Bể đáy trống cho cá đuối, cá rồng: vì sao bỏ nền và cách chăm

Bể nuôi cá đuối nước ngọt, cá rồng châu Á và cá đĩa thường bị hỏi hai câu: sao không trải nền, sao không có lũa đá. Câu trả lời nằm ở chất lượng nước. Cá đuối thải rất nhiều amoniac và cũng chịu amoniac rất kém. Vì vậy mọi thứ trong bể đều xoay quanh chuyện giữ nước sạch và ổn định.

Bài này lấy ví dụ một bể lớn khoảng 2.045 lít (tổng hệ cả lọc khoảng 2.460 lít), đáy 1,8 m x 1,8 m. Bạn sẽ thấy vì sao bể để đáy trống, lọc và thay nước được bố trí thế nào, và lịch chăm hằng tuần gọn đến mức nào. Kích thước và thiết bị là của riêng bể này, nhưng nguyên tắc thì áp dụng được cho bể nhỏ hơn.

Vì sao cá đuối cần nước sạch hơn cá khác

Cơ chế điều hòa muối và nước trong cơ thể cá đuối nước ngọt khiến nó thải lượng amoniac lớn, có thể gấp khoảng 10 lần một con cá cùng kích thước. Thử hình dung bể nhà bạn bỗng có số cá gấp mười. Đó là lượng chất thải mà bể cá đuối phải xử lý mỗi ngày.

Khổ nỗi cá đuối lại rất nhạy với amoniac. Bể nuôi chúng không có nhiều chỗ để sai sót. Lọc phải mạnh, nước phải loãng chất thải liên tục, và trong bể càng ít chỗ cho cặn đọng thì càng tốt.

Bỏ nền thì được gì

Với đáy rộng 3,3 m², muốn hút nền cho sạch thì phải làm vài ngày một lần, mỗi lần mất vài tiếng. Tiết kiệm công là một lý do, nhưng không phải lý do chính. Lý do chính là khi không có nền, thức ăn thừa và phân không có chỗ nào để giấu. Chúng không nằm dưới cát thối dần làm hỏng nước trong lúc chờ bạn đi hút.

Lý do thứ hai là vi sinh. Vi khuẩn nitrat hóa (nitrifying bacteria) không sống lơ lửng trong nước. Chúng bám trên bề mặt, có thể là kính, nền hay vật liệu lọc. Số lượng vi sinh lại bị giới hạn bởi lượng amoniac có sẵn để ăn. Bể chỉ nuôi được một lượng vi sinh nhất định, nên lượng nào bám dưới nền thì lọc mất đi bấy nhiêu. Khi đáy trống, phần lớn vi sinh dồn về lọc. Nước bị ép chảy qua lọc, nên amoniac được xử lý nhanh hơn so với trông chờ vi sinh rải rác trên nền và kính.

Cá đuối có thật sự cần cát không

Cá đuối tiến hóa gắn với đáy cát. Nhưng trong bể, chúng không phải đi săn hay vùi mình để rình mồi vì thức ăn có sẵn. Cá đuối khỏe thì bơi suốt và hiếm khi trốn. Chúng chỉ nằm im khi nghỉ, và ở đáy trống chúng vẫn nghỉ bình thường. Cặp đuối trong bể này còn sinh ra và lớn lên trong bể đáy trống, chưa từng biết cát là gì.

Nhiều người nuôi đuối lâu năm thấy đáy trống còn có thêm mấy cái lợi:

• Bụng cá an toàn hơn. Bụng cá đuối rất mềm. Đáy không có gì nhám thì ít bị trầy, và nếu cá có vết thương thì cũng ít nguy cơ nhiễm trùng thứ phát.
• Cá có thể tìm mồi nhanh hơn. Cho cá đuối chịu ăn đều là việc khó nhất khi mới nuôi. Cát luôn giữ lại cặn và thức ăn thừa, mùi lẫn lộn nhiều khả năng làm cá đánh hơi mồi chậm hơn.
• Dễ thấy gai rụng. Cá đuối thay gai trung bình khoảng 3 tháng một lần. Đáy trống thì thấy gai ngay để gắp ra. Nếu lẫn trong cát, gai có thể đâm vào tay bạn hoặc đâm vào chính con cá khác.

Nếu vẫn muốn trải nền cho đuối, gần như chỉ dùng được cát mịn và không nên dày quá 2,5 cm. Lớp khoảng 1,3 cm là vừa. Có điều cá đuối hay bơi men theo thành bể, đùa trong bọt khí và trườn lên kính. Lâu dần chúng đẩy hết cát dồn vào giữa thành một cồn nhỏ, nhìn rất xấu. Với kiểu bể này, cát nhiều khả năng gây phiền hơn là có ích. Nhưng đó là lựa chọn, không phải luật.

Vì sao không bỏ lũa, đá hay background

Lý do lớn nhất là chỗ bơi. Cá rồng châu Á có thể dài tới khoảng 76 cm. Cá đuối trong bể là loài cỡ nhỏ mà đĩa thân vẫn có thể rộng khoảng 76 cm, dài hơn 90 cm. Lúc đặt cạnh nhau khi trưởng thành, chúng gần như kín bể, và có thể sau 5–6 năm phải lên bể to hơn. Bể nhìn thưa lúc cá còn nhỏ là chuyện bình thường.

Cá rồng và cá đuối cũng không có thói quen trốn nên không cần vật trang trí để núp. Thêm nữa, cá to giật mình lao vào lũa đá có thể bị thương, rồi nhiễm trùng thứ phát, có khi chết.

Background 3D bằng nhựa cũng gặp vấn đề tương tự. Dù tạo dòng chảy phía sau thế nào, cặn bẩn và thức ăn thừa vẫn đọng lại trong đó. Phải vệ sinh liên tục mà nước vẫn kém đi, nên bể này đã gỡ background ra.

Hạ mực nước tạm thời cho cá rồng mới thả

Cá rồng nhỏ thường không ổn khi thả thẳng vào bể quá lớn. Bình thường nên cho cá con ở bể nhỏ trước để cá thấy yên tâm. Khi không có bể nhỏ, có thể hạ thấp mực nước để bể có cảm giác nhỏ hơn. Cá mới về hay nhảy, nên mực nước thấp còn khiến cá ít bị va mạnh vào nắp.

Đây là cách xử lý tạm cho riêng tình huống này. Ở bể ví dụ, mỗi tuần nâng mực nước thêm khoảng 5 cm, tổng cộng thêm khoảng 15 cm, đến khi mặt nước còn cách miệng bể khoảng 7,5 cm thì dừng. Ống tràn không dán keo, nên mỗi lần chỉ cần thay đoạn ống dài hơn là xong.

Lọc và thay nước bố trí thế nào

Hệ lọc ở đây rất đơn giản:

• Ba ống tràn đứng cỡ 5 cm, đầu ống gắn côn thu 10 cm. Miệng ống rộng nên lực hút yếu đi mà lưu lượng không giảm, cá đuối bơi ngang qua sẽ không bị hút dính. Có thêm lưới PVC chặn cá nhỏ.
• Không dán keo ống nào nằm trong bể, để sau này muốn sửa hay đổi chiều cao thì rút ra lắp lại dễ dàng.
• Lọc là hai thùng phi khoảng 208 lít nối với nhau bằng ống PVC 10 cm, chạy lọc tầng sôi (fluidized bed). Thùng đầu là lọc vi sinh, thùng sau đặt sưởi, rồi bơm đẩy nước về bể.

Bể này không hút đáy và không thay nước bằng tay. Thay vào đó là hệ nhỏ giọt: nước mới chảy vào liên tục khoảng 265 lít mỗi ngày, tức chừng một tuần là thay hết thể tích bể. Nước dư dâng lên trong thùng lọc và thoát qua một ống tràn riêng xuống cống sàn. Đây là cách giữ nước ổn định đều đặn nhất, vì chất thải luôn bị pha loãng chứ không tích lại chờ đến ngày thay nước.

Cho ăn và lịch chăm hằng tuần

Cá đuối và cá rồng ăn chủ yếu đồ tươi: tôm cắt nhỏ, cá rô phi, giun đất, mực, sò điệp, thỉnh thoảng thêm cám viên Hikari Massivore hoặc Carnivore. Ba con cá lớn ăn khoảng 125–150 g mỗi lần. Thức ăn thả vào giữa bể. Trong lúc cá lớn đang ăn ở giữa, thức ăn tự làm của cá đĩa thả vào góc sau, khoảng 30–40 g mỗi lần, một đến hai lần mỗi ngày.

Việc còn lại rất ít:

1. Cho ăn hằng ngày.
2. Cứ 3–5 ngày rút tấm bông lọc thô ở thùng lọc ra, thả tấm mới vào.
3. Khoảng mỗi tháng một lần, cọ rêu hại bám kính bằng cây chà có mút gắn cán dài.

Nắp bể là tấm polycarbonate trong, giữ ẩm tốt đến mức phòng không cần máy hút ẩm. Thùng lọc cũng được đậy tấm nhựa để bớt hơi nước.

Cá đuối, cá rồng và cá đĩa sống chung có ổn không

Ba loài này hợp nhau hơn nhiều người nghĩ. Cá đuối hiền, tò mò và bơi suốt. Cá rồng không gây sự với ai, trừ lúc tranh mồi thì có thể lao tới đẩy cá đĩa ra. Cá đĩa thì không làm hại con nào. Cả ba ăn cùng kiểu thức ăn và cần cùng điều kiện nước, nên chăm chung một bể khá thuận. Điểm cần để ý là cá đĩa dễ hoảng khi bật đèn đột ngột.

Bắt đầu từ đâu

1. Nếu nuôi cá đuối, cân nhắc để đáy trống. Nếu vẫn muốn có cát thì dùng cát mịn, trải mỏng khoảng 1,3 cm.
2. Kiểm tra ống tràn và đầu hút của lọc. Miệng ống càng rộng thì lực hút càng yếu, cá đuối đỡ bị hút dính.
3. Lập lịch cố định: cho ăn mỗi ngày, thay bông lọc thô 3–5 ngày một lần, cọ kính mỗi tháng.
4. Với bể lớn nuôi cá thải nhiều, tính đến hệ thay nước nhỏ giọt sao cho khoảng một tuần thay hết thể tích bể.