Cách điều trị cá cảnh bị bệnh (kể cả khi bạn chưa biết cá bị bệnh gì)

Chữa cho cá cảnh bị bệnh không dễ, nhất là khi bạn mới chơi hoặc chưa gặp bệnh đó lần nào. Dưới đây là từng bước cụ thể và những loại thuốc cần dùng để cá khỏe lại nhanh nhất có thể. Cách làm này rút ra từ nhiều năm giúp người nuôi xử lý cá bệnh, cả trực tiếp lẫn qua mạng.

Bước 1: Bạn có bể cách ly không?

Bể cách ly là một bể nhỏ hơn bể chính, để trống, không bày trí gì. Cá mới mua về con nào cũng nuôi ở đây một thời gian rồi mới thả sang bể chính. Nhờ vậy bạn biết chắc cá khỏe, và đàn cá đang nuôi không có nguy cơ bị lây bệnh.

Nhiều người nghĩ cá mới con nào nhìn cũng khỏe thì cần gì bể cách ly. Cá không có triệu chứng gì thì làm sao lây bệnh được? Thực ra một con cá mang mầm bệnh vẫn có thể trông hoàn toàn bình thường. Hệ miễn dịch của nó đủ mạnh để kìm mầm bệnh lại, nên bên ngoài không lộ dấu hiệu gì. Khi sang bể chính, môi trường mới có thể làm nó bị stress. Miễn dịch yếu đi thì bệnh có cơ hội lây sang những con khác.

Sự thật là cá từ nhà phân phối, trại giống hay cửa hàng nhiều khả năng đều mang theo mầm bệnh nào đó. Nơi nào nuôi nhiều cá chung với nhau thì nguy cơ có bệnh càng cao. Vì vậy, dù cá mua về hay được bạn bè cho, bạn cũng đừng thả thẳng vào bể chính. Cách tốt nhất là set một bể cách ly và nuôi cá ở đó trước. Ở bể này, bạn theo dõi xem cá có triệu chứng gì không và cho cá dùng thuốc phòng. Chuyện này cũng giống như khi nuôi chó mèo mới, người ta cho tiêm phòng để các bệnh thường gặp không lây lan. Cách ly chặn mầm bệnh ngay từ đầu. Về lâu dài, bạn đỡ tốn tiền và ít mất cá hơn.

Cá bơi lờ đờ là triệu chứng của nhiều loại bệnh. Nếu được chữa trong một bể riêng, an toàn và tách khỏi đàn, cá có thể hồi phục nhanh hơn.

Thực tế thì phần lớn người chơi không có bể cách ly. Có người vì mới chơi, có người thấy quá phiền. Nhưng chỉ cần trải qua một trận dịch nặng là bạn sẽ hiểu vì sao phải cách ly. Nếu bệnh đã lọt vào bể chính thì nên trị thuốc cho cả bể.

Bước 2: Bạn có biết cá bị bệnh gì không?

Phần lớn người nuôi, nhất là người mới, không biết cá mình mắc bệnh gì. Nhưng ngồi chờ thì chẳng giải quyết được gì. Xử lý càng sớm thì cá càng có nhiều cơ hội sống. Vì thế, cách hợp lý là phủ hết mọi khả năng bằng thuốc phổ rộng, trị được cả nhiễm khuẩn, nấm lẫn ký sinh trùng.

Có điều, trên thế giới có hàng trăm loại thuốc. Loại nào vừa trị được hầu hết các bệnh, vừa an toàn với cây thủy sinh, tép, ốc, cá con, kể cả những loài cá nhạy cảm, cá không vảy? Sau khi tham khảo ý kiến các nhà ngư học, cộng thêm hàng chục nghìn đô la chi cho thời gian phát triển và những đợt thử nghiệm kỹ lưỡng, danh sách cuối cùng còn lại ba loại thuốc. Đó là Mardel Maracyn, Aquarium Solutions Ich-X và Fritz ParaCleanse. Cả ba dùng chung với nhau đều an toàn. Qua kinh nghiệm thực tế, chúng cũng không làm hại vi khuẩn có lợi trong bể.

Nhiều người hỏi rằng mình có sẵn hai trong ba loại rồi, vậy thay loại còn lại bằng hiệu khác có được không. Tiếc là có những loại thuốc dùng chung với nhau sẽ gây độc. Đó là lý do bên chữa bệnh cho người phải có dược sĩ được cấp phép. Họ nghiên cứu và chỉ kê những thuốc dùng chung an toàn. Thuốc cho cá cũng vậy. Không thử nghiệm kỹ thì không thể biết thuốc khác có dùng chung được hay không, mà thuốc trên thị trường thì nhiều vô kể, có loại chỉ bán ở vài nước. Ngoài ra, cũng không có cách nào biết những sản phẩm chưa rõ nguồn gốc này có an toàn cho mọi loài cá, động vật không xương sống, cây thủy sinh và vi khuẩn có lợi hay không.

Bước 3: Cách chữa cho cá bệnh

Nếu bạn khá chắc cá bị bệnh gì thì trị đúng bệnh đó trước bằng thuốc phù hợp. Cứ làm theo hướng dẫn trên bao bì hoặc trên trang web của nhà sản xuất. Ví dụ, thấy cá bị nấm thì bạn cân nhắc dùng Maracyn và Ich-X. Nếu nghi cá có sán dây hay ký sinh trùng đường ruột khác thì dùng ParaCleanse. Nhớ trị thêm một đợt sau hai đến ba tuần để diệt nốt chỗ trứng mới nở.

Còn nếu bạn đang cách ly cá mới, hoặc không chắc cá mắc bệnh gì, thì dùng cả ba thuốc cùng lúc. Nhiều khi lúc đầu cá chỉ bị một bệnh, chẳng hạn nhiễm nấm. Nấm có thể để lại vết thương hở, và vi khuẩn rất dễ tấn công tiếp vào vết thương đó (gọi là nhiễm khuẩn thứ phát). Vì vậy, trị cả ba nhóm bệnh cùng lúc cho cá cơ hội hồi phục cao nhất.

Nếu đang trị cho cá mới, bạn đặt bể cách ly thật xa bể chính. Hai bể không dùng chung vợt, ống siphon, xô hay bất kỳ dụng cụ nào khác. Ngay cả giọt nước dính trên tay cũng có thể theo bạn sang bể kia. Vì thế, mỗi lần chuyển từ bể này sang bể khác, bạn nhớ rửa kỹ tay và cánh tay bằng xà phòng và nước nóng.

Nếu trị cho cả bể chính, bạn vệ sinh bể thật kỹ trước khi bắt đầu. Môi trường sống của cá cần ở trạng thái tốt nhất, không còn gì khiến cá stress. Bạn lau kính cho dễ quan sát cá, xả cặn bẩn trong lọc, dùng ống siphon hút nền và thay nước. Tháo hết vật liệu lọc hóa học như than hoạt tính hay Purigen, và tắt đèn UV diệt khuẩn nếu bể có dùng.

Bạn nên cân nhắc tăng xáo động mặt nước. Chỉ cần một viên sủi và một máy sủi khí đơn giản là đủ. Lý do là một số thuốc có thể làm thay đổi độ nhớt của nước, khiến cá khó thở hơn.

Đừng châm thuốc theo liều ghi trên hộp. Thay vào đó, cứ mỗi 38 lít nước bể, bạn cho 1 gói Maracyn, 1 gói ParaCleanse và 1 thìa cà phê Ich-X (thìa đo theo chuẩn Mỹ, khoảng 5 ml). Qua kinh nghiệm thực tế, Ich-X không làm ố đồ trang trí trong bể. Tuy vậy, bạn cẩn thận đừng làm đổ, vì thuốc có thể làm ố da hoặc quần áo.

Cứ để cá ngâm thuốc như vậy trong 1 tuần, không cho ăn và không thay nước. Nếu thấy nhất định phải cho ăn thì đợi đến ngày thứ 4 hoặc thứ 5 và chỉ cho thật ít. Trong thời gian này, lọc và sưởi vẫn chạy bình thường. Đèn bể cũng không làm thuốc mất tác dụng. Hết 1 tuần, bạn thay 30% nước. Sau đó cho cá ăn lại, giữ nước sạch và theo dõi xem triệu chứng có thay đổi gì không.

Với cá quá yếu, bạn có thể chia đợt trị ra từng phần cho cá đỡ mất sức. Nhiễm khuẩn là bệnh hay gặp nhất, nên tuần đầu dùng Maracyn theo liều nêu ở trên. Bệnh đốm trắng và ký sinh trùng ngoài da xếp thứ hai, nên tuần tiếp theo trị bằng Ich-X. Giun đường ruột và sán mang phát tác chậm hơn, nên ParaCleanse để sang tuần thứ ba. Nếu nhận ra rõ cá bị bệnh gì, chẳng hạn đốm trắng, bạn chuyển sang đúng thuốc trị bệnh đó. Trị dứt rồi mới dùng nốt các thuốc còn lại trong bộ ba thuốc cách ly.

Có khi mới trị bằng bộ ba thuốc được vài ngày thì một bệnh bùng ra rõ ràng, ví dụ bệnh đốm trắng. Lúc đó bạn thay 30% nước và dùng loại thuốc cần thiết theo hướng dẫn của nhà sản xuất, trong trường hợp này là Ich-X. Khi đã dứt đốm trắng, bạn cho cá nghỉ thuốc vài tuần. Sau đó trị tiếp bằng hai thuốc còn lại (ví dụ Maracyn và ParaCleanse) trong 1 tuần như cách làm ban đầu.

Nếu cá của bạn chưa từng được trị lần nào, hãy cân nhắc trị cho cả đàn để làm sạch lại từ đầu. Từ đó về sau, con cá mới nào mang về nhà cũng nên được trị phòng trước để không lọt mầm bệnh nào vào bể. Thuốc thì đúng là có thể đắt. Nhưng mầm bệnh có thể nằm im rất lâu, chờ lúc cá bị stress hoặc lúc bạn lơ là chăm bể để đánh gục hệ miễn dịch của cá. Kinh nghiệm thực tế cho thấy bạn nên luôn có sẵn mấy loại thuốc này phòng khi khẩn cấp. Đến lúc cần gấp, nhiều khả năng cửa hàng thú cưng gần nhà sẽ không có. Khi đó bạn chỉ còn cách chờ vài ngày cho hàng đặt online về, hoặc dùng tạm một nhãn thuốc chưa qua thử nghiệm và có thể chẳng có tác dụng gì.

Chủ động lo sức khỏe cho cá

Cá mới thì nhất định phải cách ly, bất kể lấy từ đâu về. Chỉ riêng chuyện đổi môi trường, như thông số nước khác đi hay phải xếp lại thứ bậc trong đàn mới, cũng có thể làm bệnh bùng phát. Đó là lý do cá nhập về cửa hàng con nào cũng được trị phòng và phải khỏe hẳn mới rời đi. Ở nhà, bạn cũng nên phòng ngừa cẩn thận như vậy để cá sống lâu và khỏe mạnh.