Cá bị nhạt màu: thức ăn kích màu, vitamin C và cách cho ăn đúng

Là gì, vì sao cần

Màu của cá phần lớn do di truyền quyết định. Tuy vậy, cá không tự tạo ra được các sắc tố đỏ, cam, vàng, xanh lá và một phần màu xanh dương. Những sắc tố này, chủ yếu là carotenoid, cá phải lấy từ thức ăn. Cây và tảo tự tổng hợp được carotenoid, còn động vật thì không.

Vì thế, cá trong bể mà ăn thức ăn thiếu sắc tố sẽ nhạt dần và mất vẻ tươi. Ngược lại, được bổ sung carotenoid thì cá lên màu khá nhanh. Trong thử nghiệm của Đại học Hawaii, cá kiếm, cá cầu vồng, cá molly và cá cichlid đều đậm màu thấy rõ chỉ sau một tuần.

Trong thức ăn hay gặp hai nhóm sắc tố:

• Caroten có trong cà rốt và những nguồn tương tự.
• Astaxanthin có trong các loại mồi như krill và artemia.

Cả hai đều làm đậm tông vàng và đỏ trên da cá. Mỗi loài cá xử lý carotenoid theo kiểu riêng. Vì vậy cùng một loại thức ăn, loài này lên màu nhiều mà loài kia lên ít cũng là chuyện bình thường.

Riêng màu ánh kim, lấp lánh thì thức ăn không thay đổi được. Màu này sinh ra do cấu trúc da phản chiếu ánh sáng chứ không phải do sắc tố. Cho cá ăn gì thì nó cũng không đẹp lên.

Thức ăn kích màu hay dùng ở Việt Nam

Các cửa hàng cá cảnh trong nước hay giới thiệu những món sau là thức ăn kích màu:

• Artemia
• Trùn chỉ
• Trùn huyết
• Lăng quăng
• Bo bo (Moina)
• Tảo xoắn (spirulina)

Ngoài ra còn có loại dạng viên mà ngoài tiệm hay gọi là "cám tăng màu". Trên bao một số loại cám cho koi có ghi "tăng trọng tăng màu".

Riêng cho cá dĩa có loại cám màu chuyên dụng chứa 175 mg astaxanthin trong mỗi kg thức ăn, lấy từ tảo Haematococcus. Trong cám còn trộn thêm 4% bột krill, 0,5% bột Gammarus, ớt paprika, tảo xoắn, rau bina và cà rốt.

Thử nghiệm astaxanthin ở TP.HCM

Năm 2022, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Nông nghiệp Công nghệ cao TP.HCM thử cho cá Sahyadria denisonii cỡ khoảng 6 cm ăn thức ăn trộn astaxanthin trong 90 ngày. Độ đỏ đo được (chỉ số a*) như sau:

Lượng astaxanthin	Độ đỏ (a*)
40 mg/kg thức ăn	5,53
30 mg/kg thức ăn	3,45
20 mg/kg thức ăn	1,65
Không bổ sung (đối chứng)	0,45

Để cải thiện màu cho loài này, nhóm nghiên cứu khuyến nghị dùng 40 mg astaxanthin cho mỗi kg thức ăn trong 3 tháng. Tỷ lệ sống và tốc độ lớn của cá không thay đổi đáng kể khi ăn astaxanthin. Nói cách khác, chất này chỉ tác động lên màu.

Cho ăn thức ăn kích màu thế nào

1. Vẫn cho ăn thức ăn chính như thường lệ. Cám màu chỉ là đồ ăn kèm, không thay được thức ăn chính.
2. Cho ăn đa dạng, xen kẽ thức ăn sống với thức ăn công nghiệp.
3. Mỗi ngày cho ăn 1–2 lần. Mỗi lần chỉ thả lượng cá ăn hết trong thời gian ngắn.
4. Canh tổng lượng ăn trong ngày. Cá trưởng thành cần khoảng 3% trọng lượng cơ thể mỗi ngày để duy trì. Cá bột và cá giống thì cần tới 5%.
5. Với cá dĩa, đổi sang thức ăn mới từ từ. Cá dĩa khá kén ăn, đổi đột ngột thì dễ bị chúng chê.
6. Cá dĩa có ruột ngắn. Vì vậy chỉ cho chúng ăn ít và chọn loại thức ăn không trương nở trong bụng.
7. Với cá ăn đáy như cá chuột (Corydoras) và cá lau kiếng, bạn phải thả thức ăn xuống tận chỗ chúng. Đừng để chúng sống nhờ phần thức ăn thừa của cá tầng trên.
8. Cho ăn đều đặn. Màu lên nhờ chất kích màu sẽ phai lại khi bạn ngưng cho ăn.

Koi và cá vàng

Một nhà sản xuất thức ăn cho rằng koi đỏ cần thêm thành phần kích màu, còn koi cam và cá vàng thì không cần. Với koi trắng thì phải cẩn thận. Thức ăn có quá nhiều chất tạo màu tự nhiên có thể làm phần trắng trên mình cá ngả sang hồng.

Vitamin C: vì sao cá cần

Nhiều loài cá không tự tổng hợp được vitamin C vì cơ thể thiếu enzyme L-gulonolactone oxidase. Chúng phải lấy vitamin C từ thức ăn. Cái khó là phần lớn nguyên liệu làm cám có rất ít hoặc không có vitamin C. Bản thân vitamin C cũng bị oxy hóa trong lúc chế biến và bảo quản. Do đó phần lớn thức ăn cho cá cần bổ sung vitamin C ở dạng bền. Các dạng bền hơn có gắn thêm gốc phosphate hoặc sulfate nên ít hao hụt hơn.

Nói chung, cá thiếu dinh dưỡng sẽ chậm lớn, dị tật, sức đề kháng yếu, rối loạn trao đổi chất và bị gan nhiễm mỡ. Gan nhiễm mỡ có thể do cá bị bỏ đói, ăn quá nhiều tinh bột hoặc chất béo, hoặc ăn phải thức ăn đã ôi.

Dấu hiệu thiếu vitamin C

• Cột sống cong võng xuống hoặc cong sang một bên. Cá bị nặng thì cong vẹo rất rõ, dân nuôi trồng gọi là bệnh "gãy lưng".
• Nắp mang và phiến mang bị biến dạng.
• Xuất huyết. Trước khi chảy máu, cá thường ăn ít đi và lờ đờ.
• Vết thương lâu lành.

Cần nhớ là cột sống cong chưa chắc đã do thiếu vitamin C. Cá bị chấn thương hoặc do di truyền cũng cong như vậy.

Làm gì khi nghi cá thiếu vitamin C

Cách chữa là bổ sung vitamin C vào khẩu phần, tính luôn phần hao hụt khi chế biến và bảo quản thức ăn. Cá thiếu vitamin C dễ nhiễm khuẩn hơn. Nếu thấy dấu hiệu nhiễm khuẩn thì bạn xử lý ngay, đừng để bệnh kéo dài.

Bảo quản thức ăn

Nóng và ẩm làm thức ăn nhanh hỏng, sinh nấm mốc, có thể sinh cả độc tố nấm và bị ôi. Ở vùng khí hậu nóng ẩm thì phần này càng phải chú ý.

• Đựng cám khô trong hộp kín, chống được côn trùng, để ở nơi khô mát.
• Cám đã mở mà để ở nhiệt độ phòng thì bỏ sau 2 tháng.
• Cám công nghiệp trữ đông thì bỏ sau 6 tháng.
• Thức ăn đông lạnh bán sẵn như artemia, trùn huyết, mysis, lăng quăng trong (glassworm) thì bỏ sau 1 năm.
• Thức ăn đông lạnh đã rã đông thì không cấp đông lại.

Sai lầm hay gặp

• Cho ăn kích màu một đợt rồi ngưng hẳn. Màu sẽ phai trở lại.
• Mong thức ăn làm đẹp màu ánh kim. Màu ánh kim phụ thuộc vào ánh sáng, thức ăn không đổi được.
• Cho koi trắng ăn quá nhiều chất tạo màu khiến phần trắng ngả hồng.
• Cho cá dĩa ăn nhiều hoặc ăn loại thức ăn nở trong bụng.
• Để cá đáy sống bằng đồ ăn thừa.
• Dùng cám để quá lâu, để cám ở nơi nóng ẩm, hoặc cấp đông lại thức ăn đã rã đông.
• Ấp artemia xong để dành nhiều giờ mới cho cá ăn.

Kiểm tra lại

• Khẩu phần có đa dạng không, có nguồn carotenoid không?
• Cám màu có đang được dùng kèm thức ăn chính không?
• Cám đã mở, cám trữ đông và thức ăn đông lạnh còn hạn dùng không?
• Cá có bỏ ăn, lờ đờ, xuất huyết, vết thương lâu lành hoặc cong cột sống không?

Khi nào cần lo

Nếu cá bỏ ăn, lờ đờ rồi bắt đầu xuất huyết, hoặc nhiều con cùng bị cong cột sống, bạn nên xem lại nguồn vitamin C trong thức ăn và để ý các dấu hiệu nhiễm khuẩn. Bác sĩ thú y thủy sản có thể soi tiêu bản mang tươi dưới vật kính 10×. Sụn mang cong hoặc biến dạng có thể là dấu hiệu cá từng bị thiếu vitamin C. Còn cột sống cong thấy trên phim X-quang thì vẫn có thể do chấn thương hoặc di truyền.