Lịch châm phân nước đơn giản cho từng kiểu bể thủy sinh

Nhiều người mới chơi nghĩ châm phân nước phải theo lịch chi li, đong từng ml mỗi ngày. Thực ra một bể đã ổn định và trồng dày cây thì châm lệch vài lần nhấn, hay quên một hôm, cũng không sao. Cái cần nắm là bể nào cần nhiều phân, bể nào cần ít, và lúc nào nên ngưng châm.

Bài này đi qua năm loại chai phân hay dùng và lượng châm cụ thể cho từng kiểu bể, từ bể CO2 trồng dày đến bình không lọc. Cuối bài là vài bài học về rêu hại khi CO2 bị thiếu.

Cần những loại phân nước nào

• Vi lượng (micro): chai dùng nhiều nhất, nhất là với bể mới set.
• Đa lượng (macro): châm kèm vi lượng khi bể đã ổn định và bạn muốn cây mọc nhanh. Hai chai này gộp lại thì thành loại all-in-one.
• Kali riêng: chai chỉ có kali, dùng chung với vi lượng. Cặp này giống kiểu châm Brighty K kèm chai khoáng của ADA.
• Carbon lỏng: tương tự Seachem Excel hay Easy Carbo. Chai này chỉ để diệt rêu hại, không châm thường xuyên.
• Chai vitamin kích thích: châm vài giọt sau khi tỉa hoặc mới trồng, với ý tưởng là cây đỡ sốc và hồi nhanh hơn. Chưa chắc nó có tác dụng rõ, có thì dùng, không có cũng không sao.

Lý do tách vi lượng và đa lượng ra hai chai là vì phân nền (aquasoil) đã tự nhả khá nhiều đa lượng. Nếu bạn còn nhét thêm nhiều viên phân nền (root tabs) thì giai đoạn đầu cây gần như không cần đa lượng từ nước. Tách chai thì bạn chỉ châm phần còn thiếu. Bể không dùng aquasoil thì một chai all-in-one là gọn nhất.

Bể mới set: châm ít hoặc không châm

Bể mới khoảng 10 ngày thường đang ở giai đoạn xấu. Tảo silic (diatoms) và rêu nâu bám lên kính và đá. Lúc này nền mới đang nhả rất nhiều dinh dưỡng nên chưa cần châm phân nước. Nếu muốn châm thì chỉ thêm một ít vi lượng với kali, giống kiểu châm của ADA.

Có một ngoại lệ. Nếu cây lấy từ bể cũ, đã quen sống dưới nước và trồng dày ngay từ đầu, cây sẽ ăn phân nhiều hơn. Trường hợp đó có thể châm mỗi ngày một lần nhấn mỗi chai, kèm thay nước nhiều.

Loại nền cũng ảnh hưởng tốc độ cây lên lúc đầu. Cây trồng trên aquasoil có dinh dưỡng ngay dưới rễ nên lên nhanh. Cây trồng trên đất phủ sỏi thì phải đợi rễ đâm xuống tới lớp đất mới có chất để ăn, nên những tuần đầu trông kém hơn. So sánh hai kiểu nền thì nên đợi cây bén rễ hết đã.

Bể đã ổn định: châm phân all-in-one

Khi bể đã ổn định thì chuyển sang châm cả vi lượng lẫn đa lượng. Liều khuyến cáo của loại phân dùng ở đây là 1 ml cho 30 lít mỗi chai. Một lần nhấn vòi bơm ra khoảng 2 ml, tức đủ cho 60 lít. Bể 70 lít châm một lần nhấn mỗi chai là vừa.

Không cần quá khắt khe. Chai sắp hết thì một lần nhấn có khi chỉ ra nửa liều, nên lúc nhấn một, lúc nhấn hai ba lần, có hôm quên luôn. Bể 70 lít trồng thật dày cây vẫn ổn, vì khối cây lớn làm bể ít bị dao động khi lượng phân lệch đi một chút.

Lượng châm thực tế ở từng bể:

Bể cây đỏ: cắt đa lượng để cây lên màu

Nhiều loại cây đỏ lên màu đậm nhất khi nitrat trong nước gần như bằng 0. Vì vậy bể Dutch toàn cây đỏ chỉ châm vi lượng với kali, gần như bỏ hẳn chai đa lượng. Cây sẽ mọc chậm, nhưng màu rất rực.

Cây không bị thiếu chất vì nền đã đủ dinh dưỡng. Bể này dùng aquasoil loại giàu dinh dưỡng và được nhét rất nhiều viên phân nền. Hầu hết cây trong bể là loại hút dinh dưỡng bằng rễ, bộ rễ dày, nên lấy được chất từ nền. Cách này chỉ ổn khi nền thật sự giàu. Bể nền nghèo mà cắt đa lượng thì cây dễ đói.

Bể toàn cây, không có lũa đá, cần tỉa nhiều hơn. Bạn phải để ý tốc độ mọc của từng loại. Ví dụ Ludwigia arcuata mọc chậm hơn hẳn Ludwigia 'Super Red' và Rotala rotundifolia, nên hai loại sau phải tỉa thường xuyên hơn.

Sau khi tỉa cây thì châm thế nào

Cây vừa tỉa xong cần khoảng một tuần để hồi lại. Trong thời gian đó cây ăn rất ít. Nếu vẫn châm nhiều phân thì lượng dư nằm trong nước và rêu hại thường kéo đến nhiều hơn.

1. Tỉa xong, châm vài giọt chai vitamin kích thích nếu có.
2. Ngưng châm phân nước khoảng một tuần.
3. Khi thấy cây ra đọt mới thì châm lại theo lịch cũ.

Bể low-tech không lọc cần rất ít phân

Bể không lọc, không sưởi, không CO2, đèn yếu và nhiều cây nổi thì cây mọc chậm, nên cần rất ít phân. Bể nuôi guppy con chỉ châm mỗi chai một lần nhấn mỗi tuần. Guppy được cho ăn mỗi ngày, có hôm hai lần, nên nhiều khả năng chất thải của cá cũng bổ sung một phần dinh dưỡng cho cây. Bình thủy tinh nhỏ ít đèn thì khoảng hai tuần mới châm một lần nhấn.

Thảm Glossostigma vốn thuộc nhóm cây khó, vậy mà vẫn lan được trong bể không lọc, không CO2. Bể này dùng nước RO thay vì nước máy. Nước RO có thể là lý do cây lên tốt, nhưng đây là phỏng đoán chứ chưa có so sánh. Bể kiểu này vẫn nên thay nước hằng tuần, ngoài ra gần như không cần chăm thêm và ít khi bị rêu hại.

Bèo đỏ rễ đỏ (red root floater, Phyllanthus fluitans) lên đẹp hơn khi mặt nước ít xao động. Vì thế nó hợp với bể không lọc.

Rêu hại bùng lên: kiểm tra CO2 trước khi đổ lỗi cho phân

Ở bể rừng, rêu tóc (hair algae) mọc lên do CO2 bị thiếu. Khi set bể, CO2 đã được chỉnh cho drop checker (ống thử CO2 đổi màu) lên xanh lá rồi cất drop checker đi. Sau đó áp suất CO2 tụt dần, lượng châm giảm theo mà không ai hay. Bài học ở đây rất rõ: cứ để drop checker trong bể luôn, vì lượng CO2 có thể thay đổi theo thời gian.

Ở bể lớn, đá bị rêu chổi đen (black brush algae, BBA) phủ kín và phải lấy ra chà bằng bàn chải sắt. Nguyên nhân chưa chắc chắn, nhưng nhiều khả năng là do đầu đo pH điều khiển CO2 chỉ được hiệu chuẩn một lần lúc mới lắp. Khi gắn thêm đầu đo mới đã hiệu chuẩn, hai chỉ số pH lệch nhau hẳn. Loại đá trong bể nhả canxi, làm KH và GH tăng, nước cứng hơn nên cần châm nhiều CO2 hơn. Đầu đo sai thì rất có thể bể đã bị châm thiếu CO2 suốt một thời gian. Nếu dùng bộ điều khiển CO2 theo pH, bạn cần hiệu chuẩn đầu đo định kỳ.

Khi đã có rêu chỉ (thread algae) hay rêu râu (beard algae), carbon lỏng là cách xử lý nhanh. Chỉ châm một ít trong thời gian có rêu, không cần châm thường xuyên.

Với rêu xanh lam (blue-green algae, thực chất là vi khuẩn lam), có một trường hợp châm thêm đạm không ăn thua, phải tắt đèn 3 ngày mới hết. Hai ngày sau khi bật đèn lại bể vẫn đẹp, chỉ có cây trải thảm còn hơi dựng đứng. Đây là kinh nghiệm từ một bể, không phải công thức chắc ăn cho mọi bể. Còn một lớp rêu bụi xanh (green dust algae) mỏng trên kính và đá ở bể nhiều đèn, nhiều CO2 thì khá bình thường, chỉ cần lau hằng tuần.

Bắt đầu từ đâu

• Bể mới set trên aquasoil thì khoan châm phân nước vài tuần đầu, hoặc chỉ châm chút vi lượng với kali.
• Khi bể ổn định, chuyển sang phân all-in-one theo liều trên nhãn, tính theo lượng nước thực trong bể. Châm khoảng 5 ngày mỗi tuần là đủ.
• Tỉa cây xong thì ngưng châm phân khoảng một tuần.
• Để drop checker trong bể thường xuyên. Nếu dùng đầu đo pH thì hiệu chuẩn định kỳ.