Nuôi cá đuối nước ngọt có nguy hiểm không và cách tránh bị đâm

Câu đầu tiên ai cũng hỏi người nuôi cá đuối nước ngọt là đã bị đâm lần nào chưa. Gai đuôi cá đuối có nọc thật, và bị đâm thì đau thật. Nhưng hiểu cách con cá dùng gai, biết nó thay gai ra sao và giữ vài thói quen khi thò tay vào bể thì có thể nuôi cả chục năm mà không bị đâm lần nào.

Bài này giải thích cấu tạo gai, chuyện gì xảy ra khi người, cá đuối khác hay cá khác trong bể bị đâm, và những việc nên làm và không nên làm để nuôi đuối an toàn.

Gai cá đuối được cấu tạo thế nào

Nhiều người gọi nó là "kim chích", nhưng thực ra đó là một cái gai (barb) nằm trên đuôi. Cá đuối cùng nhóm cá sụn với cá mập nên trong người không có xương. Cái gai cứng và sắc kia cũng chỉ là sụn hóa cứng.

Giống cá mập thay răng suốt đời, cá đuối thay gai suốt đời. Lúc nào cũng có một gai đang dùng và một gai mới mọc ngay trên hoặc dưới nó. Gai mới mọc xong thì gai cũ rụng, và gai mới thường to hơn gai cũ. Gai lớn dần theo kích thước con cá.

Cá đuối không phải loài "có độc" kiểu ăn vào mới bị ngộ độc. Nó là loài có nọc, tức là nọc được đưa vào cơ thể qua vết đâm. Mặt dưới gai có một rãnh chứa nọc. Bình thường gai có lớp da bọc ngoài. Khi gai đâm vào thịt, lớp da này bị tuột ra và nọc trong rãnh chảy vào vết thương. Mép gai có răng cưa. Lúc rút ra, gai xé rách thịt, còn nếu gai gãy lại trong vết thương thì nọc tiếp tục ngấm vào.

Cá đuối dùng gai để tự vệ, không để tấn công

Nhìn vị trí là biết. Miệng cá đuối nằm ở mặt dưới, còn gai nằm trên đuôi, hướng lên trên. Gai sinh ra để chống lại thứ gì lao xuống từ phía trên. Ngoài biển, người lặn hay bơi phía trên con đuối tạo thành bóng đen, và con cá có thể tưởng đó là kẻ săn mồi như cá mập hổ nên quất đuôi lên. Các ca tử vong (khoảng một hai người mỗi năm) gần như đều do bị đâm vào ngực, thường là đuối biển cỡ lớn hơn nhiều so với đuối nước ngọt.

Bình thường cá đuối khá hiền. Chúng tò mò, quen người và có thể ăn từ tay. Trong bể, chúng giống cá dọn đáy đi kiếm ăn hơn là cá săn mồi.

Bị đâm vào tay thì sao

Gai sắc đến mức không cần lực mạnh cũng đâm thủng da. Nọc là độc tố thần kinh, nên người từng bị đâm đều tả cơn đau dữ dội ngay lập tức. Họ thấy bàn tay như sắp nổ tung, có người thấy đau lan lên cánh tay, có người bị nhức đầu và buồn nôn. Nhiều người nói chưa từng đau như vậy.

• Hiện chưa có thuốc giải nọc cá đuối, nên bệnh viện thường chỉ xử lý được triệu chứng.
• Cách người nuôi hay làm là ngâm hoặc xả vết thương dưới nước nóng hết mức chịu được, nhiều khả năng để làm nọc mất tác dụng.
• Cơn đau thường giảm sau khoảng 24 giờ.
• Vết đâm sâu, gai gãy trong vết thương hay bị đâm vào thân người thì phải đi khám ngay.

Cá đuối nước ngọt đẻ con. Cá con dài chừng 7,5–10 cm khi mới sinh đã có gai sắc, có răng cưa và có rãnh nọc. Đừng nghĩ cá nhỏ thì cầm thoải mái.

Cá đuối đâm nhau hoặc đâm cá khác trong bể

Cá đuối không giữ lãnh thổ và không tranh chỗ trong bể. Chúng đâm nhau chủ yếu trong hai trường hợp:

Trong video

• Xem video từ ▶ 6:52 Hai con cá đuối đốm trắng nằm gần nhau dưới đáy bể cát.
• Xem video từ ▶ 6:57 Cận cảnh đuôi và gai của cá đuối đốm khi hai con ở sát nhau.

• Mùa sinh sản: con đực có thể rất hung hăng khi ép con cái giao phối. Con cái sẽ quất gai lại để tự vệ.
• Gai rụng nằm dưới đáy: con cá bơi đè lên gai cũ, bị gai cắm vào miệng hay vào đĩa thân.

Bị đâm ở chỗ không trọng yếu thì cá thường vẫn khỏe. Có người vớt con đuối bị gai cắm, dùng kìm rút gai ra rồi thả lại, và con cá vẫn sống bình thường. Cá khác trong bể đôi khi cũng bị đâm, phần lớn do bể quá chật. Trừ khi trúng nội tạng, cá thường qua khỏi. Chưa rõ cá có cảm nhận nọc như người hay không, vì chúng hầu như không phản ứng gì.

Những cách "chống đâm" không nên làm

Mua cá về mà gai còn bọc ống thì gỡ được thì gỡ, không thì cứ để. Gai sẽ tự rụng trong lần thay gai tới.

Ba việc giúp không bị đâm

1. Vớt gai rụng. Cá thay gai khoảng 3–4 tháng một lần, có con sớm hoặc muộn hơn tùy kích cỡ, thức ăn và môi trường. Mỗi lần thay nước hay ngó bể thì nhìn đáy xem có gai không, thấy thì dùng vợt vớt ra. Muốn giữ làm kỷ niệm thì luộc gai trong nước sôi để nọc và phần lớn lớp da mất đi, chà sạch bằng bàn chải, rồi cất ở chỗ an toàn.
2. Tôn trọng con cá. Khi thò tay vào bể, không cử động đột ngột, không tiếp cận từ phía trên hay phía sau con đuối. Làm gì cũng chậm. Thấy cá giật mình thì rút tay ra ngay.
3. Ít thò tay vào bể. Cá đuối luôn quạt đĩa thân dưới đáy, làm cặn bẩn bay lên để lọc hút đi. Nhờ vậy bể đuối thường sạch hơn bể khác, ít khi phải vào dọn đáy.

Bể cần cao bao nhiêu

Nếu chỉ nuôi đuối, chiều cao bể không quan trọng lắm, miễn là thể tích nước đủ và mặt đáy rộng. Đuối có thể sinh sản trong mực nước chỉ khoảng 35–40 cm. Chuyện đuối cần nước sâu bao nhiêu vẫn còn tranh cãi, nhưng bể thấp không phải là cản trở.

Trong video

• Xem video từ ▶ 0:15 Bể thấp và dài có lũa, cây thủy sinh và cá tầng trên.
• Xem video từ ▶ 11:50 Hai con đuối chấm trắng nằm trên nền cát cạnh lũa trong bể thấp.

Chiều cao chỉ thành vấn đề khi nuôi chung với cá khác. Lúc đó bạn muốn cá tầng trên ở càng xa đuối càng tốt, và bể nên cao tối thiểu 60–75 cm. Bể lớn cỡ 3 m × 2,1 m × 1,2 m (khoảng 7.500 lít) nuôi được 5 con đuối chung với 3 con rồng châu Á. Cá nuôi chung cũng phải là loài không cắn đuối.

Bắt đầu từ đâu

• Tập thói quen soi đáy bể mỗi lần thay nước để tìm gai rụng, và để sẵn một cây vợt riêng cho việc này.
• Trước khi thò tay vào bể, xác định từng con đuối đang ở đâu và đưa tay vào từ phía trước, chậm rãi.
• Nếu định nuôi chung, tính bể cao ít nhất 60–75 cm và đừng nhồi quá nhiều cá.
• Nhớ cách sơ cứu: ngâm vết thương vào nước nóng hết mức chịu được, rồi đi khám nếu vết đâm sâu hoặc gai gãy trong da.