Cách điều trị các bệnh thường gặp ở cá đẻ con

"Bệnh cá đẻ con" là cái tên chung mà người chơi dùng cho nhiều chứng bệnh hay gặp ở cá đẻ con, tức những loài cá sinh ra con non chứ không đẻ trứng. Đằng sau cái tên này có thể là bệnh lắc mình (shimmies), bệnh gầy mòn, nấm thân và nhiều bệnh khác. Vì vậy, việc đầu tiên là xác định cá đang mắc bệnh gì. Có đúng bệnh rồi mới trị cho trúng.

Vì sao nhiều bệnh bị gọi chung là "bệnh cá đẻ con"?

Trại thường nuôi cá đẻ con trong nước cứng hoặc nước lợ. Về tới bể nước ngọt hoàn toàn của người chơi, cơ thể chúng bắt đầu suy sụp và sức đề kháng giảm dần. Lúc này mầm bệnh tấn công dễ hơn nhiều. Không ít người chơi đã mua về nguyên một đàn cá đẻ con đang stress nặng mà không hề biết. Gặp bệnh nào đàn cá cũng dính, rồi cả bể chết sạch. Người chơi thường không giỏi nhận biết bệnh cá, nên những đợt dịch kiểu này hay bị gọi gộp là "bệnh cá đẻ con".

Cá có tới hàng nghìn chứng bệnh khác nhau. Dù vậy, nhiều khả năng cá đẻ con của bạn chỉ đang bị thối vây, giun ký sinh trong ruột, nấm hoặc một bệnh thông thường nào đó. Muốn bệnh không lây lan thì con cá mới nào mang về nhà cũng nên cách ly. Trong thời gian cách ly, bạn cho cá ăn thức ăn tốt để chúng khỏe lên và xử lý thuốc phòng bệnh, giống như đưa chó con mới nhận về đi tiêm phòng.

Cá đẻ con mới mua rất hay gặp những vấn đề sức khỏe kể trên. Sau khi hỏi ý kiến các nhà ngư học và thử kỹ khá nhiều loại thuốc để tìm ra loại trị nhiễm khuẩn, nấm và ký sinh trùng tốt nhất, danh sách cuối cùng còn lại ba loại thuốc phổ rộng là Mardel Maracyn, Aquarium Solutions Ich-X và Fritz ParaCleanse. Có một cửa hàng cá đã nhập hàng nghìn con cá trong nhiều năm, và con cá mới nào cũng phải qua bộ ba thuốc cách ly này để chắc chắn là sạch bệnh.

Bệnh lắc mình (shimmies, shimmying) hay bệnh của cá molly

Lắc mình là triệu chứng hay gặp ở cá molly và các loài cá đẻ con khác. Con cá đứng yên một chỗ rồi uốn thân qua lại hai bên như rắn trườn. Nguyên nhân có thể là:

• Nhiệt độ thấp. Cá có thể đang "run" để làm ấm người.
• pH thấp. Nước có tính axit làm da cá bỏng rát.
• Nước thiếu khoáng. Thận và các cơ quan khác của cá bắt đầu ngừng hoạt động.

Nguyên nhân cuối cùng là một trong những thủ phạm hay gặp nhất. Như đã nói ở trên, phần lớn cá đẻ con ở trại sống trong nước cứng hoặc nước lợ. Bởi vậy suốt 30 đến 40 năm qua, khi cá đẻ con hay cichlid châu Phi bị lắc mình thì cách trị quen thuộc là cho muối vào bể. "Muối cho cá đẻ con" có natri clorua, cũng là thành phần của muối ăn và muối hồ cá thông thường. Ngoài ra nó còn chứa canxi, magiê, chất điện giải và các khoáng chất khác mà cơ thể cá cần để hoạt động bình thường. Có điều muối không phải lúc nào cũng là lựa chọn nên dùng. Lý do chính là muối ở nồng độ cao có thể làm hại cây thủy sinh và ốc.

Cá molly dễ bị lắc mình nếu trước đó chúng sống trong nước lợ, tức nước pha giữa nước ngọt và nước mặn. Khi cá đẻ con của bạn lắc mình, hãy cho chúng điều kiện sống tốt nhất. Đó là pH cao hơn, khoảng 7,0 đến 8,0, nước ấm hơn, khoảng 24 đến 27°C, và nước nhiều khoáng hơn. Nước nhà bạn mềm thì bổ sung khoáng rất dễ, chỉ cần dùng san hô vụn, Wonder Shell hoặc Seachem Equilibrium. Nếu nước máy vốn đã rất cứng, bạn chỉ cần thay nước từng phần thường xuyên hơn là có thể đủ khoáng cho bể. Nhưng cũng nên nhớ rằng con cá bạn mua có thể đã nằm rất lâu ở chỗ bán sỉ và ở cửa hàng, trong nước ngọt không có khoáng. Cá đã bị tổn thương mà không chữa kịp thì có thể không cứu được nữa.

Bệnh gầy mòn

Bệnh gầy mòn thường diễn ra thế này. Bạn mua 20 con cá. Một tháng sau, năm con gầy rộc đi trong khi số còn lại vẫn bình thường. Rồi năm con đó chết. Vài tháng sau, bạn lại thấy thêm năm con bắt đầu gầy đi và chết dần từng con một. Thủ phạm của dạng bệnh này thường là ký sinh trùng trong ruột, ví dụ sán dây hoặc giun đỏ camallanus. Ký sinh trùng ăn bớt chất dinh dưỡng của cá. Lâu ngày cá sụt cân và hỏng nội tạng.

Sán dây sống trong đường tiêu hóa của cá và có thể làm tắc ruột. Cá bị sán có thể đi phân dạng sợi và sụt cân. Tuy vậy, không soi phân dưới kính hiển vi thì rất khó chẩn đoán chính xác. Vì thế con cá mới nào cũng nên xử lý phòng bệnh bằng ParaCleanse. Thuốc này chứa metronidazole (thuốc trị ký sinh trùng) và praziquantel (thuốc tẩy giun). Hai đến ba tuần sau đợt đầu, bạn nên cho thêm một đợt ParaCleanse nữa để diệt nốt lứa trứng mới nở. Sán dây rất khó phát hiện nếu không soi phân cá bằng kính hiển vi. Nếu đã dùng ParaCleanse mà cá vẫn gầy mòn, có thể bạn phải thử loại thuốc tẩy giun khác. Fritz Expel-P trị rất tốt giun tròn, giun đỏ camallanus, giun móc và cả planaria trong bể.

Phần lớn ký sinh trùng trong ruột không nhìn thấy được bằng mắt thường. Riêng giun camallanus thì dễ phát hiện hơn, vì bạn có thể thấy mấy con giun nhỏ màu đỏ thò ra ở hậu môn cá. Các thuốc như Expel-P chứa hoạt chất levamisole hoặc flubendazole. Hoạt chất này làm tê liệt giun trưởng thành để cá thải chúng ra ngoài, sau đó bạn dùng ống siphon hút bỏ. Hai đến ba tuần sau đợt đầu, hãy cho thuốc tẩy giun vào bể thêm lần nữa để xử lý số ký sinh trùng còn sót lại.

Giun lây rất dễ, vì trứng giun theo phân cá ra ngoài. Cá đẻ con lại rất chăm nhặt nhạnh thức ăn dưới đáy, nên hay ăn phải phân có trứng giun. Giun cũng ký sinh ở những loài khác như cá ông tiên nhưng thường không làm chúng chết. Lý do là giun quá nhỏ so với những con cichlid cỡ lớn như vậy. Cá bảy màu hay các loài cá đẻ con nhỏ khác thì khác hẳn. Thân chúng nhỏ hơn nhiều, nên chỉ vài con giun thôi cũng đủ làm cá suy kiệt nặng.

Cách phòng bệnh cho cá đẻ con

Phòng bệnh vẫn là cách giữ cá khỏe tốt nhất. Nếu định mua thêm cá đẻ con, bạn hãy làm theo mấy nguyên tắc đơn giản sau:

• Giữ thông số nước phù hợp, với pH từ 7,0 trở lên và nước nhiều khoáng. Khi cần, bạn dùng san hô vụn, Wonder Shell hoặc Equilibrium để tăng khoáng.
• Cho tất cả cá mới vào bể cách ly vài tuần. Trong thời gian này bạn theo dõi xem cá có dấu hiệu bệnh không, và nếu có dịch thì nó cũng không lây sang bể chính. Bạn có thể cân nhắc xử lý cá bằng bộ ba thuốc cách ly để phòng những bệnh hay gặp nhất.
• Trong lúc cách ly, giữ cho cá ít bị stress để chúng hồi sức sau chuyến vận chuyển và lấy lại sức đề kháng. Đừng nuôi chung với cá hung dữ, và cho cá ăn đầy đủ thức ăn tốt.

Nếu cá có những triệu chứng khác và bạn nghĩ đây không phải bệnh cá đẻ con, hãy xem các bài về những bệnh khác của cá. Mỗi bài có hướng dẫn chi tiết cho từng bệnh.