Rêu tóc trong bể thủy sinh: vì sao mọc và cách dứt điểm

Gần như ai chơi bể cây cũng từng gặp rêu tóc. Đó là những sợi xanh dài quấn vào cây, vào rêu trang trí và bám lên đá. Nhổ đi thì vài tuần sau nó lại mọc, vì phần lớn người chơi chỉ gỡ rêu mà chưa sửa cái gốc khiến nó mọc.

Bài này nói về các nguyên nhân thường gặp, cách gỡ rêu ra khỏi bể và cách chỉnh bể để rêu không quay lại. Cuối bài có hai trường hợp thực tế để bạn thấy việc dò nguyên nhân diễn ra thế nào.

Rêu tóc gồm những loại nào

Rêu tóc (green hair algae), rêu sợi (thread algae) và nói chung các loại rêu hại dạng sợi (filamentous algae) được gom chung một nhóm. Lý do là chúng mọc vì cùng những nguyên nhân giống nhau, và cách diệt cũng y hệt nhau. Bạn không cần phân biệt chính xác đó là loại nào rồi mới xử lý.

Vì sao rêu tóc mọc

Có bốn nguyên nhân hay gặp:

• Thiếu CO2. Đây là thủ phạm của phần lớn trường hợp. Có thể bể đang châm CO2 nhưng châm chưa đủ, hoặc đó là bể không CO2. Một số người cho rằng châm CO2 quá nhiều cũng làm rêu tóc mọc. Theo kinh nghiệm thực tế thì khoảng 90% số ca vẫn là do thiếu CO2.
• Bể mới set. Bể mới chưa có nhiều vi sinh có lợi, lượng cây còn ít, và bạn cũng chưa biết nên châm bao nhiêu phân. Giai đoạn đầu có ít rêu tóc là chuyện bình thường. Nếu phần lớn mọi thứ đã làm đúng thì rêu sẽ tự rút dần theo thời gian.
• Phân thiếu hoặc thừa. Cây thiếu phân thì không phát triển tốt, và rêu tóc gần như chắc chắn sẽ mọc. Ngược lại, châm nhiều phân hơn hẳn mức cây dùng được thì cũng có nguy cơ lên rêu tóc.
• Đèn quá nhiều. Đây là nguyên nhân dễ hiểu sai, xem phần dưới.

Đèn thế nào là quá nhiều

Đèn mạnh tự nó không gây ra rêu. Bể cân bằng, đủ phân, đủ CO2 thì đèn mạnh cỡ nào cũng không sao. Nhưng chỉ cần một trong những thứ đó lệch đi thì đèn nhiều sẽ làm rêu bùng lên.

Khi nói đèn quá nhiều, ý ở đây là thời gian chiếu sáng quá dài. Bật đèn 10, 12, 13 tiếng hoặc hơn là quá lâu. Cách làm nên theo:

1. Cắm đèn qua hẹn giờ, đừng bật tắt bằng tay.
2. Đặt khoảng 8 tiếng mỗi ngày. Có thể kéo lên 10 tiếng, nhưng tới đó đã sát ngưỡng gây rêu.
3. Quan sát cây. Nhiều loại cây thân (stem plants) khép lá lại khi đã nhận đủ sáng. Nếu cây đã khép lá mà đèn còn sáng thêm sáu tiếng nữa thì nên giảm độ sáng hoặc rút ngắn giờ chiếu.

Gỡ rêu tóc ra khỏi bể

Sau khi đã đoán được nguyên nhân, bạn bắt đầu dọn rêu. Có ba lựa chọn.

Gỡ tay. Rêu tóc có sợi dài nên khá dễ kéo ra. Lấy bàn chải đánh răng xoay tròn trong đám rêu, sợi rêu sẽ quấn vào lông bàn chải và bạn rút ra. Chổi cọ ống (pipe brush) cũng xoay theo cách đó và lấy được phần lớn rêu. Nhược điểm là gỡ tay không bao giờ sạch hết. Mẩu rêu sót lại sẽ mọc tiếp, và sớm muộn bạn lại quay về điểm xuất phát.

Tép Amano. Đây là loài ăn rêu tóc rất tốt. Thả vài con tép Amano vào thì việc dọn rêu nhẹ đi nhiều.

Carbon nước. Rêu hại nói chung không chịu được carbon nước, ví dụ Seachem Excel hay Easy Carbo. Bạn có thể châm điểm vào chỗ có rêu, hoặc châm thêm một ít mỗi lần châm phân nước. Phần lớn ca rêu tóc xử lý được theo cách này. Tuy vậy có những ca rêu dai hơn, và khi đó bạn phải tìm cho ra nguyên nhân gốc.

Sửa gốc để rêu không quay lại

Dọn rêu xong mới được nửa việc. Nửa còn lại là sửa thứ đã khiến rêu mọc.

Bể có châm CO2. Nhiều người hỏi bể bao nhiêu lít thì cần bao nhiêu giọt CO2 mỗi giây. Đếm giọt không cho bạn câu trả lời đó. Hãy mua một drop checker, tức là một ống nhỏ chứa dung dịch đổi màu treo trong bể, đây là cách chính xác nhất để biết bể đủ CO2 hay chưa. Chỉnh sao cho drop checker xanh lá là được.

Bể không châm CO2. Bạn có mấy việc để làm:

• Giảm cường độ đèn.
• Rút ngắn thời gian chiếu sáng.
• Giảm khuấy động mặt nước. Nước máy vốn có sẵn một lượng CO2. Mặt nước bị khuấy mạnh thì oxy vào nhiều hơn và CO2 bị đẩy ra ngoài. Giảm khuấy để giữ CO2 lại trong nước, và để cây tạo oxy thay cho việc khuấy mặt nước.

Trồng thêm cây, ưu tiên cây mọc nhanh. Trong bể luôn có cuộc tranh chấp giữa cây và rêu hại. Bể nhiều cây, nhất là cây mọc nhanh, thì cây sẽ thắng. Bể nào cũng nên có một ít cây mọc nhanh.

Hai trường hợp thực tế

Bể nano kiểu Hà Lan (Dutch style). Bể này bị rêu tóc bùng mạnh. CO2 châm nhiều, đèn không quá mạnh và chỉ bật 8 tiếng. Lọc mạnh và đã chạy ổn định nhiều tháng. Điểm bất thường duy nhất là cây không lên nhanh. Sau khi kiểm tra phân thì mới phát hiện phân nền đang hút rất nhiều dinh dưỡng trong nước, nên cây bị đói phân. Khi tăng lượng phân, chủ yếu là tăng đạm (nitrogen), cây khỏe lên rõ và phần lớn rêu tóc biến mất. Bài học ở đây là khi CO2 và đèn đều ổn mà cây không lên thì nên xem lại phân.

Bể 70 lít. Bể này có rêu tóc mọc trong đám rêu Fissidens fontanus. Nguyên nhân chưa xác định chắc chắn. Phỏng đoán là đá đang nhả dinh dưỡng ra nước. Lúc set bể, bố cục đá được quét một hỗn hợp rêu trộn phân nền nghiền nhỏ, và nhiều phần hỗn hợp đó đã ngấm vào đá. Có thể đá vẫn đang nhả dần dinh dưỡng ra ngay sát chỗ rêu Fissidens. Gỡ tay thì rêu tóc cứ mọc lại. Châm điểm carbon nước thì rêu Fissidens trong bể này phản ứng xấu nên đã phải ngừng. Hướng tiếp theo là thả tép Amano với hy vọng chúng xử lý được, chứ chưa chắc chắn sẽ hết.

Bắt đầu từ đâu

1. Kiểm tra giờ đèn. Nếu đang bật quá 10 tiếng thì cắm hẹn giờ và đưa về khoảng 8 tiếng.
2. Bể có CO2 thì treo drop checker và chỉnh cho nó xanh lá. Bể không CO2 thì giảm đèn và giảm khuấy động mặt nước.
3. Gỡ phần lớn rêu tóc bằng bàn chải đánh răng, sau đó thả tép Amano hoặc dùng carbon nước để xử lý phần còn sót.
4. Nếu CO2 và đèn đều ổn mà cây vẫn không lên thì xem lại lượng phân, và trồng thêm cây mọc nhanh.