20 thói quen giữ bể thủy sinh sạch rêu hại

Không có bể thủy sinh nào sạch rêu hại tuyệt đối. Tuy vậy, có những bể gần như không thấy rêu, và đó là kết quả của nhiều thói quen nhỏ cộng lại chứ không nhờ một mẹo thần kỳ nào. Bài này gom lại 20 việc nên làm, hoặc nên tránh, để rêu hại luôn ở mức tối thiểu.

Nghe 20 việc thì có vẻ nhiều, nhưng đừng ngợp. Phần lớn chỉ cần làm một lần lúc set bể mới, hoặc tự chạy sau khi đã thiết lập xong. Phần việc định kỳ thực ra chỉ có thay nước, lau kính và để ý lượng phân.

Thay nước bao nhiêu và vào lúc nào

Thay 50% nước mỗi tuần là nền tảng của mọi thứ còn lại. Chỉ cần bỏ một tuần là rêu bắt đầu bám lên kính gần như ngay lập tức. Mỗi lần thay nước thì lau kính luôn, kể cả khi kính trông còn sạch. Nếu bạn thấy thay nước hằng tuần quá cực thì nhiều khả năng cách làm đang chưa hợp lý. Xách từng xô nước mỗi tuần thì ai cũng sẽ nản, nên đầu tư hệ thống ống dẫn cho đỡ công.

Trong video

• Xem video từ ▶ 1:04 Thay nước hồ thủy sinh bằng ống dẫn gắn vào hồ.
• Xem video từ ▶ 1:19 Dùng ống siphon hút nước và dọn đáy trong hồ thủy sinh.

Thời điểm thay nước cũng quan trọng. Ví dụ đèn bật từ 13h đến 21h và CO2 chạy từ 12h đến 20h, thì nên thay nước vào buổi sáng trước giờ đó, hoặc buổi tối sau khi tắt. Lý do rất đơn giản. Giữa trưa nước đang bão hòa CO2, pH thấp, cây đang quang hợp mạnh. Lúc đó rút ra một nửa nước rồi đổ nước máy vào, vốn gần như không có CO2 và pH cao hơn nhiều, thì thông số nước sẽ dao động rất mạnh. Cây không thích điều đó, còn rêu hại thì thích.

Trồng cây thế nào khi set bể mới

Cây là kẻ thù lớn nhất của rêu hại. Bể mới gần như chắc chắn sẽ có ít rêu, nên trồng càng dày từ đầu thì khả năng vượt qua giai đoạn này càng cao.

Trong video

• Xem video từ ▶ 2:28 Các khay cây thủy sinh đa dạng, sẵn sàng để trồng dày.
• Xem video từ ▶ 3:08 Bể mới trồng dày cây xanh um ngay từ đầu.

• Trồng dày ngay từ ngày đầu. Đừng trồng thưa rồi đợi cây tự lan.
• Có cây mọc nhanh. Nếu chỉ dùng cây chậm như ráy (Anubias), Bucephalandra, Cryptocoryne thì dù trồng nhiều vẫn dễ gặp rêu ở giai đoạn đầu. Cây mọc nhanh hút hết dinh dưỡng dư và giữ rêu không bùng lên được.
• Thả thêm cây thả nổi. Cây thả nổi lấy CO2 trực tiếp từ không khí, gần như không giới hạn, nên lớn rất nhanh.
• Chọn cây khỏe, ưu tiên cây cấy mô (in vitro). Cây cấy mô sản xuất trong điều kiện vô trùng nên không dính rêu hại, và thích nghi với môi trường dưới nước nhanh hơn cây chậu thường. Mua ở cửa hàng thì hỏi ngày về hàng để chọn cây tươi. Mua online thì chọn nơi có uy tín.

Cũng nên đổi cách nghĩ: thay vì lo "làm sao để không có rêu", hãy lo nuôi cây cho khỏe bằng đủ ánh sáng và đủ dinh dưỡng. Bể đầy cây khỏe thì rêu khó có chỗ chen vào.

CO2, ánh sáng và nhiệt độ

Tế bào cây thủy sinh có khoảng 40% là carbon, nên cây cần CO2 để quang hợp và lớn. Châm CO2 là một trong những cách mạnh nhất để cây thắng rêu. Dùng drop checker, tức ống thử đổi màu theo nồng độ CO2, để biết lượng châm đã đủ hay chưa.

1. Bật CO2 trước đèn 1–2 tiếng. Đèn vừa sáng là cây cần CO2 ngay để quang hợp. Nếu lúc đó CO2 trong nước còn thấp thì cây chậm, rêu được lợi.
2. Chiếu sáng 8 tiếng mỗi ngày. Cây chỉ quang hợp được một số giờ nhất định. Lá cây khép lại cuối ngày là dấu hiệu cây đã "xong việc", để đèn thêm chỉ nuôi rêu. Mức hợp lý nằm trong khoảng 6 đến 10 tiếng, chọn 8 tiếng là an toàn.
3. Giữ nước mát, khoảng 23°C. Mùa hè hay bùng rêu là vì nước ấm chứa ít oxy, vi sinh trong nền và lọc yếu đi. Nước ấm cũng làm chất hữu cơ phân hủy nhanh hơn, sinh nhiều amoniac và nitrit, nên lọc phải làm việc nặng hơn.

Châm phân sao cho cây ăn mà rêu đói

Khi trong nước có nhiều dinh dưỡng thì cây có ăn, nhưng rêu hại cũng có ăn. Cây hút dinh dưỡng được qua cả rễ lẫn lá, còn rêu không có rễ. Vì thế cách châm phân tiết chế (lean dosing) là giữ phần lớn dinh dưỡng trong nền, để rất ít trong cột nước.

• Chờ 2–3 tuần mới châm phân nước. Phân nền (aqua soil) nhả rất nhiều dinh dưỡng trong vài tuần đầu, tùy hãng. Lượng này thường dư cho cây, nhất là nitrat và phosphat, nên chưa cần châm thêm. Nếu muốn thì có thể bổ sung kali và vi lượng, vì cây dùng nhiều mà phân nền không nhả những chất này.
• Giảm phân sau mỗi lần tỉa lớn. Tỉa xong thì khối lượng cây giảm hẳn, và cây cần khoảng một tuần để hồi lại. Trong thời gian đó cây ăn ít đi, nên phân nước cũng phải bớt theo.

Dark start: set bể không cần thay nước liên tục

Phân nền mới nhả nhiều dinh dưỡng nên vài tuần đầu phải thay nước rất nhiều. Cách này tốn công và tốn nước. Nếu đủ kiên nhẫn thì có thể chạy dark start, tức chạy bể trong bóng tối trước khi trồng cây:

Trong video

• Xem video từ ▶ 7:15 Bể đã dựng xong lũa, đá trên nền và châm đầy nước.
• Xem video từ ▶ 7:35 Góc nhìn từ trên xuống bố cục lũa, đá trên nền mới.

1. Rải nền và dựng bố cục lũa, đá cho đến khi ưng ý.
2. Châm nước đầy bể, lắp lọc và cho chạy bình thường.
3. Không bật đèn trong 3–4 tuần. Trong thời gian này nền nhả hết phần dinh dưỡng dư và lọc kịp lên vi sinh.
4. Sau 3–4 tuần thì xả cạn bể, trồng cây rồi châm nước lại.

Cách này giúp giai đoạn khởi đầu êm hơn nhiều mà không phải thay nước liên tục. Nhược điểm duy nhất là phải đợi gần một tháng mới được trồng cây.

Dòng chảy, góc chết và mặt nước

Dòng chảy tốt giữ bể sạch vì chất thải không đọng lại. Dòng chảy cũng đưa dinh dưỡng và bọt CO2 tới khắp các bụi cây. Nên chọn lọc có lưu lượng ít nhất gấp 5–10 lần thể tích bể mỗi giờ.

Góc chết là chỗ nước gần như không chảy, chất hữu cơ dồn lại ở đó và rêu bám theo. Ngoài lọc đủ mạnh, khi dựng bố cục nên để ý đừng chừa quá nhiều hốc và khe giữa đá với lũa. Nếu bể đang có góc chết thì mỗi lần thay nước nhớ hút kỹ những chỗ đó.

Mặt nước cũng cần giữ sạch. Lớp váng dầu trên mặt cản trao đổi khí, oxy khó vào và CO2 khó thoát ra. Lá cây tỉa trôi nổi cũng nên vớt bỏ. Cách gọn nhất là dùng skimmer, tức bộ hút váng mặt nước, vì nó xử lý được cả váng lẫn lá vụn.

Đội dọn rêu và chuyện tỉa cây

Nên có đội dọn rêu, nhất là trong bể mới. Hai loài đáng có nhất là cá ốc tai (Otocinclus) và tép Amano. Có chúng thì mọi việc nhẹ đi rất nhiều.

Trong video

• Xem video từ ▶ 3:48 Cây lá đỏ và thảm rêu xanh mọc dày bên lũa.
• Xem video từ ▶ 3:52 Bể thủy sinh cây um tùm, có cây thân đỏ và cây xanh mọc khỏe.

Một mẹo nhỏ là đừng tỉa quá sớm. Bể mới khoảng 2–3 tuần thường là lúc rêu bắt đầu xuất hiện, cũng là lúc cây đến hạn tỉa lần đầu. Khi đó nên để cây hơi um một chút thay vì cắt bớt một khối lớn cây khỏe. Nhưng cần cẩn thận, vì um vừa phải thì tăng khối cây, còn um quá đến mức ánh sáng không lọt xuống thì cây bên dưới sẽ yếu.

Bắt đầu từ đâu

1. Lên lịch thay 50% nước mỗi tuần vào giờ đèn và CO2 đang tắt, và lau kính mỗi lần thay.
2. Đặt hẹn giờ đèn 8 tiếng, cho CO2 bật trước đèn 1–2 tiếng, rồi kiểm tra lượng CO2 bằng drop checker.
3. Với bể mới, trồng dày, có cây mọc nhanh và cây thả nổi, thả ốc tai và tép Amano, chờ 2–3 tuần mới châm phân nước.
4. Rà lại bể đang chạy để tìm góc chết, váng mặt nước và nhiệt độ. Nếu nước đang ấm thì tìm cách đưa về gần 23°C.