Cá đuối Black Diamond

• Bể phải có nắp đậy thật khít vì loài này có tiếng hay nhảy. Cá đuối đôi khi (nhất là lúc ăn) bơi hẳn lên sát mặt nước và có thể nhô lên khỏi mặt nước tới nửa thân.

Cá đuối đốm bi (Potamotrygon leopoldi) là một loài cá đuối nước ngọt. Đến nay người ta chỉ ghi nhận loài này ở lưu vực Rio Xingu và Rio Fresco, miền trung Brazil. Con cái lớn có đĩa rộng tới 70 cm, con đực thường nhỏ hơn. Có một dạng hiếm mang đốm hình vòng, gọi là 'eclipse'. P. henlei trông rất giống loài này. Hai loài phân biệt nhờ đốm ở mặt dưới đĩa. P. henlei có đốm ở đó, còn P. leopoldi được cho là không có.2

Bề ngang đĩa: 70 cm. Đáy bể: 240 × 90 cm. Thể tích: khoảng 1620 lít.

Một con trưởng thành hoặc một cặp cần bể tối thiểu 240 × 90 × 75 cm (khoảng 1620 lít).2

• Nhiệt độ: 20–29°C, tốt nhất giữ ở gần mức cao của khoảng này.
• pH: 6,0–7,5
• Độ cứng: lý tưởng là dưới 5 dGH, giống nguồn nước tự nhiên nơi loài này sống. Dù vậy, đã có một số trường hợp nuôi thành công loài này trong nước cứng hơn.2

Nói cho đúng thì bể nuôi cá đuối không thật sự cần đồ trang trí. Nếu thích, bạn vẫn có thể thêm vài khúc lũa lớn, cành dẻ gai (beech) hoặc đá nhẵn. Những món này phải đủ nặng để cá không xô dịch được, hoặc phải cố định chắc vào bể. Hãy chừa càng nhiều chỗ bơi trống càng tốt. Ánh sáng dịu là tốt nhất, dù phần lớn cá đuối khi đã quen bể vẫn hoạt động bình thường dưới đèn sáng hơn. Cây cần cắm rễ xuống nền thì sẽ bị cá ăn. Bạn có thể thử các loại cây buộc lên lũa, đá được, như dương xỉ Java hay các loài Anubias. Có điều ngay cả những cây này cũng có thể không trụ nổi trước sự quậy phá của cá đuối.

Chọn nền gì phần lớn tùy sở thích. Một số người dùng cát sông. Đây là lựa chọn rất tốt, nhất là cho cá con, và có lẽ là thứ gần nhất với nền mà loài này gặp ngoài tự nhiên. Người khác dùng sỏi thủy sinh thông thường với nhiều cỡ hạt. Cách thứ ba là bỏ hẳn nền. Bể không nền chắc chắn dễ vệ sinh hơn, nhưng nhìn sẽ hơi trơ trọi và thiếu tự nhiên. Cá đuối cũng thích vùi mình xuống cát khi bị stress, và ngoài tự nhiên chúng thường sống ở nơi nền cát hoặc bùn. Vì vậy không cho chúng chỗ vùi mình thì có phần khá tàn nhẫn.

Lọc là một trong những khâu quan trọng nhất của bể cá đuối. Một con cá săn mồi hiếu động, to cỡ này thải ra rất nhiều chất thải, nên bạn cần một hệ lọc sinh học lớn và hiệu quả. Nếu được thì nên làm lọc sump, vì phần lớn thiết bị sẽ nằm ngoài bể. Vệ sinh sẽ đơn giản hơn nhiều. Cá cũng ít có cơ hội phá hỏng thiết bị, hay tệ hơn là bị bỏng do nằm lên sưởi đặt chìm trong bể. Nếu không làm sump thì lắp một hoặc vài lọc thùng ngoài loại tốt. Hãy chọn công suất sao cho lọc quay vòng toàn bộ nước trong bể khoảng bốn lần mỗi giờ. Đặt đầu ra của lọc sao cho tạo được một dòng chảy nhẹ chạy dọc bể. Nếu đầu ra đặt ở mặt nước, mặt nước bị khuấy động sẽ cung cấp lượng oxy cao mà cá đuối cần. Nếu dùng sump, chỉ cần cho nước rơi vài cm giữa các ngăn là đủ oxy.

Lịch chăm bể cũng phải nghiêm ngặt không kém. Với bể cá đuối, thay khoảng 50% nước mỗi tuần nên coi là mức chuẩn. Người ta đã chứng minh cá đuối chịu được nitrat khá cao, nhưng chúng không chịu được sự tích tụ của các chất thải chứa nitơ khác.

Bạn cũng cần nắp đậy thật khít, vì cá đuối đôi khi (nhất là lúc ăn) bơi hẳn lên sát mặt nước và có thể nhô lên khỏi mặt nước tới nửa thân. Thử tưởng tượng phải nhặt một con cá dài khoảng 60 cm, lại có nọc độc, từ dưới sàn lên. Trải nghiệm đó nhiều khả năng sẽ rất khó quên, theo hướng chẳng vui vẻ gì!2

Ngoài tự nhiên, cá đuối ăn chủ yếu là cá khác và động vật không xương sống dưới nước như giun và giáp xác. Đây là loài cá hiếu động, trao đổi chất nhanh, nên cần cho ăn ít nhất hai lần mỗi ngày. Chúng cũng nổi tiếng ăn rất khỏe. Chỉ nuôi một con cho khỏe mạnh thôi cũng tốn khá nhiều tiền. Nhìn chung nên cho ăn toàn thức ăn thịt, dù một số con cũng sẽ tập ăn được thức ăn khô.

Cá con (thường được bán dưới tên chung là cá đuối "teacup", bất kể là loài nào) rất thích trùng huyết sống hoặc đông lạnh, trùng chỉ, Artemia, krill và các loại tương tự. Cá trưởng thành cần mồi to hơn tương ứng, như vẹm nguyên con, sò, tôm, mực, cá con loại whitebait (hoặc cá tươi khác) và giun đất. Muốn cá luôn sung sức thì khẩu phần phải đa dạng.

Cá mới nhập về thường hơi biếng ăn và hay đến tay người nuôi trong tình trạng khá gầy. Vì cá trao đổi chất nhanh, bạn phải làm sao cho cá chịu ăn càng sớm càng tốt. Lúc đầu cá có thể chê thức ăn đông lạnh. Khi đó hãy vỗ béo bằng mồi sống cho đến khi cá đủ cân, rồi mới chuyển dần sang mồi chết cho an toàn. Trùng huyết sống hoặc giun đất (với cá nhỏ thì cắt khúc giun ra) thường được xem là một trong những loại thức ăn tốt nhất để phục hồi thể trạng cho cá đuối mới nhập.

Không nên cho cá đuối ăn thịt động vật có vú như tim bò hay thịt gà. Cá không chuyển hóa được đúng cách một số chất béo trong các loại thịt này. Những chất béo đó có thể gây tích mỡ quá mức, thậm chí làm thoái hóa nội tạng. Tương tự, cho ăn cá mồi như cá đẻ con hay cá vàng nhỏ cũng chẳng được lợi gì. Rủi ro là cá mồi có thể mang bệnh hoặc ký sinh trùng vào bể.2

Nọc độc của những loài cá đuối này khá mạnh. Potamotrygon không bao giờ đốt người nuôi vì hung hăng, và chúng trở nên rất thuần. Tuy nhiên, ngay cả những con thuần nhất cũng có thể bị hoảng sợ ngẫu nhiên, và khi đó chúng có thể đốt.1

Ngoài tự nhiên, cá đuối thuộc hàng săn mồi đầu bảng trong hệ sinh thái nơi chúng sống, nên nuôi chung với phần lớn các loài khác là không an toàn. Ngược lại, chúng có vẻ thích sống yên tĩnh. Nuôi chung với cá rất hung dữ hoặc nặng tính lãnh thổ, cá đuối thường không phát triển tốt. Cá nuôi chung lý tưởng là loài đủ lớn để không bị ăn, hiền lành, và tốt nhất là sống ở tầng trên của bể.

Một số loài cichlid như Heros hay Geophagus nuôi chung khá hợp, nhiều loài characin và cyprinid cỡ lớn cũng vậy. Nhiều người chơi nuôi cá rồng châu Á hoặc cá rồng Nam Mỹ chung với cá đuối. Trong bể rộng, đây có thể là một cặp đôi rất ấn tượng. Những lựa chọn phù hợp khác gồm các loài Cichla hoặc cá hổ Datnioides. Nếu bể có diện tích đáy thật lớn, bạn có thể thêm các loài sống đáy khác như cá khủng long (bichir) hay cá da trơn Pimelodid (Brachyplatystoma tigrinum là lựa chọn được ưa chuộng, dù đắt). Dĩ nhiên các loài này đều lớn tới cỡ rất đáng nể, nên trước khi chọn cá, thể tích bể phải là thứ cân nhắc đầu tiên.

Một số loài khác cũng hay được chọn nuôi chung, nhưng chỉ nên cân nhắc dè dặt. Chẳng hạn, có người nuôi cá đuối cho rằng cá đĩa là bạn cùng bể tốt, trong khi người khác kể rằng những con cá nhỏ như cá đĩa bị cá đuối của họ xơi mất vào ban đêm. Tương tự, nhiều loài Loricariid cỡ lớn chắc chắn trông rất đẹp trong bể. Nhưng đã có nhiều trường hợp ghi nhận loại cá da trơn miệng hút này bám vào đĩa mỏng manh của cá đuối và làm cá bị thương. Nhiều loài trong nhóm này cũng rất nặng tính lãnh thổ. Riêng cá lau kính Hypostomus thông thường thì theo mọi ghi nhận đều an toàn.

Khi nuôi chung nhiều loài Potamotrygon, có một cái bẫy dễ gặp là phần lớn chúng lai với nhau rất dễ dàng. Một số loài có thể đang ở tình trạng bảo tồn bấp bênh, nên hết sức tránh chuyện này nếu có thể.

Gần đây, cái gọi là cá đuối "bat" hay "batman" bỗng được ưa chuộng hơn, ở mức khá đáng lo. Những con này mang khiếm khuyết di truyền nên bị thiếu một số phần của đĩa, thường ở mép sau và vùng quanh đầu. Nhìn từ trên xuống, chúng đúng là giống biểu tượng của chàng siêu anh hùng hư cấu kia.2

Phân biệt đực cái ở cá đuối rất dễ. Con đực có một cặp cơ quan giao phối gọi là "claspers", mỗi bên vây bụng một cái. Con đực dùng claspers để đưa tinh vào con cái khi giao phối. Chúng rất dễ thấy, trông như những ngón tay chìa ra phía sau từ mặt trong vây bụng. Ở con đực còn non, claspers nhỏ hơn nhiều nhưng nhìn kỹ vẫn thấy.2

Các loài Potamotrygon sinh sản theo kiểu đẻ con có nuôi dưỡng từ mẹ (matrotrophic viviparity). Cá con (thường gọi là "pups") phát triển trong bụng mẹ và chào đời khi đã hoàn chỉnh. Bên trong tử cung con cái mọc ra các sợi hay nhung mao chuyên biệt. Các nhung mao này tiết ra một chất trắng như sữa gọi là histotrophe. Khi đã dùng hết túi noãn hoàng, cá con lấy dinh dưỡng từ chất này để lớn. Mỗi lứa thường có từ 1 đến 8 con, và thời gian mang thai có thể kéo dài vài tháng. Điều thú vị là thời gian này có vẻ ngắn hơn hẳn ở cá đuối sinh sản trong bể, có thể vì chúng được ăn dồi dào hơn nhiều so với cá ngoài tự nhiên. Những năm gần đây, nhiều loài đã được nhân giống thành công trong bể khá thường xuyên.

Cá đuối có thể khá kén bạn đời. Mua một cặp về rồi thả chung chưa chắc chúng đã thành đôi. Cách lý tưởng là mua một nhóm cá con, nuôi trong một bể thật lớn và để chúng tự chọn bạn. Có điều cách này có lẽ vượt quá khả năng của phần lớn người chơi. Cá đuối cũng có thể mất vài năm mới trưởng thành sinh dục, nên nếu bắt đầu từ cá con thì bạn phải rất kiên nhẫn. Nếu chỉ chọn một cặp, hãy cố chọn hai con có hoa văn giống nhau, và con cái lớn hơn con đực. Chênh lệch kích thước giữa hai con đặc biệt quan trọng, vì màn tán tỉnh có thể khá bạo lực, nhất là khi con cái chưa muốn giao phối. Vì thế con cái nhất định phải đủ lớn để tự vệ.

Khi vào trạng thái sinh sản, con đực sẽ đuổi con cái không ngừng, thường cắn vào thân và quanh mép đĩa của nó. Lý do là để giao phối, hai con phải áp bụng vào nhau. Con đực dùng miệng giữ lấy con cái rồi luồn xuống bên dưới. Nếu cảnh này kéo dài quá lâu mà chưa giao phối được, cá có thể bị thương thật sự. Khi thấy cá đuối bắt đầu có biểu hiện giao phối, hãy theo dõi sát và chuẩn bị sẵn chỗ để tách chúng ra khi cần. Nếu cần, vài ngày sau bạn có thể thử cho chúng gặp lại.

Bản thân lần giao phối diễn ra rất nhanh, chỉ vài giây. Cá thụ tinh trong. Con đực đưa một bên clasper vào lỗ huyệt của con cái rồi phóng tinh. Sau khi giao phối thành công, con đực sẽ thôi quấy rối con cái.

Ở cá đuối nuôi trong bể, thời gian mang thai thường từ 9 đến 12 tuần. Vào giai đoạn cuối, đôi khi có thể thấy cá con dưới dạng một chỗ u nhô lên ở phần sau lưng con cái (có lúc còn thấy nó cử động!). Tuy vậy, ở con cái được ăn uống đầy đủ thì chỗ u này khá khó nhận ra. Trong giai đoạn này phải cho con cái ăn đủ lượng, vì nó tốn rất nhiều năng lượng để nuôi con và sẽ ăn nhiều hơn hẳn.

Con cái mang thai thường có thể để nguyên trong bể. Nhưng khi cá con đã ra đời thì tốt nhất nên chuyển chúng sang chỗ khác để khỏi bị cá khác trong bể ăn. Nếu bể chỉ nuôi riêng cá đuối, cá bố mẹ thường không làm hại con, dù nguy cơ đó vẫn luôn có. Phần lớn người nhân giống chọn tách cá con ra cho chắc. Sau khi sinh, nước trong bể thường bị đục (người ta cho rằng do dịch tiết ra khi cá con rời khỏi cơ thể mẹ). Sau khi đã tách cá con, nên thay một lượng nước lớn.

Lúc mới sinh, cá con thường còn dính một túi noãn hoàng nhỏ và sống nhờ nó trong khoảng tối đa một tuần. Khi túi noãn hoàng đã tiêu hết, hãy cho cá con ăn thức ăn sống và đông lạnh chất lượng tốt vài lần mỗi ngày. Lúc đầu một số con có thể chê mồi chết. Thường chỉ cần trộn thêm chút mồi sống mỗi bữa là cá tập ăn khá dễ. Nếu thay nước đều đặn, nghiêm ngặt và cho ăn đúng lượng, cá con lớn khá nhanh.

Nếu bạn may mắn có một cặp cá đuối đẻ đều, hãy tách con cái khỏi con đực cho nó nghỉ sau mỗi 2–3 lứa. Con cái tốn rất nhiều sức để sinh con, và nếu bị ép giao phối liên tục thì tuổi thọ có thể giảm mạnh.

Cá con chưa có màu sắc bắt mắt như cá trưởng thành. Toàn thân chúng mang hoa văn nâu lốm đốm (vẫn thấy đốm, nhưng ở giai đoạn này đốm cũng có màu nâu). Ngoài tự nhiên, màu này có lẽ giúp cá con ngụy trang trước kẻ săn mồi.2

Loài này chỉ được ghi nhận ở lưu vực Rio Xingu và Rio Fresco, miền trung Brazil.2

Giống các loài khác cùng chi, cá đuối đốm bi sống ở nhiều kiểu sinh cảnh. Chúng có mặt ở bãi cát, vùng nước nông của các sông lớn và những nhánh sông chảy chậm có nền bùn hoặc cát. Vào mùa mưa hằng năm, chúng còn theo nước vào các khu rừng ngập. Khi lũ rút, người ta có thể gặp chúng trong các hồ, ao còn đọng lại trên đất liền.2

Những lưu ý này không nên là lý do để không nuôi cá đuối. Bất cứ ai có bể đủ rộng đều nên thử nuôi chúng ít nhất một lần trong đời.1

P. leopoldi có lẽ là một trong những loài cá nước ngọt đẹp nhất trong giới chơi cá, và giá cũng đắt tương xứng. Một con trưởng thành hoàn toàn nhìn thật sự choáng ngợp. Tiếc là theo quy định của IBAMA, xuất khẩu loài này khỏi Brazil nay là bất hợp pháp, dù thỉnh thoảng vẫn có cá sinh sản trong bể để mua. Vì thế giá thường còn đắt hơn nữa. Có một dạng hiếm với các đốm sáng thành hình vòng, tâm đen, gọi là P. leopoldi "eclipse", và dạng này còn đắt hơn. P. sp. "Itaituba" (P14) tuyệt đẹp có thể là một biến thể của leopoldi, hoặc là một loài chưa được mô tả. P. henlei cũng rất giống, nhưng có thể phân biệt nhờ đốm ở mặt dưới đĩa, thứ mà P. leopoldi được cho là không có. Một số ít người nuôi kể rằng cá leopoldi của họ cũng có đốm kiểu này. Có người đoán hiện tượng này là do lai tạp trong môi trường nuôi. Tuy vậy, chuyện này chưa được xác nhận và hiện chỉ nên xem là phỏng đoán.

Họ Potamotrygonidae hiện có ba chi, tất cả đều ở Nam Mỹ. Paratrygon và Plesiotrygon đều là chi đơn loài (chỉ có một loài đã được mô tả) và hiếm khi gặp trong giới chơi cá. Đại đa số cá đuối nuôi trong bể thuộc chi lớn nhất là Potamotrygon. Chi này hiện có 17 loài, và các loài trong chi đôi khi được gọi là cá đuối "mắt to" vì lý do khá dễ thấy. Ngoài ra còn một số loài chưa được mô tả xuất hiện khá đều trên thị trường và được cho là thuộc Potamotrygon. Vì thế, để dễ nhận dạng, mọi cá đuối Potamotrygonid đều được gán một "số P". Hệ thống này hoạt động y hệt hệ số L dùng để nhận dạng Loricariid, và cũng xuất hiện đầu tiên ở Đức trước khi được dùng khắp thế giới. Dù có hệ thống này, đôi khi vẫn có nhầm lẫn, khiến một số loài mang nhiều số P. Gần đây có thêm một cách đánh số khác là "số R".

Cá đuối, cùng với cá đao và cá mập, đều thuộc lớp Elasmobranchii. Cơ thể chúng không có xương, bộ khung chủ yếu là sụn. Potamotrygonid thuộc nhóm Elasmobranch duy nhất đã tiến hóa để sống hoàn toàn trong nước ngọt. Giống các loài cá đuối khác, chúng có bộ phận hô hấp đặc biệt để thở được khi nằm vùi trong nền hoặc nằm trên nền. Miệng và mang của cá nằm ở mặt dưới, nên khi cá nằm nghỉ như vậy thì không dùng để thở được. Sau mỗi mắt có một lỗ gọi là lỗ thở (spiracle). Cá hút nước qua lỗ này rồi đưa tới mang để lấy oxy.

Những con cá này nguy hiểm. Phần lớn người dân bản địa ở các nước có cá đuối sợ chúng hơn nhiều so với những loài vẫn bị coi là chết người như cá piranha. Chẳng hạn ở Colombia, mỗi năm có hơn 2000 ca bị thương do cá đuối đâm, thậm chí thỉnh thoảng có ca tử vong. Ngòi nằm ở mặt trên vây đuôi, rất dễ thấy, trông như một phần phụ khá nhiều thịt. Bên ngoài ngòi có một lớp mỏng gọi là bao da (integumentary sheath), có nhiệm vụ bảo vệ gai và các tuyến nọc. Mặt trên của gai có nhiều ngạnh chĩa ngược ra sau. Khi cá dùng ngòi, các ngạnh này giúp xé toạc bao da, đồng thời làm vết thương toác rộng hơn. Vì ngạnh chĩa ngược nên chúng hoạt động như lưỡi câu, khiến ngòi đã cắm vào thịt thì rất khó rút ra. Phần gai đâm thực sự được cấu tạo từ ngà răng (dentin, chất tạo nên phần lớn răng người) và đi kèm các tuyến nọc. Cá đuối không cử động riêng ngòi được. Khi muốn đâm, nó quất mạnh cả đuôi. Vết đâm xảy ra khi đầu gai xuyên thủng bao da và chạm vào da của đối tượng.

Độc tính của nọc có thể khác nhau giữa các loài (tiếc là có rất ít công trình công bố về chủ đề này), nhưng thành phần nhìn chung khá giống nhau. Nọc có gốc protein, chứa một hỗn hợp hóa chất gây đau dữ dội và làm hoại tử mô rất nhanh. Nếu bị đâm, nhẹ nhất bạn cũng sẽ bị đau buốt dữ dội tại chỗ, đau đầu, buồn nôn và tiêu chảy. Phản ứng nặng hơn thế cũng không hiếm. Dù vết đâm nặng hay nhẹ, bạn đều nên đi khám. Cách sơ cứu ngay là ngâm vết thương vào nước nóng nhất mà mình chịu được, vì nhiệt làm biến tính các protein độc.

Khỏi phải nói, nuôi cá đuối thì phải hết sức cẩn thận. Tuy vậy, nếu bạn biết tôn trọng chúng thì mức nguy hiểm rất thấp. Cá đuối thường không hung dữ và chỉ dùng ngòi để tự vệ. Thực tế chúng hay trở nên khá dạn, biết nhận ra chủ và bơi lên mặt nước đòi ăn. Nhiều người chơi thích đút cho cá đuối ăn bằng tay, và chuyện này không sao nếu bạn cẩn thận. Dù vậy, để an toàn, có lẽ nên sắm một đôi găng tay dày để dùng khi cho ăn và vệ sinh bể. Phần lớn tai nạn xảy ra khi người nuôi ngây thơ, liều lĩnh, hoặc cả hai, cố "vuốt ve" cá hoặc bắt cá bằng vợt. Tuyệt đối không dùng vợt để bắt cá đuối. Hãy dùng một loại hộp cứng hoặc túi đựng cá cỡ lớn. Cá đuối rụng ngòi theo chu kỳ, thường khoảng sáu tháng một lần. Ngòi mới thường bắt đầu nhú ra trước khi ngòi cũ rụng. Ngòi đã rụng vẫn còn độc trong một thời gian, nên khi hút cặn nền hay làm các việc khác trong bể, bạn cũng phải cẩn thận.

Tình trạng bảo tồn của các loài Potamotrygonid hiện chưa rõ. Một số quần thể có vùng phân bố tự nhiên hẹp được cho là đang bị đe dọa bởi nhiều tác động của con người, như phá hủy môi trường sống, du lịch sinh thái và ở mức thấp hơn là đánh bắt cho thị trường cá cảnh. Đã có đề xuất về các dự án bảo tồn. Tuy nhiên, thông tin sinh học về các loài nhìn chung còn thiếu, cá lại thường xuyên bị nhận dạng nhầm, nên đến nay vẫn khó xây dựng kế hoạch quản lý riêng cho từng loài. Chính phủ Brazil đã thừa nhận có vấn đề, và hiện Cơ quan Môi trường Brazil (IBAMA) kiểm soát hoạt động xuất khẩu cá đuối phục vụ thị trường cá cảnh. Hiện không loài cá đuối nào được xuất khẩu hợp pháp khỏi nước này.

Trước khi mua cá đuối, hãy đọc càng nhiều tài liệu càng tốt. Đây là loài cần nuôi chuyên biệt và có thể sống hơn 20 năm, nên mua một con là một cam kết lớn. Ở cửa hàng, nếu được thì hãy xem cá ăn trước khi mua. Cá khỏe hiếm khi bỏ ăn. Nếu thấy hai bên cuống đuôi có chỗ nhô lên trông như xương, đó là dấu hiệu rõ ràng của suy dinh dưỡng. Chỗ nhô này là "xương" chậu, và ở cá đuối được ăn đầy đủ thì không lộ ra. Vết lõm giữa hai mắt là một dấu hiệu kinh điển khác cho thấy cá đuối bị thiếu ăn. Nếu cá vẫn hăng hái tìm mồi thì cả hai tình trạng này thường còn cứu được. Còn nếu mép đĩa đã cong vểnh lên thì đừng phí tiền. Người nuôi cá đuối gọi tình trạng này là "death curl", và đại đa số cá bị như vậy không qua khỏi. Nguyên nhân là cá bị bỏ đói hoặc bị stress kéo dài, hoặc cả hai. Người ta cho rằng mép đĩa cong lên vì hệ thần kinh và mô cơ của cá đang bị phân hủy.2