Bể cá bị hôi, có mùi tanh: nguyên nhân và cách xử lý

Mùi nào là bình thường, mùi nào là có chuyện

Bể mới đang chạy vi sinh hay bể đã ổn định lâu đều có thể có mùi đất nhẹ. Bạn chỉ ngửi thấy mùi này khi nhấc nắp lên. Lũa và lá khô ngâm trong bể cũng có thể cho chút mùi tannin. Chuyện này bình thường.

Còn nếu đứng tận bên kia phòng vẫn ngửi thấy, hoặc bể bỗng dưng có mùi khác hẳn, thì phải tìm nguyên nhân ngay. Đừng để lâu. Chỉ một con cá chết cũng có thể đẩy amoniac lên cao và kéo theo cả loạt cá chết tiếp.

Ngửi mùi đoán nguyên nhân

Mùi	Thường đi kèm	Thủ phạm hay gặp
Tanh nồng, mùi thối	Mặt nước có váng dầu. Mùi đậm nhất ở gần chỗ có xác.	Xác cá, ốc, tép đang phân hủy. Trong vòng 24–48 giờ sau khi con vật chết, mùi có thể đã nồng nặc.
Trứng thối, lưu huỳnh	Khuấy nền thì có bọt khí hoặc mùi nồng bốc lên	Khí hydro sunfua sinh ra từ các túi thiếu oxy trong nền
Mốc, mùi bùn đầm lầy	Lớp nhớt xanh đậm hoặc xanh lam phủ lên nền, cây, kính	Vi khuẩn lam
Mùi cống, nước bẩn	Test thấy amoniac và nitrit lên cao	Lọc vi sinh quá tải
Mùi hóa chất, mùi nhựa	Bể vừa thêm thiết bị, đồ trang trí hoặc nền mới	Đồ mới chưa rửa kỹ

Cây thối cũng gây mùi. Lá cây thối sẽ mềm nhũn, đổi màu và nhớt.

Bể nồng mùi mà cá lờ đờ, ngoi lên mặt nước thở, bỏ ăn hoặc chết nhiều con thì có thể amoniac hoặc nitrit đã vượt mức an toàn. Lúc này bạn phải xử lý ngay.

Nguyên nhân

• Xác chết nằm khuất. Cá, ốc, tép chết hay nằm sau đá, sau đồ trang trí hoặc trong hang nên rất khó thấy. Cá nhỏ còn có thể bị hút dính vào lưới đầu hút của lọc rồi thối ở đó mà không ai hay.
• Thức ăn thừa. Thức ăn rơi xuống nền rồi thối dần. Viên hoặc mảnh thức ăn quá to có thể bị cá nhả ra qua mang và rơi xuống đáy.
• Lọc hỏng hoặc nghẹt. Nước tù và thiếu oxy, chất thải cứ thế tích lại.
• Nuôi quá dày. Nước lúc nào cũng bẩn nên mùi dai dẳng mãi. Cá vàng, cá molly, cá kiếm là những loài thải nhiều. Nuôi đông mấy loài này hoặc dùng lọc yếu thì bể càng hôi.
• Lá và thân cây mục, nhất là phần bị kẹt dưới đồ trang trí.
• Rêu tảo chết sau đợt bùng phát. Tảo chết hàng loạt có thể nhả khí lưu huỳnh, mùi như cống hoặc trứng thối.
• Nền cát quá dày. Lớp cát dày hơn 5 cm để yên lâu ngày sẽ hình thành túi thiếu oxy và sinh ra hydro sunfua.
• Kính và nắp bẩn. Rêu, màng bẩn và thức ăn dính trên kính, trên nắp cũng làm bể tanh thêm.
• Thuốc xử lý nước. Có loại thuốc khử clo từng bị ghi nhận gây mùi trứng thối, nhất là khi châm quá liều.
• Nước máy chưa khử clo hoặc có tạp chất.
• Lọc thùng bị ngắt điện. Lọc thùng kín, không thông với không khí, nên có thể thiếu oxy chỉ sau 4–6 giờ ngưng chạy. Lọc càng bẩn thì càng nguy hiểm.

Làm gì ngay

• Đếm lại hết cá, tép, ốc. Soi mọi chỗ chúng có thể trốn, kể cả lưới đầu hút lọc. Thấy xác thì vớt ra liền.
• Vớt xác xong thì thay 50% nước.
• Nếu bể có mùi cống, bạn thay 50% nước và hút nền ngay. Sau đó mỗi ngày thay 25% cho tới khi test về bình thường.
• Mùi quá nồng thì có thể thay lượng nước lớn hơn, vài giờ thay một lần.
• Ngưng cho ăn 1–2 ngày trong lúc xử lý mùi.

Các bước xử lý

1. Vớt sạch cá chết, tép chết, lá mục và thức ăn thừa, kể cả những thứ nằm trong khe đá, khe lũa.
2. Thay từ từ 30–50% nước, vừa thay vừa hút nền. Nước mới phải khử clo và không chênh quá 2°C so với nước bể.
3. Xả lọc bằng chính chỗ nước bể vừa rút ra. Bóp nhẹ thôi, đừng chà, để vi sinh còn ở lại.
4. Test amoniac, nitrit, nitrat, pH và độ cứng.
5. Châm vi sinh nitrat hóa. Tăng sục khí hoặc tăng lưu lượng bơm để bể không còn góc nước tù.

Nếu amoniac hoặc nitrit cao, bạn thay thêm 20–30% nước mỗi ngày, làm liền 2–3 ngày.

Cũng có nguồn làm theo trình tự khác. Đầu tiên lau kính, hút nền, tỉa lá chết, rửa đồ trang trí cùng đầu vào và đầu ra của lọc. Sau đó thay 10–15% nước và xả lọc bằng nước bể cũ. Bước cuối cùng mới cho than hoạt tính vào.

Xử lý theo từng nguyên nhân

Hydro sunfua trong nền. Khí này độc với cá dù chỉ một lượng nhỏ. Trong lúc thay nước, bạn lấy đũa hoặc ngón tay khuấy nhẹ chỗ nền nặng mùi để khí thoát ra từng chút một. Nếu cả một túi khí lớn xì ra cùng lúc, nồng độ có thể vọt lên mức nguy hiểm.

Vi khuẩn lam. Mỗi lần thay nước, bạn hút bỏ được càng nhiều càng tốt và tăng dòng chảy. Nếu nó vẫn dai dẳng thì có thể che tối bể 3 ngày hoặc dùng erythromycin.

Cẩn thận. Châm thuốc hoặc hóa chất xử lý nước quá liều có thể giết cây, tép, ốc và vi sinh có lợi. Cá bệnh thì nên chữa ở bể riêng.

Đồ trang trí bẩn. Ngâm đồ trong nước muối 1–2% khoảng 10–15 phút, xả lại rồi đặt vào bể. Không dùng hóa chất tẩy rửa.

Than hoạt tính. Than khử được mùi nhưng chỉ tạm thời và không thay được vi sinh. Nguyên nhân gốc còn đó thì mùi sẽ quay lại. Về thời gian thay than, mỗi nguồn nói một kiểu và chênh nhau khá xa:

• Than để trong túi lọc nên thay sau 1–2 tuần.
• Thay than mỗi 2–4 tuần.
• Thay than vài lần một năm.
• Than giữ tác dụng khoảng 6 tháng đến 1 năm.

Chế phẩm vi sinh. Với chế phẩm EM, liều gợi ý là 5–10 ml cho 10 lít nước, lắc đều trước khi châm. Vi sinh nitrat hóa thì châm theo liều ghi trên nhãn.

Sai lầm hay gặp

• Thay toàn bộ nước một lần. Vi sinh có lợi mất sạch và cá bị sốc.
• Xả lọc bằng nước máy. Clo trong nước máy giết vi sinh có lợi.
• Đổ giấm thẳng vào bể đang có cá. pH sẽ đổi đột ngột. Giấm chỉ dùng cho đồ đã lấy ra khỏi bể.
• Tưởng vệ sinh một lần là xong, trong khi vẫn còn xác giấu đâu đó, ví dụ một con tép kẹt trong lọc.
• Xịt thơm phòng hoặc bật máy lọc không khí. Làm vậy chỉ che được mùi, nguyên nhân vẫn còn nguyên.
• Cào mạnh cả lớp cát dày một lúc khiến hydro sunfua xì ra ồ ạt.
• Cho ăn quá nhiều, nuôi quá dày và bỏ bê vệ sinh định kỳ. Đây là ba lỗi phổ biến nhất.
• Nghĩ rằng trồng cây là hết mùi. Thật ra cây chết và lá mục cũng là một nguồn gây mùi.
• Trông chờ than hoạt tính tự lo chuyện mùi. Than chỉ hỗ trợ thêm cho lọc và cho việc chăm bể thường xuyên chứ không thay được hai thứ đó.
• Thả quá nhiều cá, ốc, tép dọn bể. Bản thân chúng cũng thải chất bẩn, vì vậy chỉ nên thả vừa phải.

Phòng

• Cho ăn vừa đủ. Có nguồn khuyên cho ăn ngày 2 lần, mỗi lần một lượng cá ăn hết trong vài phút, mỗi tuần nhịn 1 ngày. Nguồn khác khuyên cho lượng cá ăn hết trong 2–3 phút và vớt phần thừa sau 5 phút. Cá nhỏ và cá bột thì bạn bóp vụn thức ăn ra.
• Thay nước định kỳ. Một nguồn khuyên mỗi tuần thay 20–30% nước, hút nền, và khoảng hai tuần xả vật liệu lọc bằng nước bể một lần. Nguồn khác chia lịch theo dung tích bể như bảng dưới.

Dung tích bể	Lượng thay	Bao lâu một lần
Dưới 50 L	20–30%	5–7 ngày
50–150 L	20–30%	10–14 ngày
Trên 150 L	20%	2–3 tuần

• Lưu lượng lọc nên gấp 3–5 lần thể tích bể mỗi giờ, ví dụ bể 100 L thì cần 300–500 L/h. Ngày nào cũng kiểm tra lọc.
• Giữ các chỉ số ở mức amoniac 0, nitrit 0, nitrat dưới 40 mg/L.
• Rải cát dày dưới 4 cm, hoặc dùng nền hạt thô cho nước lưu thông được. Chạch kuhli hay ốc Malaysian trumpet hay đào bới nên giúp nền thoáng khí hơn.
• Mỗi ngày đếm lại cá, tép, ốc.
• Mỗi tuần tỉa cây, vớt lá chết và lá rụng.
• Đậy nắp bể để mùi đất không lan ra phòng.
• Thiết bị và đồ trang trí mới phải rửa kỹ rồi mới cho vào bể.
• Tìm hiểu kích thước trưởng thành của cá trước khi mua. Phần lớn cá ở tiệm là cá con và sẽ còn lớn nữa. Quy tắc “một gallon nước cho một inch cá” (khoảng 3,8 lít nước cho 2,5 cm cá) chỉ là ước lượng thô. Thứ cần tính trước là kích thước trưởng thành, nhu cầu sống đàn và tính lãnh thổ của cá.

Chuyện ở Việt Nam

Nước máy thường có clo, cloramin và kim loại nặng. Vì vậy nước máy phải xử lý xong mới được cho vào bể.

Than hoạt tính gáo dừa cho lọc bể cá bán rất phổ biến. Nhiều người chơi còn dùng lá bàng khô. Lá được ngâm trước 2–3 ngày rồi mới thả vào bể, và nước sẽ ngả màu trà. Một số loại cây cũng hay được trồng thêm, như ráy, lưỡi mèo, vallisneria và tiền tố ngậm ngải.

Khi mất điện, nhất là với lọc thùng vì nó có thể thiếu oxy chỉ sau 4–6 giờ, bạn làm như sau:

• Trong lúc mất điện, mở lọc ra và xả vật liệu lọc bằng nước bể.
• Trước khi chạy lại, đổ hết nước trong thân lọc và tráng sạch để cặn lắng không bị bơm ngược vào bể. Vệ sinh luôn cánh quạt bơm.
• Có điện lại thì test amoniac, nitrit, pH. Chuẩn bị tinh thần thay nước và nhịn cho cá ăn khoảng 24 giờ.

Kiểm tra lại

• Bể chỉ còn mùi đất nhẹ khi nhấc nắp, đứng xa thì không ngửi thấy gì.
• Test ra amoniac 0, nitrit 0, nitrat dưới 40 mg/L.
• Đã đếm đủ số cá, tép, ốc.
• Cá ăn lại bình thường, không còn ngoi lên mặt nước thở.
• Nếu mùi quay lại, nhiều khả năng vẫn còn xác sót ở đâu đó hoặc nguyên nhân gốc chưa được xử lý xong.