Nuôi cá ốc (shell dweller) Tanganyika: set bể, cho ăn và sinh sản

Cá ốc (shell dweller) là nhóm cichlid sống và sinh sản trong vỏ ốc rỗng ở đáy hồ Tanganyika, châu Phi. Chúng nhỏ, màu không rực, giá lại cao so với kích thước. Bù lại, đây là một trong những loài thú vị nhất để ngồi ngắm, vì lúc nào cũng có con đang làm việc gì đó: đào cát, kéo vỏ ốc, đuổi hàng xóm, lùa con về nhà.

Bài này hướng dẫn cách set một bể cá ốc đơn giản, cách chăm để đàn tự sinh sôi qua nhiều thế hệ, và kể lại một thí nghiệm nuôi chung với frontosa, loài săn mồi tự nhiên của chúng.

Cá ốc là loài gì

Có khá nhiều loài cá ốc. Hai loài phổ biến nhất là Neolamprologus multifasciatus và Neolamprologus similis. Hai loài này nhìn rất giống nhau. Similis có thêm một sọc trên mặt và thường tương phản màu rõ hơn một chút.

Ngoài tự nhiên, chúng sống ở vùng nước nông, khoảng 1 đến 3 m, nơi vỏ ốc tích lại thành bãi trên nền cát. Vỏ ốc là nhà của chúng. Chúng đẻ trong đó, trốn vào đó khi có nguy hiểm và nuôi con ngay tại đó.

Loài này khó kiếm vì mỗi lứa đẻ ít con, cá lớn chậm và kích thước nhỏ. Đó cũng là lý do giá thường cao hơn mặt bằng chung. Nếu tìm được nguồn, nên mua một nhóm nhỏ, khoảng 10 đến 20 con, rồi để chúng tự sinh sôi.

Set bể cá ốc cần những gì

Bể cá ốc có thể cực kỳ đơn giản. Cát mịn cộng với vỏ ốc là đủ. Nhiều người chê bể kiểu này không có bố cục, nhưng bãi đáy hồ Tanganyika ngoài đời cũng chỉ có cát, đá, vỏ ốc, mùn và nước khá đục. Bể có thêm đá, lũa, Anubias hay cây trồng cạn cho đẹp mắt cũng được. Cá vẫn cư xử y như trong bể chỉ có cát và vỏ ốc.

• Nền cát: chọn cát đủ thô để không nén chặt, nước còn lưu thông được bên dưới và không tạo vùng yếm khí. Hạt cũng phải đủ nhỏ để cá ngậm và dời đi được. Cát lọc hồ bơi là cỡ hạt vừa phải.
• Độ dày cát: không cần nhiều. Chỗ sâu nhất khoảng 7 đến 8 cm là đủ.
• Vỏ ốc: rải nhiều vỏ trên mặt cát. Chỉ vài ngày sau, cá sẽ tự kéo vỏ, đào cát, đắp thành gò theo ý chúng.
• Tấm lót đáy: có thể đặt một tấm phông giả đá dưới lớp cát. Khi cá đào trơ đáy, người xem thấy nền giống đá chứ không lộ kính.
• Dòng chảy: cần dòng đủ mạnh để thức ăn không kịp lắng và thối dưới đáy.

Vì sao bể cá ốc nên để "bẩn"

Bí quyết nuôi cá ốc thành công nằm ở một bể đã chín. Rêu bám, mùn (mulm), cặn hữu cơ và chút thức ăn thừa là nguồn mồi cho cá con kiếm ăn, giống như ngoài tự nhiên. Một khóm rêu phủ đầy cặn trông có vẻ bẩn, nhưng lại là chỗ lý tưởng để cá con trốn và rỉa ăn.

Chế độ chăm sóc tối giản như sau:

1. Thay khoảng 50% nước định kỳ. Xả nước ra rồi bơm nước mới vào, không làm gì thêm.
2. Không xi phông nền, không cào cát. Đụng vào nền là phá nhà và phá chỗ kiếm ăn của cá con.
3. Chỉ lau kính mặt trước để ngắm. Rêu ở kính hông và kính sau cứ để đó.
4. Cho ăn vừa đủ, không cho dư.
5. Có thể thả cây trồng cạn như trầu bà (pothos) cắm rễ vào nước để cây hút bớt nitrat.

Bể giữ theo cách này hơn một năm không đụng tay vẫn ổn. Nếu nuôi đến 3, 4 năm thì có thể phải dọn nền một chút. Ai nhìn lần đầu sẽ nghĩ bể bẩn, nhưng đây đúng là môi trường cá ốc cần.

Cá ốc ăn gì

Cá ốc thuộc nhóm ăn thịt. Ngoài tự nhiên chúng được ghi nhận kéo ốc ra khỏi vỏ để ăn. Chúng cũng ăn cá con của loài khác và các loài giáp xác tí hon. Cách kiếm ăn hơi giống cá chuột (Corydoras): cái gì nhỏ, vừa miệng ở đáy thì ăn. Chúng gần như không ăn thực vật.

Trong video

• Xem video từ ▶ 8:45 Cá ốc bơi gần đáy bể, giữa đá và rêu phủ.

Trong bể, cá bố mẹ còn nhai thức ăn rồi nhả ra cho đàn con. Cá con vừa được bố mẹ mớm, vừa tự rỉa rêu và mùn quanh nhà.

Cá ốc sinh sản và sống thành đàn thế nào

Nếu bể đủ chín và không bị quấy, cá ốc tự đẻ liên tục. Một đàn khởi đầu 10 đến 20 con có thể lên hơn 100 con sau khoảng một năm. Thỉnh thoảng chúng ngừng đẻ một thời gian, rồi lại đẻ tiếp.

Trong bể sẽ có nhiều gia đình, mỗi gia đình giữ một cụm vỏ ốc làm lãnh thổ. Cá đực là con canh nhà. Bố mẹ ra hiệu cho cá con khi nào phải chui vào vỏ, khi nào được ra. Một cụm vỏ có thể có đến bốn thế hệ cá con sống cùng bố mẹ. Vùng giữa các lãnh thổ thường trống, là chỗ các gia đình gặp và gây gổ với nhau.

Nuôi chung với cá săn mồi: frontosa

Khi nuôi riêng, cá ốc hay bơi lên cả tầng giữa và tầng mặt. Mỗi cặp đi xa gấp 2 đến 3 lần lãnh thổ bình thường, có cặp đi tới tận nhà hàng xóm cách khoảng 60 cm. Ngoài tự nhiên chúng không làm vậy, vì bơi lên cao là bị ăn. Bể không có kẻ săn mồi nên cá chưa thể hiện đúng tập tính tự nhiên.

Trong video

• Xem video từ ▶ 14:41 Cá vằn sọc bơi trên đá trong bể cichlid Tanganyika, có cây phía dưới.
• Xem video từ ▶ 16:40 Vỏ ốc trên nền cát, cạnh đá phủ rêu trong bể.

Frontosa (Cyphotilapia frontosa) là một trong những loài săn mồi đầu bảng ở hồ Tanganyika. Chúng ăn cá nhỏ và động vật thân mềm, giáp xác. Ngoài tự nhiên, hai loài ít gặp nhau vì frontosa sống ở vùng sâu, còn cá ốc ở vùng nông.

Thí nghiệm diễn ra theo trình tự sau: nuôi cá ốc một mình ba tháng, sau đó mới thả frontosa còn nhỏ vào. Lúc đó frontosa đủ lớn để ăn cá con nhưng chưa nuốt được cá ốc trưởng thành. Frontosa cũng được cho ăn no đủ. Kết quả không như mọi người lo:

• Cá ốc ở sát nhà hơn, ít khi đi quá khoảng 30 cm khỏi cụm vỏ.
• Frontosa không xuống đáy, cá ốc không lên tầng mặt.
• Cá ốc đực còn đuổi cả frontosa khi chúng lại gần.
• Ban đêm tắt đèn, cá ốc ùa ra khắp nơi, còn frontosa thì trốn.
• Không thấy xác cá ốc, và đàn vẫn tăng số lượng đều.

Cách nuôi này có rủi ro thật. Frontosa lớn rất nhanh, sau khoảng một năm đã to gấp đôi, và cá trưởng thành cần bể rất lớn. Không có gì bảo đảm frontosa to hơn sẽ để yên cho cá ốc. Nếu muốn thử, nên cho frontosa ăn đủ, xếp đá to ở một bên cho frontosa, và đặt bãi vỏ ốc ở vùng được che chắn mà frontosa khó chui vào.

Bắt đầu từ đâu

1. Chuẩn bị bể có nền cát hạt vừa, dày tối đa khoảng 7 đến 8 cm, rải thật nhiều vỏ ốc rỗng.
2. Cho bể chạy đến khi chín và có chút rêu bám, mùn, rồi mới thả một nhóm 10 đến 20 cá ốc.
3. Giữ lịch thay khoảng 50% nước, cho ăn vừa đủ và không xi phông nền.
4. Chỉ tính đến chuyện nuôi chung với frontosa khi đàn cá ốc đã ổn định và bạn có bể đủ lớn cho frontosa trưởng thành.