Vệ sinh lọc bể cá: cách rửa đúng để không mất vi sinh

Là gì, vì sao cần

Vật liệu lọc giữ lại cặn bẩn nhỏ trong nước. Nó cũng là chỗ trú của vi sinh có lợi, tức các vi khuẩn biến chất độc do cá thải ra thành nitrate ít hại hơn. Phần lớn vi sinh sống trong vật liệu lọc sinh học như sứ lọc và kính nung xốp (sintered glass).

Rửa lọc quá kỹ hoặc quá thường xuyên có thể khiến bể chạy lại một chu trình nhỏ (mini-cycle). Lúc đó cá có thể bệnh và chết y như khi thả vào bể mới set. Nếu bạn chỉ bóp vật liệu trong nước bể thì một phần vi sinh và chất hữu cơ vẫn còn bám lại. Nhờ vậy lọc vẫn tiếp tục xử lý sinh học sau khi rửa.

Khi nào cần vệ sinh lọc

• Dòng nước ra yếu đi hơn 50% so với bình thường.
• Dòng chảy yếu hoặc ra đứt quãng.
• Nước vẫn đục và có mùi dù vừa thay nước xong.
• Bọt khí nhỏ liên tục thoát ra ở đầu ra.
• Lọc kêu lạ. Tiếng kêu này là do cặn bẩn làm kẹt cánh quạt hoặc có khí kẹt bên trong.
• Cá lừ đừ hoặc trông như đang bị stress.

Vật liệu ngả màu nâu là chuyện bình thường, vì lớp nâu đó có chứa vi sinh. Chỉ thấy vật liệu nâu thì chưa phải lý do để rửa.

Vi sinh mất vì đâu

Thủ phạm chính là rửa mạnh dưới vòi nước chảy. Trong một thử nghiệm, một miếng mút mới chạy ổn định đem rửa dưới vòi thì gần như mất sạch vi sinh. Còn rửa trong xô nước thì vi sinh vẫn còn lại nhiều. Tia nước mạnh làm sạch quá tay và có thể hại vi sinh trong lọc. Nhiệt độ thay đổi lớn cũng có thể làm hại vi sinh.

Các bước vệ sinh lọc

1. Hút 3–5 lít nước bể ra một cái xô sạch. Bạn sẽ dùng chỗ nước này để rửa.
2. Rút điện lọc, khóa van vào và van ra, rồi để nước trong ống chảy hết.
3. Tháo từng ngăn theo thứ tự: ngăn cơ học trước, tiếp theo là ngăn hóa học, cuối cùng là ngăn sinh học.
4. Mút và bông thô là phần bẩn nhất. Bạn có thể vắt mạnh chúng trong nước bể cũ hoặc nước đã khử clo. Cứ bóp rồi xả cho tới khi nước vắt ra không còn quá đen. Miếng mút nào đã bở, rã thì thay miếng mới.
5. Vật liệu sinh học như sứ lọc, kính nung thì chỉ khua nhẹ trong nước. Tuyệt đối đừng chà.
6. Vật liệu hóa học đã hết tác dụng thì thay hẳn chứ không rửa. Than hoạt tính dùng quá 4–6 tuần thì nên thay. Có nguồn khác ghi rằng than hoạt tính, zeolite và Purigen nên thay sau 2–3 tháng. Riêng Purigen là ngoại lệ trong nhóm vật liệu hóa học, vì nó có thể rửa bằng thuốc tẩy pha loãng.
7. Lau vỏ lọc và vét sạch bùn cặn. Bạn dùng cọ chải sạch cánh quạt, trục và hốc cánh quạt, rồi xem cánh có bị hư không.
8. Cọ ống bằng cọ ống mềm. Chỉ cho nước chạy qua ống thì chưa đủ, vì bên trong có lớp màng vi sinh (biofilm) bám. Bạn có thể ngâm ống 10–15 phút trong nước ấm pha giấm trắng hoặc pha muối loãng (khoảng 1 thìa cà phê mỗi lít), sau đó xả lại.
9. Đổ bỏ nước bẩn trong thùng lọc và thay bằng nước bể.
10. Xếp vật liệu lại đúng thứ tự cũ. Bạn đổ đầy nước vào thùng trước khi đậy nắp để khí không kẹt lại bên trong. Nếu lọc có bơm mồi tích hợp thì bạn dùng bơm mồi, rồi nghiêng nhẹ lọc để đẩy khí ra. Xong xuôi thì bật lọc lên.
11. Theo dõi bể trong 2–3 ngày sau khi vệ sinh.

Sau khi vệ sinh

Lọc thường hồi lại sau 24–48 giờ. Nếu vi sinh mất nhiều thì bể có thể cần 3–7 ngày mới ổn định. Trong 3 ngày đầu, bạn cho ăn ít hơn khoảng 30%. Nếu có bộ test, amoniac phải về 0 ppm sau 3 ngày.

Một hướng dẫn của cửa hàng ở Việt Nam gợi ý châm 5–10 ml chế phẩm vi sinh sau khi chạy lại lọc và cho ăn ít trong 24–48 giờ. Khoảng giảm ăn này ngắn hơn mốc 3 ngày ở trên. Một hãng sản xuất lọc cũng khuyên cho chế phẩm vi sinh vào vật liệu lọc và vào nước sau khi vệ sinh để bảo vệ vi sinh.

Bao lâu vệ sinh một lần

Mỗi nguồn đưa ra một khoảng khác nhau. Mốc chung là 1–3 tháng một lần. Khoảng cách thực tế còn tùy cỡ lọc, lượng vật liệu trong lọc và lượng thức ăn bạn cho. Với lọc thùng, một hướng dẫn chia cụ thể như sau:

Loại bể	Khoảng cách rửa lọc thùng
Bể thủy sinh nuôi ít cá	6–8 tuần
Bể cá nhiệt đới bình thường	4–6 tuần
Cá vàng hoặc cá lớn như oscar, cá rồng	3–4 tuần
Cá đĩa	2–3 tuần

Một nguồn khác ghi rằng bể nuôi dày, hoặc bể nuôi cá ăn nhiều như cá vàng, cá rồng, koi mini, cần rửa lọc khoảng 3–4 tuần một lần.

Vài mốc khác nên nhớ:

• Rửa lọc và thay nước nên cách nhau ít nhất 1 tuần. Đừng làm hai việc này trong cùng một ngày.
• Khi thay vật liệu, bạn giữ lại ít nhất 50% vật liệu cũ.
• Sứ lọc và bio ball nếu chỉ xả nhẹ thì dùng được 5–10 năm. Bạn chỉ cần thay khi chúng vỡ, hoặc khi bề mặt đã nhẵn và mất hết lỗ xốp.
• Bông lọc trắng thì thay khi đã ngả vàng, rách hoặc vón cục nhiều. Thường thì tới sau khoảng 2–3 lần vệ sinh là phải thay.

Rửa hết một lần hay chia đợt

Tài liệu cũ hay khuyên rửa lọc từng phần. Một hãng sản xuất lọc thì cho rằng phần lớn lọc có thể rửa toàn bộ trong một lần, miễn là bạn bóp vật liệu trong nước bể. Một nguồn khác khuyên nếu lọc có hai miếng mút thì rửa xen kẽ, tuần này rửa một miếng, tuần sau rửa miếng còn lại.

Sai lầm hay gặp

• Xả vật liệu dưới vòi nước máy. Bạn nên rửa trong nước bể hút ra xô.
• Dùng xà phòng hoặc chất tẩy rửa để rửa lọc.
• Lấy nước từ vòi sen hay bồn tắm để rửa. Nhiệt độ và pH của nguồn nước này có thể làm hại vi sinh.
• Giặt bông gòn hoặc bông lọc dạng tấm. Giặt xong bông bị chặt lại và cản dòng, nên thay mới thì hơn. Có nguồn khác thì ghi rằng bông lọc trắng thường thay sau khoảng 2–3 lần vệ sinh.
• Cứ 2 tuần lại rửa lọc một lần chỉ vì thấy vật liệu ngả nâu.
• Chà vật liệu sinh học.
• Thay toàn bộ vật liệu trong một lần.
• Để lọc tắt lâu. Vi sinh có lợi cần oxy và dòng chảy đều.
• Sửa cánh quạt đã mòn. Cánh mòn có thể chạy lệch tâm và làm hỏng hốc cánh quạt, vì vậy bạn nên thay cánh mới.

Nước máy có giết vi sinh không?

Chỗ này các nguồn nói không giống nhau. Một hướng dẫn tiếng Việt cảnh báo không được xả vật liệu bằng nước máy có clo hoặc chloramine, vì xả nước máy sẽ làm chết vi khuẩn nitrat hóa. Một số nhà sản xuất bảo cứ rửa vật liệu dưới vòi nước máy, nhưng một nguồn chuyên về cá cảnh phản đối và gọi đó là ý rất tệ.

Ngược lại, trang AquariumScience.org cho rằng chuyện clo trong nước máy giết vi sinh chỉ là ngộ nhận. Họ thử clo ở mức gấp 2–4 lần nước máy thông thường và không thấy ảnh hưởng nào đo được. Theo họ, vi sinh mất chủ yếu là do rửa mạnh dưới vòi nước chảy. Đây là thử nghiệm của một trang dành cho người chơi, chưa qua bình duyệt khoa học.

Khi mất điện

Mất điện ngắn, khoảng một giờ trở lại, thì khó gây hại. Nếu mất điện lâu và bạn kịp để ý thì nên rút phích lọc ra. Vi sinh trong lọc đứng yên không nhận được nước mới, nên có thể sinh ra chất bẩn như nitrite. Trước khi chạy lại, bạn đo nitrite trong phần nước còn đọng trong lọc.

Khi có điện lại, mỗi loại lọc xử lý một kiểu:

• Lọc ngoài: hứng phần nước đầu tiên chảy ra, khoảng 5 đến 10 lần thể tích lọc, vào xô rồi đổ bỏ.
• Lọc trong: rửa kỹ vật liệu trong một xô chứa nửa xô nước bể, rồi đổ bỏ nước rửa.

Ở Việt Nam

Ở Việt Nam, các dòng lọc hay gặp là Eheim Classic, SunSun HW-304B và Fluval FX6. Lọc lớn chạy được lâu hơn giữa hai lần rửa so với lọc nhỏ hay lọc tự chế. Bể dưới 100 lít bẩn nhanh hơn bể 200–500 lít. Bể đèn mạnh hoặc bể thủy sinh thì lên rêu nhanh hơn, nên có thể phải rửa lọc sớm hơn.

Kiểm tra lại

• Vật liệu đã xếp lại đúng thứ tự chưa.
• Thùng lọc đã đầy nước trước khi đậy nắp chưa, để khí không kẹt bên trong.
• Bạn đã giảm lượng thức ăn trong 3 ngày sau khi rửa chưa.
• Nếu có bộ test, amoniac đã về 0 ppm sau 3 ngày chưa.
• Bạn đã theo dõi bể đủ 2–3 ngày sau khi vệ sinh chưa.