Giun vi mô (Microworms): giới thiệu và cách nuôi làm thức ăn sống

Mấy năm gần đây, ngày càng nhiều người chơi tìm đến thức ăn sống để cá trong bể có khẩu phần đa dạng hơn. Giun vi mô (Panagrellus redivivus) là một lựa chọn đáng thử, vì bạn tự nuôi được ngay tại nhà.

Giun vi mô giàu dinh dưỡng. Trong con giun có protein, chất béo và vitamin, toàn những chất cá cần để khỏe mạnh. Giun lại rất nhỏ, nên rất hợp với cá bột và ấu trùng li ti.

Phần dưới đây giới thiệu tổng quan về Panagrellus redivivus, từ vòng đời đến cách nuôi. Phần cuối so sánh ưu nhược điểm của giun vi mô với các loại thức ăn sống khác.

Một chi tiết thú vị là giun vi mô thuộc nhóm giun tròn. Nhóm này xuất hiện từ thời Tiền Cambri hoặc trong đợt bùng nổ sự sống kỷ Cambri, tức là cách đây hơn 500 triệu năm.

Mô tả Panagrellus redivivus

Panagrellus redivivus là một loài giun nhỏ sống tự do, màu trắng sữa. Chúng dài từ 50 đến 2.000 μm (tối đa khoảng 2 mm), đường kính 50 μm. Bên ngoài cơ thể là lớp cutin nhẵn và dày.

Cần nói thêm, sống “tự do” ở đây nghĩa là chúng không ký sinh và cũng không sống bám vào thực vật hay động vật nào.

Giun vi mô có thân tròn, không chia đốt. Chúng di chuyển bằng cách uốn éo nhờ các cơ chạy dọc thân.

Giun không có hệ tuần hoàn mà thở qua da. Oxy thấm qua da rồi khuếch tán tới những tế bào cần nó.

Da của giun gồm nhiều lớp. Những lớp da này giữ cho cơ thể vững và kiêm luôn nhiệm vụ của một bộ xương thủy tĩnh. Giun có hệ thần kinh sơ khai, gồm hai dây chính chạy dọc thân là dây lưng và dây bụng. Nhờ hệ thần kinh này, chúng phản ứng được với nhiều loại kích thích.

Loài giun tròn này phân tính, tức là con đực và con cái là hai cá thể riêng. Chúng cũng đẻ con chứ không đẻ trứng.

Ngoài tự nhiên, giun vi mô sống ở những nơi ẩm và có nhiều chất hữu cơ đang phân hủy.

Giun vi mô làm thức ăn sống

Panagrellus redivivus là một trong những loại thức ăn sống có triển vọng cho các loài thủy sinh, nhất là ở giai đoạn cá bột và ấu trùng. Lý do là giun rất nhỏ và sinh sản rất mạnh.

Để dễ hình dung, cá bột mới nở của nhiều loài vẫn chưa nuốt nổi Artemia vì Artemia còn quá to so với miệng chúng.

Đã có nhiều nghiên cứu về tác động của giun vi mô lên ấu trùng cá, ấu trùng tôm họ Penaeid và cua họ Portunid (nhất là Portunus pelagicus). Kết quả có phần trái ngược nhau, nhưng nhìn chung là khả quan.

Một vài ví dụ:

• Tôm thẻ chân trắng (Penaeus vannamei) ăn giun vi mô lớn nhanh hơn hẳn nhóm ăn Artemia và nhóm ăn tảo.
• Ấu trùng cá mè hoa và cá da trơn châu Á ăn Panagrellus redivivus thì lớn chậm hơn, tỷ lệ sống cũng thấp hơn nhiều so với nhóm ăn trùn chỉ và ấu trùng Artemia mới nở.
• Một nghiên cứu khác trên cua xanh (Portunus pelagicus) cho thấy giun vi mô giúp cua lớn tốt hơn khẩu phần Artemia trong giai đoạn từ zoea 2 lên zoea 3. Dù vậy, từ zoea 4 đến megalopa thì nhóm ăn Artemia lại có tỷ lệ sống cao nhất.
• Ở cá da trơn Synodontis petricola, nhóm ăn Artemia và nhóm ăn giun tròn lớn như nhau.
• Trong một thí nghiệm khác, nhóm ăn Artemia tăng trọng nhiều nhất, xếp sau là nhóm cho ăn luân phiên. Nhóm chỉ ăn giun tròn tăng trọng kém nhất.
• Với ấu trùng Betta splendens, nhóm ăn Artemia cũng tăng trọng nhiều nhất. Nhóm chỉ ăn giun vi mô tăng trọng kém nhất.

Ở những thí nghiệm mà giun vi mô cho kết quả kém, chính các nhà nghiên cứu cũng thừa nhận cần nghiên cứu thêm. Một điểm cần tính đến là giun không biết bơi. Chúng thường chìm xuống đáy bể, nên ấu trùng kiếm ăn trong tầng nước khó bắt được. Các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng kết quả kém có thể do mật độ giun lúc cho ăn quá thấp. Ngoài ra còn một giả thuyết nữa. Có thể giun vi mô đơn giản là không hợp với một số loài cá như cá betta. Nếu đúng vậy thì ấu trùng của những loài này chưa đủ sức tiêu hóa giun tròn, hoặc ở giai đoạn đó cơ thể ấu trùng chưa tiết đủ một loại enzyme cần thiết.

Giá trị dinh dưỡng của giun vi mô

Thành phần dinh dưỡng của Panagrellus redivivus khá gần với Artemia:

• Protein: 40-62%
• Lipid: 15-20%
• Carbohydrate: 31%

Cơ thể giun gồm 76% nước và 24% chất khô.

Thành phần axit amin của giun cũng gần giống Artemia. Riêng axit béo trong phần lipid thì khác Artemia khá nhiều.

Điểm đáng chú ý là giá trị dinh dưỡng của giun vi mô, kể cả lượng lipid và thành phần axit béo, thay đổi theo môi trường bạn nuôi chúng. Artemia thì không như vậy. Vì thế bạn có thể chỉnh (làm giàu) lượng lipid và thành phần axit béo của giun. Một nghiên cứu cho thấy khi đưa sắc tố vào cá qua đường giun, ấu trùng lên màu tốt hơn rõ rệt so với nhóm ăn giun đối chứng không có sắc tố.

Vòng đời và sinh sản của giun vi mô

Vòng đời của Panagrellus redivivus có hai giai đoạn:

• giai đoạn ấu trùng, gồm 4 lần lột xác sau khi nở,
• giai đoạn trưởng thành.

Giun vi mô phân tính (con đực và con cái là hai cá thể riêng) và sinh sản theo kiểu noãn thai sinh. Trứng nở ngay trong bụng con cái, nên giun con ra đời đã là con non còn sống.

Giun vi mô sống khoảng 9 – 10 ngày. Giun con trưởng thành sinh dục sau khoảng 3 ngày.

Trong ngày đầu tiên, giun to gấp 3 lần. Trong 3 ngày tiếp theo, chúng to lên gấp 5 đến 6 lần.

Phân biệt đực cái

Theo một nghiên cứu, có thể phân biệt đực cái từ lần lột xác thứ 2. Lúc này trong tuyến sinh dục xuất hiện một thùy tế bào soma. Ở con đực thùy này nằm phía trước, còn ở con cái thì nằm phía sau.

Giun quá nhỏ nên phân biệt đực cái rất khó. Có thông tin cho rằng con cái thường nhỏ hơn, nhưng các quan sát lại cho thấy:

• con cái nhìn chung to hơn con đực, còn con đực thì mảnh hơn,
• con đực có đuôi cong.

Số con đực và con cái gần bằng nhau.

Giao phối

Con đực quấn quanh con cái cả trước lẫn sau khi thụ tinh. Nó dùng gai giao cấu để dò tìm và mở lỗ sinh dục của con cái.

Quá trình thụ tinh thường xong trong vòng một phút.

Vài thông tin thú vị:

• Con đực giao phối lần đầu trong khoảng 1 đến 2 giờ sau khi lột xác.
• Lần giao phối thứ 2, 3 và 4 cách nhau khoảng 2 giờ.
• Trung bình mỗi ngày chúng giao phối từ 8,4 đến 10,8 lần. Cả đời chúng giao phối 71 – 101 lần.
• Giun đực chưa từng giao phối chết rất nhanh. Có 24% chết trong vòng 24 giờ sau khi lột xác, và hơn 99% chết trong vòng 6 ngày.
• Ngược lại, giun cái chưa giao phối có thể sống lâu hơn hẳn con cái đã giao phối, gần gấp đôi.
• Con cái Panagrellus redivivus giao phối được ngay sau lần lột xác cuối, và khả năng này không giảm khi chúng già đi.
• Ở Panagrellus redivivus, cả con đực lẫn con cái đều tiết pheromone giới tính.

Khả năng sinh sản

Trong suốt vòng đời 10 ngày, cứ 1 đến 1,5 ngày con cái lại đẻ từ 10 đến 90 con. Tính ra mỗi con cái đẻ khoảng 300 con.

Con cái lớn tuổi mang trứng ở đủ mọi giai đoạn phát triển.

Cách nuôi giun vi mô

Nuôi giun vi mô khá đơn giản. Đây là một trong những loại thức ăn sống dễ làm nhất. Mẻ thu hoạch đều đặn, và giun chịu được khi điều kiện môi trường thay đổi.

Trong nước mặn, giun vi mô sống được hơn 72 giờ một chút. Trong nước ngọt thì chúng chỉ sống được 12 – 14 giờ.

Dụng cụ cần chuẩn bị

• Hộp nuôi. Hộp nhựa nào cũng được, miễn có nắp và dung tích tối đa khoảng 4 lít. Trước khi nuôi, bạn lấy kim chọc vài lỗ trên nắp cho thoáng khí. Nên chọn hộp thành cao để giun có chỗ bò lên. Đến lúc thu hoạch bạn sẽ thấy điểm này quan trọng thế nào.
• Nước ngọt, chỉ cần đủ để trộn thành hỗn hợp sệt.
• Yến mạch xay.
• Giun giống Panagrellus redivivus.
• Cọ mềm.

Các bước nuôi giun vi mô

• Làm môi trường nuôi bằng yến mạch cán dẹt. Mỗi hộp cỡ 20 x 30 cm cần khoảng 0,5 đến 0,7 lít yến mạch cán dẹt và khoảng 1 lít nước.
• Nấu yến mạch có đậy nắp trong 5 đến 7 phút rồi để nguội. Yến mạch chín phải đặc sệt như hồ. Nếu không nấu thì giảm lượng nước đi khoảng 2/3, nhưng khi đó môi trường dễ bị mốc và côn trùng dễ bu vào.
• Múc môi trường vào hộp nuôi, dàn đều thành lớp dày 1 – 2 cm. Giun vi mô chỉ sống ở lớp trên cùng của môi trường (2-5 mm). Tuy vậy, lớp môi trường mỏng quá thì nhanh khô, và bạn sẽ phải chuyển giun sang môi trường mới thường xuyên hơn.
• Rắc một thìa canh men nở làm bánh mì (hoặc nhiều hơn) lên yến mạch rồi trộn đều.
• Rải giun giống lên khắp bề mặt môi trường.
• Đặt hộp ở chỗ ánh sáng dịu (hoặc ánh sáng phòng bình thường), nhiệt độ 20 – 30°C.
• Mỗi ngày xịt sương nhẹ bằng nước khử ion để bù phần ẩm đã bay hơi.
• Luôn đậy kín hộp để môi trường không bị nhiễm bẩn.

Giun vi mô chịu được nhiệt độ từ dưới 0°C đến 35°C. Nóng hơn thì mỗi ngày giun đẻ nhiều hơn, nhưng đàn giun sẽ chóng tàn. Mát hơn thì đàn giun sống lâu hơn, nhưng đẻ không nhiều.

Còn cho giun vi mô ăn gì được?

Giun vi mô không ăn tảo, nhưng ăn rất tốt những thứ sau:

• bột ngô,
• bột mì trắng,
• men nở làm bánh mì,
• men bia,
• ngũ cốc yến mạch, v.v.

Bạn có thể phối các nguyên liệu này với nhau hoặc với thứ khác, ví dụ:

• bột ngô, men bánh mì và nước,
• ngũ cốc yến mạch, men bánh mì và nước.

Thí nghiệm cũng cho thấy đàn giun nuôi trong môi trường có bổ sung Spirulina đông nhất vào tuần thứ 2. Đàn nuôi trong môi trường yến mạch thì đông nhất vào tuần thứ 5, sau đó không tăng thêm.

Duy trì đàn giun vi mô

• Mỗi tuần khuấy bề mặt môi trường một lần để giun đẻ đều.
• Khi men ăn dần yến mạch (hoặc thức ăn khác), hỗn hợp có thể loãng ra như cháo. Chuyện này không ảnh hưởng tới lượng giun.
• Nếu môi trường quá ướt, bạn có thể đặt một miếng mút lên trên để hút bớt nước.
• Lâu dần yến mạch cạn, men thiếu thức ăn, nên lượng giun thu được sẽ giảm.
• Khi thấy lượng giun giảm rõ, đã đến lúc làm hộp mới để lúc nào cũng có giun dùng.
• Nếu lớp trên của môi trường bắt đầu ra nước và ngả nâu, bạn cũng nên làm hộp mới.
• Kể cả khi mọi thứ vẫn ổn, cứ 1-2 tháng bạn vẫn nên thay môi trường một lần.

Muốn làm hộp mới, bạn chỉ cần lấy một thìa giun từ hộp cũ sang.

Thu hoạch giun vi mô

Sau 3 đến 7 ngày, bề mặt môi trường bắt đầu lấp lánh vì giun ngọ nguậy. Hỗn hợp sẽ loãng ra như cháo.

Bạn cũng sẽ thấy giun bắt đầu bò lên thành hộp. Đó là dấu hiệu có thể thu hoạch.

• Dùng cọ mềm gạt nhẹ lớp giun trên thành hộp.
• Chuẩn bị một lọ nhỏ có nước, nhúng cọ dính giun vào lọ để rửa.
• Lắc lọ rồi chờ giun lắng xuống đáy.
• Khi giun đã lắng, chắt bỏ phần nước đục phía trên.
• Lặp lại cho đến khi nước trong lọ trong hẳn.
• Đổ giun vào bể.

Giun vi mô bò lên thành hộp chủ yếu để tránh lượng CO2 dư thừa trong môi trường. Nhờ vậy bạn gom chúng rất dễ, dùng bàn chải đánh răng cũ, tăm bông hay cọ đều được.

Các cách thu hoạch khác

• Đặt vài vật có bề mặt nhẵn lên môi trường rồi xịt nước. Rất nhiều giun sẽ bò lên mặt các vật đó, bạn chỉ việc dùng cọ gạt lớp giun xuống.
• Bạn cũng có thể tách giun khỏi môi trường bằng cách lọc qua rây lỗ to có lót miếng bông, loại hay dùng để lọc sữa bằng tay.

Cần nhớ là nếu giun không bò lên thành hộp thì hộp đang quá thoáng hoặc nhiệt độ quá thấp.

Thông thường, muốn thu được 100 g giun thì cần khoảng 200 g yến mạch hoặc 360 g bột yến mạch.

Cách cho giun vi mô vào bể

Một số người chơi cho rằng có thể thả thẳng giun vào bể.

Dù vậy, TUYỆT ĐỐI không thả giun vi mô lấy thẳng từ môi trường nuôi khi chưa rửa sạch. Môi trường nuôi chứa rất nhiều vi khuẩn.

Bảo quản giun vi mô

Giun vi mô bảo quản được rất lâu, vì chúng sống sót rất giỏi ở trạng thái khô trong nhiệt độ thấp.

Bạn để giun cùng môi trường nuôi khô dần ở khoảng 0°C. Nếu giữ độ ẩm ổn định, giun sống được tới 2 năm.

Khi muốn nuôi lại, bạn tăng dần nhiệt độ không khí và làm ẩm bề mặt môi trường. Giun sẽ hồi lại.

Kết luận

Thức ăn sống giúp động vật thủy sinh khỏe hơn, lớn nhanh hơn và sống sót nhiều hơn. Vì thế người nhân giống luôn tìm cách mới để đạt kết quả cao nhất với chi phí thấp nhất.

Giun vi mô đặc biệt có ích với những loài có cá bột quá nhỏ, chưa ăn nổi Artemia mới nở làm thức ăn đầu đời.

Dù vậy, muốn có kết quả tốt nhất thì thường nên cho ăn kết hợp với các loại khác như Artemia, luân trùng, động vật phù du, v.v.