', water sprite và các loại cây nổi có bộ rễ rậm (như bèo tai tượng lùn và frogbit). Một số loài lại thích một đống đá có khe nhỏ cho những con cá nhỏ nhất lách qua. Đồ trang trí và các hang nhân tạo nhỏ cũng cho cá bột thêm chỗ núp khi bị rượt. Khi nuôi chung đàn, thả thật nhiều cây thủy sinh là cách đơn giản để cá con có chỗ ẩn.

4. Giữ nước sạch

Cá bột yếu hơn cá trưởng thành nên dễ bị chất độc hay chất thải dư trong nước làm hại. Bạn nên dùng lọc êm như lọc vi sinh (lọc bọt biển) và vệ sinh lọc thường xuyên để phân cá không làm tắc lọc. Nếu dùng lọc treo (HOB) hay loại lọc nào có ống hút nước, bạn bọc đầu hút bằng một miếng bông mút lọc thô để cá con không bị hút vào motor.

Giai đoạn đầu bạn sẽ cho cá bột ăn nhiều. Vì thế bạn có thể tính đến chuyện thay nước mỗi ngày hoặc vài lần mỗi tuần. Khâu này hơi căng thẳng vì chẳng ai muốn lỡ tay hút luôn cá con. Khi vệ sinh lưới nuôi cá bột hay hộp nhỏ, ống bóp hút (turkey baster) là dụng cụ rất tiện. Bạn có thể hút ra từng chút nước, cẩn thận từng lần một.

Với bể ương, bạn có thể tự chế một ống siphon mini từ một đoạn dây oxy. Bạn dùng dây thun buộc một đầu dây vào chiếc đũa rồi thả đầu này vào bể. Cầm chiếc đũa thì bạn dễ điều khiển đầu siphon và né được cá con. Bạn ngậm đầu dây còn lại, hút cho nước bắt đầu chảy, rồi đặt đầu đó vào một chiếc xô màu trắng để hứng nước bẩn. Trên nền xô trắng, những con cá bột lỡ bị hút ra hiện lên rất rõ. Thấy con nào thì bạn vớt lại bằng ống bóp hút hoặc vợt tép nhỏ. Bạn cũng có thể cho nước chảy vào một chiếc vợt cá hoặc lưới nuôi cá bột kẹp trên miệng xô. Con cá bột nào bị hút ra sẽ nằm lại trong vợt. Ống siphon tự chế từ dây oxy, chiếc đũa và dây thun này rất hợp để vệ sinh bể ương.

5. Cho ăn mồi nhỏ, nhiều bữa trong ngày

Cá bột miệng nhỏ, bụng cũng nhỏ. Giống như em bé, chúng phải ăn liên tục suốt cả ngày. Cá mới nở còn túi noãn hoàng nuôi chúng cho đến khi đủ sức bơi tự do và tự kiếm ăn. Sau đó, chúng cần nhiều bữa nhỏ, nếu được thì 3-5 bữa mỗi ngày. Bạn có thể đặt báo thức trên điện thoại để nhớ giờ cho ăn. Với thức ăn cỡ lớn hơn, bạn có thể dùng cả máy cho ăn tự động.

Những con mới nở nhỏ nhất (như cá cầu vồng và cá tetra) cần thức ăn gần như cỡ hiển vi. Đó là nước xanh (green water), infusoria (vi sinh vật phù du), bột thức ăn cho cá bột và giun giấm (vinegar eels). Những con mới nở cỡ lớn hơn (như cá đẻ con và cichlid châu Phi) gần như ăn được ngay cám vảy bóp nhỏ, thức ăn dạng gel Repashy và Easy Fry and Small Fish Food.

Nhưng thức ăn số 1 cho cá bột là Artemia con còn sống. Dân chơi cá lâu năm và các trại cá đều biết Artemia giúp cá lớn nhanh và cho số lượng tốt nhất khi nhân giống. Muốn cá bột lớn nhanh và khỏe, tự ấp Artemia sống cho chúng ăn là cách tốt nhất. Artemia giàu protein và chất béo tốt. Chúng lại bơi liên tục trong tầng nước nên kích thích bản năng săn mồi của cá bột. Ăn xong, bụng cá con căng tròn những con giáp xác màu hồng. Nếu chưa từng tự ấp Artemia, bạn hãy tìm một bài hướng dẫn từng bước rồi làm thử.