Hành vi của cá betta: hiểu về tính hung hăng và cách phòng tránh đánh nhau

• Betta đực rất hung dữ với nhau, vì vậy mỗi con cần một bể riêng.
• Khi đánh nhau, betta thường xòe mang, húc, rỉa vây và khóa môi.
• Muốn betta không đánh nhau, cách tốt nhất là tách riêng từng con đực và che chắn để các bể không nhìn thấy nhau.

Cá betta, còn gọi là cá xiêm hay cá chọi (Siamese Fighting Fish), mang cái tên này vì con đực rất hay đánh con đực khác. Tính khí mỗi con có thể khác nhau. Dù vậy, phần lớn betta đực bán trong ngành cá cảnh phải nuôi bể riêng, thậm chí không nên để chúng nhìn thấy con đực khác. Betta đánh nhau có thể dẫn tới chết cá, nên người nuôi cần có biện pháp thật sự hiệu quả để ngăn chuyện này.

Betta đánh nhau trông như thế nào?

Một kiểu hung hăng chính của betta là xòe mang (flaring). Con đực đẩy nắp mang (operculum) ra phía trước cho mình trông to hơn, giống kiểu cá nóc phô dọa để tự vệ.

Betta đang xòe mang.

Khi tấn công trực tiếp, betta húc, cắn, rỉa vây hoặc khóa môi. Khóa môi là lúc hai con đực ngoạm vào nhau và vật lộn.

Vì sao betta đánh nhau?

Betta đánh nhau chủ yếu để giành lãnh thổ, thức ăn, chỗ trú ẩn và quyền tiếp cận con cái. Đây cũng là những lý do thường gặp khiến nhiều loài cá khác trở nên hung hăng.

Người ta vẫn còn tranh cãi tính hung hăng này là bẩm sinh hay do cách nuôi từ nhỏ. Các nghiên cứu cho thấy betta lớn lên theo nhóm thường ít hung hăng hơn.1 Với một số nguồn cung cấp, bạn khó biết con betta của mình được nuôi lớn ra sao và dữ đến mức nào. Có khi phải mất vài tuần bạn mới đánh giá được độ hung hăng của nó. Dù vậy, phần lớn betta đực đều hung hăng và không thể nuôi chung với betta khác.

Ở Thái Lan, người ta từ lâu đã lai tạo betta để đá thi đấu. Nghiên cứu cho thấy betta nuôi cách ly hung hăng hơn và đánh nhau lâu hơn.2 Cũng như chọi chó, nuôi cá chỉ để chọi là một vấn đề nghiêm trọng về phúc lợi động vật.

Betta cái thường ít hung hăng hơn. Chúng hay sống thành bầy (gọi là sorority hoặc harem). Trong bầy, thứ bậc tự hình thành. Có con dữ hơn, có con hiền hơn các con còn lại, và bầy thường dần ổn định được một trật tự. Khi trật tự đã ổn định mà bạn thả thêm betta cái mới vào, cả bầy có thể đánh nhau nhiều hơn vì phải sắp xếp lại thứ bậc. Người ta thường nuôi betta cái chung bể với các loài cá khác có kích thước tương đương.

Betta đực không thể ở chung với betta khác, nhưng một con betta đực vẫn có thể sống chung bể với các loài cá hiền. Betta cái cũng nuôi chung được với các loài khác. Một số betta có thể tấn công cá khác loài trong bể nếu những con cá đó có vây dài, bay bay giống một con betta khác. Vì vậy, bạn nhất định phải chọn những loài cá không hung hăng và sống hòa thuận trong bể cộng đồng. Betta có nuôi chung được với loài khác hay không còn tùy tính cách từng con. Có những con betta dữ đến mức không thể nuôi chung với bất kỳ loài cá nào. Tốt nhất bạn nên thả betta vào bể sau cùng để hạn chế các va chạm có thể xảy ra.

Dấu hiệu betta đánh nhau

Dấu hiệu đánh nhau hay gặp nhất là xòe mang, húc hoặc rỉa vây. Nếu không bắt gặp cá đang đánh nhau, bạn vẫn có thể nhận ra qua các dấu hiệu khác như tróc vảy, rách vây hoặc cá trốn nhiều hơn. Dấu hiệu nặng gồm lờ đờ, ăn kém, trốn lâu và chết đột ngột. Nếu bạn nuôi chung nhiều betta cái mà thấy dấu hiệu đánh nhau, phải tách con hung hăng ra.

Thối vây hay tưa vây là bệnh hay gặp ở betta vì vây của chúng dài và rủ. Thường thì đây là dấu hiệu chung cho thấy cá đang bệnh và hệ miễn dịch hoạt động kém. Một nguyên nhân hay gặp khác khiến vây bị hư là bày quá nhiều đồ trang trí trong bể, vì nhiều món có thể làm rách vây betta.

Cách ngăn betta đánh nhau

Cách tốt nhất để cá không đánh nhau là mỗi bể chỉ nuôi một con đực. Nếu nuôi betta ở các bể riêng, bạn hãy đặt vật chắn giữa hai bể để cá không lúc nào nhìn thấy nhau. Một tấm phông nền bể đơn giản hay một miếng bìa cứng là che được rồi.

Bạn cũng nên bỏ các đồ chơi có gắn gương và gương đặt gần bể. Betta vốn nổi tiếng hay phản ứng hung hăng với chính hình phản chiếu của mình. Có người coi những món này là đồ "làm phong phú môi trường", nhưng thực tế chúng là thứ gây stress cho betta và không nên cho vào bể. Betta có thể bị thương khi lao vào đồ chơi hoặc hình của chính nó trong gương.

Người ta từng thử dùng cần sa3 và Prozac4 để giảm hành vi hung hăng ở betta. Cả hai cách đều làm betta bớt hung hăng, nhưng cá dần nhờn với liều cần sa. Trước khi điều trị bất cứ thứ gì cho cá, bạn luôn phải hỏi ý kiến bác sĩ thú y.

Nguồn tham khảo

1. Iwata E, Masamoto K, Kuga H, Ogino M. Timing of isolation from an enriched environment determines the level of aggressive behavior and sexual maturity in Siamese fighting fish (Betta splendens). BMC Zoology. 2021;6(1):15.
2. Ichihashi T, Ichikawa Y, Matsushima T. A non-social and isolate rearing condition induces an irreversible shift toward continued fights in the male fighting fish(Betta splendens). jzoo. 2004;21(7):723-729.
3. González SC, Matsudo VKR, Carlini EA. Effects of marihuana compounds on the fighting behavior of siamese fighting fish(Betta splendens). PHA. 1971;6(3):186-190.
4. Lynn SE, Egar JM, Walker BG, Sperry TS, Ramenofsky M. Fish on Prozac: a simple, noninvasive physiology laboratory investigating the mechanisms of aggressive behavior in Betta splendens. Advances in Physiology Education. 2007;31(4):358-363.