Nuôi cá rồng trong bể: kích thước bể, nước, thức ăn và bệnh hay gặp

Cá rồng là cá gì, vì sao phải chuẩn bị kỹ

Cá rồng châu Á (Scleropages formosus) dài tới khoảng 900 mm chiều dài chuẩn. Ngân long và cá rồng đen nuôi trong bể đạt khoảng 90 cm. Ngoài tự nhiên, ngân long còn dài tới 120 cm. Chăm đúng cách thì cá sống được 10–20 năm, có con còn sống lâu hơn.

Cá rồng thích sống một mình. Phần lớn trường hợp, nuôi riêng một con là tốt nhất. Nếu muốn nuôi chung thì phải chọn cá lớn, sống ở tầng đáy. Cá rồng Nam Mỹ lúc nhỏ dễ nuôi, nhưng lớn lên thì cực kỳ khó nuôi.

Cá rồng châu Á nằm trong Phụ lục I của CITES từ năm 1975. Cá hợp pháp phải ra từ trại nuôi có đăng ký CITES, có gắn chip và có giấy tờ chính thức. Ở một số nước như Mỹ, buôn bán cá rồng châu Á là phạm luật.

Cá rồng châu Á có các dạng màu green, super red, crossback golden và red tail golden. Người chơi Việt gọi theo màu: Ngân Long (bạc), Kim Long (vàng), Thanh Long (xanh lục, xanh lam) và Huyết Long (đỏ). Quá bối là một trong các dòng cao cấp. Kim Long phải mất khoảng 1–2 năm mới lên vàng. Huyết Long thì mất 2–3 năm mới lên đỏ. Cá lên màu nhanh hay chậm tùy vào thức ăn, ánh sáng, nước và di truyền.

Set bể và chăm hằng ngày

1. Chọn bể đủ lớn. Chỗ này các nguồn ghi không khớp nhau. Một nguồn cho mức tối thiểu từ khoảng 570 lít trở lên tùy loài, nhưng cũng chính nguồn đó lại ghi cá trưởng thành cần ít nhất khoảng 950 lít. Cá rồng châu Á cần bể dài ít nhất 2 m, nên chỉ hợp với bể công cộng hoặc những bể tư nhân thuộc loại lớn nhất. Có nguồn đề xuất bể 240 x 90 x 90 cm cho một con ngân long trưởng thành, nhưng không phải ai cũng đồng ý với con số này. Diện tích đáy bể quan trọng hơn chiều cao.
2. Đặt bể đúng chỗ. Bể nên nằm xa cửa sổ, không bị nắng chiếu thẳng vào và không hứng gió máy lạnh.
3. Đậy nắp thật kín. Cá rồng hễ giật mình là nhảy. Bạn nên bật đèn phòng sáng dần lên rồi mới bật đèn bể. Làm vậy cá sẽ ít hoảng mà nhảy hơn.
4. Lắp lọc mạnh và sục khí. Lọc phải xử lý được toàn bộ nước trong bể ít nhất 4 lần mỗi giờ. Ví dụ bể khoảng 570 lít thì cần lọc tối thiểu khoảng 2.270 lít/giờ. Cá rồng châu Á cần nước nhiều ô-xy hòa tan, vì vậy bạn dùng lọc ngoài, máy tạo dòng hoặc sủi khí.
5. Cho bể chạy ổn định rồi mới thả cá. Đừng thả cá rồng châu Á vào bể chưa có hệ vi sinh ổn định. Nước phải ổn định và bể phải chạy được một thời gian dài.
6. Giữ thông số nước. Mỗi nguồn đưa ra một khoảng khác nhau:

   Áp dụng cho	Nhiệt độ	pH	Độ cứng
   Cá rồng nói chung	22–28°C, mỗi ngày dao động không quá khoảng ±1°C	6.0–7.0	Không ghi
   Cá rồng châu Á	22–28°C	5.0–8.0	2–15 dGH
   Ngân long, cá rồng đen	24–30°C	5.8–7.0	Dưới 14–15°dH

   Nitrite càng sát 0 càng tốt.
7. Muối thì dùng hay không tùy bạn. Nếu dùng muối nước ngọt, bạn giữ tỷ trọng ở mức 1.004 và không để nó thay đổi quá ±0.001 trong 24 giờ.
8. Thay nước và hút đáy đều đặn. Cá rồng thải nhiều, nên thay nước thường xuyên và hút chất thải là chuyện bắt buộc. Còn thay bao nhiêu thì các nguồn chênh nhau khá xa. Một nguồn cho rằng với cá rồng châu Á, mỗi tuần bắt buộc phải thay 30–50% nước. Nguồn khác thì đề xuất cứ 2–4 tuần thay 10–25%.
9. Cho ăn đúng cách. Một nguồn khuyên cho cá trưởng thành ăn ngày một lần, cá nhỏ ngày hai đến ba lần. Mỗi bữa, cá phải ăn hết trong 1–2 phút. Bạn cho thức ăn nổi hoặc thả mồi trên mặt nước, mỗi lần một ít. Đồ đông lạnh phải rã đông xong mới cho ăn. Khi đút mồi, bạn dùng kẹp dài hoặc que, đừng dùng tay vì cá có thể tưởng ngón tay là mồi.

Mồi cho cá nhỏ: cá rồng châu Á còn nhỏ ăn trùn chỉ đỏ (bloodworm), giun đất nhỏ và tôm cắt nhỏ. Bạn tránh cho cá nhỏ ăn côn trùng hay động vật không xương sống có vỏ cứng.

Mồi cho cá lớn: cá rồng châu Á trưởng thành ăn cá cắt miếng, tôm nguyên con, vẹm, tép sông sống, giun đất cỡ lớn và thức ăn viên. Thức ăn viên không nên làm món chính. Ngân long trưởng thành ăn được dế, châu chấu, giun đất, tôm, vẹm, sò và cá cắt khúc.

Những sai lầm hay gặp

• Cho ăn thịt gia súc, gia cầm như tim bò hay thịt gà. Cá có thể không chuyển hóa nổi một số loại mỡ trong các loại thịt này. Mỡ tích dần trong người cá và làm nội tạng thoái hóa.
• Dùng cá đẻ con hay cá vàng nhỏ làm mồi sống. Loại mồi này dễ mang theo ký sinh trùng và mầm bệnh. Nếu không được nuôi vỗ trước thì chúng cũng chẳng bổ dưỡng gì. Người chơi kể rằng rận cá và trùng mỏ neo phần lớn theo mồi sống vào bể.
• Thả cá vào bể mới set, chưa ổn định.
• Thay hết nước một lần. Thay kiểu này thì vi sinh có lợi mất sạch.
• Mua cá con còn túi noãn hoàng. Ở giai đoạn này cá chưa ăn.
• Để nhiệt độ lên xuống thất thường và nước bẩn. Người chơi kể rằng cá rồng nhỏ bị xù vẩy là do nhiệt độ thay đổi quá mạnh và nước bẩn. Vểnh mang thì do nước bẩn (ammonia, nitrite, nitrate cao, thiếu ô-xy), bể chật và nhiệt độ lên xuống nhiều.

Bệnh hay gặp và dấu hiệu cảnh báo

Cá rồng hay mắc thối vây, thối đuôi, phù (dropsy), ký sinh trùng, nhiễm khuẩn, ung thư, đốm trắng, lồi mắt, nấm và rối loạn bóng bơi. Người chơi Việt Nam kể rằng nấm và xù vẩy là hai bệnh hay gặp. Nấm râu là bệnh mà chủ cá rồng sợ nhất.

Bạn để ý những dấu hiệu sau:

• Cá đổi màu, lờ đờ, bơi bất thường.
• Vây bị mòn hoặc co lại.
• Cá bỏ ăn quá một ngày.
• Cá cọ mình vào đồ trong bể hoặc thở gấp.
• Trên mình có đốm trắng.
• Mắt đục hoặc lồi.
• Vẩy dựng lên, bụng chướng.

Lệch mắt (drop eye)

Cá bị lệch mắt thì một hoặc cả hai mắt cứ nhìn chúi xuống dưới, và mắt có thể không trở lại bình thường. Bệnh này hiếm khi tự khỏi và có thể nặng dần. Một người chơi kể rằng lệch mắt hay gặp nhất ở ngân long, jardini và leichardti, thường là khi cá dài khoảng 40–45 cm trở lên. Cá rồng châu Á thì hiếm khi bị, trừ những con dài trên khoảng 60 cm.

Nguyên nhân thì chưa ai chốt được. Hiện có mấy giả thuyết:

• Một nguồn cho rằng lệch mắt có dính dáng tới kiểu cho ăn dưới đáy, nuôi chung cá tầng đáy và cho ăn cá sống. Bạn để ý là ý này ngược với lời khuyên nuôi chung cá tầng đáy ở phần trên.
• Jay Hemdal nghĩ thủ phạm chính là chấn thương do cá va vào thành hoặc nắp bể. Bể kính trong suốt các mặt càng làm chuyện này dễ xảy ra. Ông cũng nói mỡ tích sau mắt vẫn có thể là một nguyên nhân, dựa trên kết quả mổ khám ở một thủy cung bên Anh.
• Ngoài ra còn các giả thuyết khác: dinh dưỡng kém, cận huyết, stress, ánh sáng quá mạnh và bệnh do mycobacteria. Hemdal nghi ngờ giả thuyết cận huyết, vì cá bắt ngoài tự nhiên cũng bị.
• Một người chơi ở Nha Trang cho rằng đèn bể đặt sai chỗ là thủ phạm. Theo người này, cá cứ quay mắt né ánh đèn mãi cho tới khi mắt lệch hẳn.

Chữa: hiện chưa có cách chữa nào được chứng minh. Các trại nuôi thì chuyển cá ra ao ngoài trời, và cũng đã có trường hợp mổ chỉnh mắt. Ở Nha Trang có người chơi mổ chỉnh mắt cho cá trong lúc gây mê, mất khoảng 10 phút. Mổ xong, cá được thả hồi sức trong bể nước nông có pha muối và sục khí liên tục.

Phòng: Hemdal đề xuất chọn bể vừa với cỡ cá và hạn chế để cá va đập. Cá nuôi ao hiếm khi bị lệch mắt.

Mẹo thả bóng bàn: có lời đồn rằng thả bóng bàn nổi trên mặt nước thì cá hết lệch mắt. Hemdal không tin chuyện này. Người chơi trên diễn đàn MFK cũng nói bóng bàn không sửa được mắt lệch. Có người chơi còn cho rằng lệch mắt không phải là bệnh, vì nó không lây.

Người chơi xử lý vài bệnh như thế nào

Dưới đây là cách người chơi kể lại, chưa phải phác đồ đã được kiểm chứng. Riêng đồng sunfat thì nguồn không ghi liều.

• Mắt đục, lúc mới chớm: thay 1/3 nước, thêm muối và nâng nhiệt lên 30–33°C. Sau đó cứ ba ngày thay 1/4 nước. Cá có thể mất 3–5 tháng mới hồi phục.
• Xù vẩy: dùng muối, giữ nhiệt ở 32–34°C, tăng sục khí, cứ 3–4 ngày thay 1/4 nước và dùng kèm đồng sunfat.
• Đốm trắng và thối mang: pha muối 1% cùng 0.8 g quinine mỗi lít, nâng nhiệt thêm 2–3°C và tăng sục khí. Cá khỏi rồi thì khử trùng bể.
• Rận cá và trùng mỏ neo: dùng đồng sunfat. Riêng rận cá thì có người tắm cá bằng nước muối đậm đặc, kèm tăng ô-xy.
• Vểnh mang: khi nắp mang mới bắt đầu cong, bạn thay ngay 20% nước và tăng sục khí. Sau đó cứ 2–3 ngày thay 20% một lần và cho cát san hô vào lọc. Nếu nắp mang đã cứng thì phải phẫu thuật cắt sửa.

Chuyện nuôi cá rồng ở Việt Nam

Cá rồng châu Á vốn có ở hệ thống sông Mê Kông thuộc Việt Nam và Campuchia, nhưng nay đã biến mất ở phần lớn vùng phân bố cũ. Nhiều người chơi Việt nhập cá từ Singapore, Malaysia và Indonesia. Trại thường gắn chip cho cá lúc 4–5 tháng tuổi (12–15 cm). Nhìn chip là biết cá ra từ trại nào.

Dân chơi Việt đo cá rồng theo chiều dài từ râu tới đuôi, tính bằng cm. Cá rồng hay được nuôi chung với cá sam và cá hổ. Người nuôi ở Việt Nam cho cá trưởng thành ăn cá trạch ngày hai lần. Cá nhỏ thì ăn tép sông nhỏ xé ra.

Người chơi ở đây rất sợ nhiệt độ thay đổi đột ngột. Mùa đông, họ phủ kín bể và dùng sưởi. Mùa hè, họ đậy bể bằng lưới inox. Vào mùa đông, tiền thức ăn và tiền điện cũng tốn hơn.

Kiểm tra lại

• Bể có đủ dài và đủ rộng đáy không? Với cá rồng châu Á, bể phải dài ít nhất 2 m.
• Nắp bể đã kín chưa? Bể có nằm xa cửa sổ, nắng và máy lạnh không?
• Lọc có xử lý được ít nhất 4 lần thể tích bể mỗi giờ không? Bể có được sục khí đủ không?
• Nhiệt độ mỗi ngày có dao động không quá khoảng ±1°C không? Nitrite có sát 0 không?
• Cá có ăn hết mỗi bữa trong 1–2 phút không? Bạn có tránh cho ăn thịt gia súc, gia cầm và mồi sống chưa nuôi vỗ không?
• Cá có dấu hiệu nào trong danh sách cảnh báo không?