Bể cá bị mất điện: cách giữ cá sống và làm gì khi có điện lại

Mất điện thì bể gặp nguy gì

Cúp điện là lọc, sủi và sưởi tắt cùng lúc. Ba mối nguy lớn nhất là oxy tụt, amoniac tăng và nhiệt độ lên xuống thất thường. Lọc ngừng càng lâu thì nước càng xấu đi.

Không có con số chung nào cho biết cá chịu được bao lâu. Mỗi bể một khác, tùy lượng oxy, nhiệt độ, mật độ nuôi, loài cá và kích thước bể. Có mấy điểm bạn nên nhớ:

• Nước ấm giữ ít oxy hơn nước mát. Nước càng nóng thì cá càng cần nhiều oxy.
• Trong bể thủy sinh, cây nhả oxy khi có đèn. Nhưng lúc tối thì chính cây lại lấy bớt oxy trong nước.
• Bể lớn giữ nhiệt lâu hơn bể nhỏ.
• Bể nuôi thưa thì khi lọc ngừng, oxy tụt chậm hơn và amoniac cũng lên chậm hơn.

Có nguồn cho rằng cá chịu được vài giờ không điện. Tuy vậy, qua khoảng bảy giờ thì oxy giảm mạnh và lọc gần như mất tác dụng.

Dấu hiệu cá thiếu oxy

• Cá nổi đầu đớp khí trên mặt nước.
• Mang cá thở dồn dập.
• Cá tụ lại sát mặt nước hoặc ở chỗ nước còn chuyển động.
• Cá lờ đờ khác thường và bơi chậm hẳn đi.

Rõ nhất là cảnh cá chậm chạp hoặc nổi lên đớp khí. Bảng dưới đây chỉ là mốc tham khảo. Bể của bạn có thể chuyển biến nhanh hơn hoặc chậm hơn.

Thời gian mất điện	Cá thường thế nào	Nên làm gì
Dưới 2 giờ	Gần như chưa có dấu hiệu gì	Chỉ cần theo dõi
2–4 giờ	Kém hoạt động hơn	Khuấy mặt nước đều đặn
4–8 giờ	Có thể lờ đờ, nổi đầu đớp khí	Tiếp tục khuấy, đóng kín phòng
8–24 giờ		Kiếm máy sủi chạy pin
Trên 24 giờ		Dùng máy sủi pin hoặc mượn máy phát điện
Trên một tuần		Gửi cá cho tiệm cá giữ tạm, tốt nhất là tiệm còn điện

Cúp điện ngắn, dưới hai giờ, thì nhìn chung không sao dù lọc có ngừng. Nếu có sủi hoặc có cách tạo dòng chảy thì cá thường qua được một đêm.

Làm gì ngay khi mất điện

1. Xem có đúng là cúp điện không. Nhiều khi chỉ là phích cắm bị lỏng.
2. Rút hẳn phích lọc ra. Nếu cứ để cắm, lúc có điện lại lọc sẽ bơm ồ ạt nước bẩn và độc vào bể. Bể chạy lọc tràn, nhất là loại đời cũ, càng phải rút điện, vì nước trong bể có thể bị hút chảy tràn ra ngoài.
3. Ngừng cho ăn. Phần lớn cá nhịn đói được khá lâu. Có nguồn nói vài ngày, thậm chí vài tuần, nguồn khác nói khoảng một tuần. Thức ăn thừa lúc này chỉ làm nước thêm đạm thừa.
4. Đừng làm động cá. Cá nằm yên trong tối thì tốn ít oxy hơn.
5. Tạo oxy cho bể. Bạn nên làm sớm, đừng đợi đến khi cá đớp khí. Cá đã yếu thì cần nhiều oxy hơn mới hồi lại được. Có mấy cách sau:
   • Múc nước trong bể bằng ca hay bình rồi dội trở lại cho mặt nước vỡ ra.
   • Giơ ca lên cao rồi đổ xuống cho nước sủi bọt.
   • Khuấy nước bằng phới đánh trứng, nhất là những hôm trời nóng.
   • Vớt hết mọi thứ nổi trên mặt nước để nước trao đổi khí tốt hơn.
   • Chạy máy sủi pin với quả sủi. Mặt nước càng xao động thì khí trao đổi càng nhanh.
6. Giữ nhiệt độ ổn định theo cách ở mục dưới.

Giữ nhiệt khi trời lạnh, hạ nhiệt khi trời nóng

Muốn giữ ấm thì bạn đậy nắp bể, rồi quấn khăn, mền, túi ngủ, giấy báo hoặc tấm xốp quanh bể. Đừng bịt kín đến mức bể không còn chỗ thoáng khí. Nhớ thả nhiệt kế trong bể để theo dõi.

Phần lớn cá nhiệt đới chịu được nước khoảng 14–17 °C trong vài giờ. Khi nước xuống tới khoảng 13 °C thì phải bắt đầu làm ấm. Có mấy cách sau:

• Đun nước bằng bếp gas, rót vào chai nhựa, đậy kín rồi thả nổi trong bể. Cách này hợp với những lần cúp điện kéo dài vài giờ.
• Thả túi chườm nước nóng vào bể. Bạn cứ làm ấm từ từ, vì nhiệt tăng quá nhanh có thể làm cá bị sốc.
• Nếu không chuyển cá đi được thì châm dần nước ấm đã khử clo. Mỗi lần thay khoảng 10%, cách nhau một hai tiếng, thì thường không hại gì cá.

Khi trời nóng, cá nhiệt đới và cá ôn đới thường chịu được nước khoảng 30–33 °C trong một ngày, có khi lâu hơn. Nếu bể nóng quá thì bạn che lại, đừng để nắng chiếu thẳng vào. Muốn hạ nhiệt từ từ thì mở nắp, cho đá vào túi nilon buộc kín rồi thả nổi trong bể. Đá tan hết thì thay túi khác.

Lọc và vi sinh trong lúc cúp điện

Lọc thùng tắt máy có thể cạn sạch oxy bên trong chỉ sau bốn đến sáu giờ. Cúp điện lâu thì amoniac và khí hydro sulfua tích lại trong thùng lọc. Lúc có điện, lọc sẽ đẩy hết đống đó ngược vào bể. Lọc không chạy thì vi sinh cũng làm việc kém đi, amoniac tăng lên và có thể làm chết cá.

Mỗi nguồn hướng dẫn giữ vật liệu lọc một kiểu hơi khác nhau:

• Một nguồn khuyên xả hết nước trong lọc, giũ bông mút bị tắc trong xô nước bể. Sau đó cất bông ẩm trong túi hoặc hộp kín, để rất ít nước hoặc không để nước. Bông ngâm trong nước tù thì vi sinh sẽ chết ngạt.
• Nguồn khác khuyên giũ vật liệu lọc bằng nước bể rồi bỏ lại vào bể để giữ vi sinh.
• Vật liệu lọc sinh học như bio ball hay sứ lọc thì nên để ngập nước cho vi sinh sống.

Bể dùng lọc đáy thì nên xả hết nước trong phần lọc để bỏ chất độc ra ngoài.

Khi có điện lại

1. Nếu cúp hơn hai giờ thì đừng bật lọc thùng lên ngay, vì nước bên trong có thể đã hết oxy.
2. Đổ bỏ nước cũ trong thân lọc, rửa thân lọc rồi cho vật liệu lọc vào lại. Sau đó mồi lọc bằng nước mới rồi mới cắm điện.
3. Vệ sinh cánh quạt lọc. Cánh quạt bẩn hay làm lọc không chạy lại được.
4. Kiểm tra xem sưởi còn chạy không.
5. Đo amoniac, nitrit và pH. Chỉ số cao thì thay nước một phần (xem mục tiếp theo).
6. Có người chơi khuyên tăng sủi sau khi có điện, vì lúc đó vi sinh trong lọc cần nhiều oxy hơn.
7. Đợi 24 giờ, hoặc đến khi nước trở lại bình thường, rồi mới cho ăn lại. Bữa đầu nên cho ít hơn mọi khi.
8. Theo dõi cá thêm vài tuần. Bệnh đốm trắng có thể đến hai tuần sau lần sốc nhiệt mới lộ ra.

Thay nước bao nhiêu

Mỗi nguồn đưa ra một con số, tùy tình huống:

• Cúp điện hơn hai giờ thì đo amoniac và nitrit. Chỉ số cao thì thay một phần nước. Nếu nước mới và nước bể chênh nhiệt nhiều thì chỉ thay ít thôi.
• Amoniac vượt 1 ppm thì thay 10 đến 30% nước.
• Nếu bạn đi vắng suốt lúc cúp điện thì về nhà nên thay 25–50% nước để giảm lượng chất độc đã tích lại.
• Một người chơi không có UPS (bộ lưu điện) đã hút ra và thay 20–50% nước sau khoảng 1 giờ mất điện, đồng thời không cho cá ăn.

Khi phải chuyển cá hoặc chuyển bể

Chuyển cá sang bể hay hồ khác chỉ nên là đường cùng, vì cá dễ bệnh và dễ cắn nhau hơn. Nếu buộc phải đóng bao thì bạn cho cá vào thưa, khoảng 13 cm chiều dài cá cho mỗi 3,8 lít nước. Mỗi bao một phần ba nước, hai phần ba không khí, tốt hơn nữa là bơm oxy nguyên chất. Nếu nhiệt độ bên ngoài phù hợp thì cá sống được ít nhất 36 giờ.

Muốn khiêng bể đi chỗ khác thì bạn có thể đổ bớt tới 70% nước cho nhẹ. Mỗi lít nước nặng khoảng 1 kg.

Hồ ngoài trời

Cá hồ ôn đới như cá vàng, cá koi thường vẫn ổn nếu bạn cứ để yên. Nếu cần thêm oxy, bạn có thể hạ mực nước xuống còn khoảng 10 cm trên lưng cá để mặt nước tiếp xúc với không khí nhiều hơn. Bạn cũng có thể trữ sẵn viên oxy và thỉnh thoảng thả vào hồ.

Sai lầm hay gặp

• Đổ nước nóng thẳng vào bể. Nước nóng tạo ra điểm nóng cục bộ, có thể làm bỏng cá và làm thay đổi hóa tính của nước.
• Để lọc cắm điện. Có điện lại là nước bẩn ùa vào bể, cá có thể bị stress hoặc chết.
• Chạy sưởi bằng UPS. Sưởi ăn điện nhiều nên rút cạn pin rất nhanh.
• Tin lời người bán hoặc thông số trên hộp về thời gian chạy của máy sủi pin. Nhiều người mua về không chạy thử, đến lúc cúp điện mới biết máy không chạy được lâu.
• Nghĩ máy sủi pin giá rẻ dùng được mãi. Có người bị hỏng van sau 3–4 tháng. Có máy thì ngừng chạy sau gần 2 năm.

Chuẩn bị trước khi cúp điện

• Chuẩn bị sẵn một bộ dự phòng gồm máy sủi pin, quả sủi và dây hơi dự phòng, pin, đèn pin, bộ test nước, khăn hoặc tấm xốp.
• Mua máy sủi pin hoặc máy sủi sạc trước khi cần đến, và chạy thử ngay khi mua về.
• UPS có thể chạy lọc khá lâu. Phần lớn UPS tự chuyển sang pin khi mất điện.
• Nếu tính cấp điện dự phòng cho sưởi thì để ý công suất. Sưởi 10 watt ăn điện ít hơn hẳn sưởi 100 watt.
• Máy phát điện hoặc dây nối điện kéo từ chỗ khác cũng chạy được sưởi và lọc. Một cách khác nữa là chuyển cá tới chỗ ấm hơn.
• Nuôi cá thưa thì lúc lọc ngừng, bể trụ được lâu hơn.

Máy sủi pin ở Việt Nam

Máy sủi chạy pin sạc bán khá phổ biến, có loại kèm sẵn bộ sạc. Khi pin chai thì thay pin mới rẻ hơn mua máy mới.

Còn thời gian chạy thực tế thì mỗi người nói một kiểu. Có người bán nói pin chạy khoảng 10 giờ, chủ tiệm khác lại nói chỉ khoảng 5 giờ. Một người chơi kể máy lúc mới chạy được hơn 10 giờ, nhưng sau nửa năm chỉ còn khoảng 2 giờ. Vì vậy bạn nên tự chạy thử định kỳ, đừng chỉ tin con số lúc mua.

Kiểm tra lại

• Đã rút hẳn phích lọc chưa?
• Mặt nước có đang xao động không, có sủi pin chạy không?
• Nhiệt kế đang chỉ bao nhiêu, có cần giữ ấm hay hạ nhiệt không?
• Đã ngừng cho ăn chưa?
• Vật liệu lọc còn ẩm hoặc còn ngập nước không?
• Có điện lại rồi thì đã rửa lọc, mồi nước, đo amoniac, nitrit, pH chưa?
• Trong hai tuần sau đó cá có lên đốm trắng không?