Cá nóc mắt đỏ

Bể nhỏ nhất nên dùng là 60 × 30 × 30 cm (khoảng 54 lít) hoặc bể có thể tích tương đương.1

• Nhiệt độ: 20–28°C
• pH: 5,0–7,5
• Độ cứng: 1–12 dGH1

Loài này cần một bể bày kỹ, có rễ hoặc cành lũa và trồng nhiều cây thủy sinh. Bạn có thể thả thêm cây nổi để bể râm hơn. Rải thêm lá khô xuống nền thì bể càng giống tự nhiên. Lớp lá này vừa cho cá chỗ trốn, vừa nuôi các quần thể vi sinh vật, và đây có thể là nguồn thức ăn đầu đời rất quý cho cá bột.

Dòng nước từ lọc không nên mạnh. Bạn nên thay nước ít một nhưng đều đặn, vì loài này rất nhạy khi chất lượng nước xuống cấp.1

Cá họ nóc không có răng thật. Xương hàm của chúng biến đổi thành bốn khối giống răng dính liền nhau. Bộ răng này mọc liên tục và nhanh đến bất ngờ. Vì vậy bạn cần thường xuyên cho cá ăn các loài không xương sống có vỏ như ốc, chân cua nhỏ, sò... để cá tự mài răng, giữ răng ở độ dài vừa phải. Một số bằng chứng cho thấy lớp sinh vật bám (aufwuchs) chiếm phần đáng kể trong khẩu phần của cá ngoài tự nhiên. Do đó bạn có thể để rêu mọc trên đá, lũa và các vật trang trí cứng, thậm chí cố ý cho rêu mọc, và việc này đáng cân nhắc.

Ngoài ra có thể cho cá ăn thêm hải sản có vỏ băm nhỏ, giun đất nhỏ, ấu trùng muỗi lắc (trùng huyết) sống hoặc đông lạnh, Artemia... Thức ăn khô không nên là món chính. Riêng loại viên thật cứng thì có thể dùng được.1

Loài này không hợp với bể cộng đồng thông thường. Tốt nhất là nuôi riêng, vì cá hay cắn vây bạn cùng bể, nhất là trong bể nhỏ.

Cá giữ lãnh thổ rất hung. Dù vậy, bạn vẫn nuôi được cả nhóm nếu bể bố trí đúng cách (xem mục 'Bảo dưỡng') và đủ rộng.1

Cá đực trưởng thành có gờ lưng và gờ bụng phát triển rõ. Cá dựng các gờ này lên khi dọa đối thủ và khi tán cá cái. Thân và vây đuôi cá đực có một màu đồng nhất. Còn cá cái có hoa văn dạng lưới trên thân và vây đuôi.1

Loài này đã sinh sản được trong bể nuôi. Cá đực là bên chủ động tán tỉnh. Lúc này màu cá đậm lên, và cá dựng gờ lưng, gờ bụng để phô diễn. Trứng hơi dính, được đẻ giữa đám cây thủy sinh sát nền. Các loại rêu lá nhỏ như Taxiphyllum đặc biệt hợp để cá đẻ.

Sau khi đẻ, một mình cá đực ở lại canh trứng. Trứng thường nở sau 60–72 giờ. Cá bột mới nở còn túi noãn hoàng, và túi này tiêu hết trong khoảng hai ngày. Đến lúc đó cá bột bắt đầu bơi tự do. Vì cá bột rất nhỏ, những ngày đầu bạn nên cho ăn thức ăn cỡ trùng cỏ (infusoria).1

Loài này đã được ghi nhận ở hạ lưu sông Mê Kông thuộc Thái Lan, Việt Nam và Campuchia, cùng lưu vực sông Chao Phraya ở miền trung Thái Lan. Cá cũng có thể có mặt ở các hệ sông nhỏ hơn nằm giữa hai vùng này.

Nơi thu mẫu chuẩn là 'Thu-dâu-môt, Vietnam'.1

Cá sống ở chỗ nước chảy chậm hoặc nước đứng trong các suối rừng rợp bóng, nhánh sông nhỏ và vùng ngập lũ. Ở những nơi như vậy, cây thủy sinh hoặc cây ven bờ thường mọc rất dày. Đáy thì có thể phủ kín lá và cành cây rụng.1

C. lorteti thuộc nhóm thường gọi là 'cá nóc mắt đỏ'. Nhóm này hiện có bốn loài được công nhận, phân bố ở Đông Dương và quần đảo Đại Sunda. Ba loài còn lại trong nhóm là C. borneensis, C. irrubesco và C. salivator. Có thể phân biệt C. lorteti với ba loài này qua tổ hợp đặc điểm sau. Vây lưng có 12–13 tia, vây ngực 14 tia, vây hậu môn 11–12 tia, vây đuôi 11 tia. Mắt không lồi lên khỏi đỉnh đầu. Cá đực có vây lưng ửng đỏ với đốm đen ở gốc, gốc vây ngực trong suốt, vây hậu môn ửng đỏ với đốm đen ở gốc. Vây đuôi cá đực có phần gần gốc màu xám, phần ngoài màu đen viền trắng. Họng cá đực không có vết, thân không có sọc ngang. Cá cái có mặt bụng trơn hoặc lấm tấm đốm mờ, vây đuôi có 4–5 sọc ngang.

Chi Carinotetraodon khác các chi khác trong họ Tetraodontidae ở hai điểm. Thứ nhất, cá đực có gờ lưng và gờ bụng đặc trưng. Thứ hai, con đực và con cái khác nhau rõ cả về hình dáng lẫn màu sắc. Tetraodontidae là họ nhiều loài nhất trong bộ Tetraodontiformes. Phần lớn các loài trong họ sống ở vùng nước ven biển Nam Mỹ, Trung Phi và Đông Nam Á. Đây là họ duy nhất trong bộ có một số loài chỉ sống ở nước ngọt. Bằng chứng di truyền cho thấy cá nóc tiến vào nước ngọt ở mỗi vùng vào những thời điểm khác nhau:

• Nam Mỹ: khoảng 0–10 triệu năm trước
• Trung Phi: 17–38 triệu năm trước
• Đông Nam Á: 48–78 triệu năm trước

Cá họ này thường được gọi là 'cá nóc' vì nhiều loài có thể phồng người to lên rất nhiều khi bị stress hoặc bị đe dọa. Để phồng lên, cá hút nước vào một túi phình chuyên biệt ở mặt bụng của dạ dày. Nếu bị nhấc khỏi nước, cá cũng có thể hút không khí vào túi này. Do cơ thể biến đổi như vậy, cá nóc bơi theo một kiểu riêng gọi là 'diodontiform'. Cá vừa uốn lượn vây ngực vừa uốn lượn các vây lẻ để bơi. Cá nóc còn phát ra được âm thanh bằng cách nghiến răng hàm hoặc răng hầu, hay rung bóng bơi. Cá nóc là cá nước ngọt thứ cấp, và đa số loài trong họ chỉ sống ở biển.

Họ cá nóc còn có những đặc điểm nhận dạng khác. Da cá dai và thường phủ gai nhỏ. Tấm răng hình mỏ được chia đôi bởi một đường khớp ở giữa. Khe mang thu nhỏ, nằm ngay trước gốc vây ngực. Cá không có vây bụng và không có tia vây cứng. Vây lưng và vây hậu môn thường có gốc ngắn. Cá cũng không có xương sườn.

Thịt cá nóc có độc, có thể gây ngộ độc phải điều trị và gây chết người. Dù vậy, ở một số nước, cá nóc vẫn được coi là món đặc sản. Độc tố chính thường là tetrodotoxin hoặc saxitoxin. Loại nào chiếm ưu thế còn tùy loài, tùy vùng và tùy thời điểm trong năm. Bản thân cá không tự sinh ra độc tố. Độc tố do vi khuẩn sống cộng sinh với cá tạo ra, hoặc cá tích lũy qua chuỗi thức ăn.1