Cách kiểm soát tảo nâu (tảo cát) trong bể thủy sinh

Giới thiệu

Tảo cát (diatoms, thuộc lớp tảo Bacillariophyceae) thường xuất hiện thành những đốm vàng lục hoặc nâu, thành từng đám sợi nâu, hoặc cả hai. Chúng có mặt ở gần như mọi vùng nước ngọt lẫn nước mặn. Đây là một trong những loại tảo phổ biến nhất thế giới, chiếm tới một phần tư sinh khối trên Trái Đất. Chỉ riêng tảo cát quang hợp ngoài đại dương đã tạo ra hơn 25% lượng oxy của thế giới. Một lượng nhỏ tảo cát có thể sống trên mặt lá cây và trong nền. Bể trông sạch đến mấy thì gần như cũng có chúng.

Gặp điều kiện thuận lợi, tảo cát sinh sôi rất nhanh và có thể tăng gấp đôi chỉ trong 24 giờ. Tuy vậy, mỗi tế bào sống không lâu, thường chưa tới một tuần. Tảo cát dùng silica để xây vách tế bào. Vì thế có người kết luận rằng silicat trong cát hay đất nền là thủ phạm khiến tảo cát bùng lên. Phần lớn nước máy có silicat, các loại nền như cát hay aquasoil cũng vậy. Nghiên cứu (Kilham, 1971) cho thấy tảo cát nước ngọt chỉ cần rất ít silicat để phát triển, trong khi hầu hết các hệ nước ngọt đều giàu silicat. Do đó, cố loại sạch silicat có vẻ không phải cách thực tế để trị tảo cát.

Muốn trị tảo cát trong bể, bạn không cần nhắm vào chuyện loại sạch silicat. Cách đúng là để các loài trong bể tự đi qua quá trình diễn thế sinh thái tự nhiên. Tảo nằm ở đáy chuỗi thức ăn của vi sinh vật. Trong phần lớn trường hợp, tảo cát có vẻ tự hết khi quần thể vi sinh trong bể đã trưởng thành. Vì vậy, làm gì đẩy nhanh hoặc hỗ trợ bể trưởng thành thì cũng góp phần dọn tảo cát đang bùng.

Ở bể mới, tảo cát có thể bùng lên chỉ sau vài giờ. Cảnh này dễ làm cả người chơi lâu năm cũng hoảng. Dù vậy, phần lớn trường hợp đều xử lý được mà không phải phá bể set lại.

Xử lý tảo cát trong bể mới

Tảo cát bùng trong vài tuần đầu sau khi set là chuyện thường gặp ở bể thủy sinh. Xử lý tảo cát ở bể mới gồm hai phần. Phần thứ nhất là đẩy nhanh quá trình trưởng thành của bể. Khi quần thể vi sinh phát triển và bể đã trưởng thành về mặt sinh học, tảo cát sẽ tự ngừng sinh sôi mà bạn không cần làm gì thêm. Phần thứ hai là giữ cho tảo cát không bùng quá tay trong lúc quần thể vi sinh còn đang từ từ hình thành. Nếu để tảo cát bùng tự do, nó có thể phủ nghẹt cây trong bể mới và khiến cây khó lên đều. Cây bị stress lại có thể kéo theo một đợt tảo khác.

Đẩy nhanh quá trình trưởng thành của bể

Cách nhanh nhất để đưa nhiều loại vi sinh vào bể mới là cấy bằng vật liệu lọc cũ. Bạn chỉ cần bóp bông lọc cũ thẳng vào bể mới rồi cho lọc chạy. Bạn cũng có thể gom mulm (lớp cặn mùn) từ một nền đã dùng lâu rồi cho vào nền bể mới.

Cặn bẩn trong vật liệu lọc cũ có chứa vi sinh có lợi. Bạn có thể lấy phần cặn này để cấy cho bể mới.

Phần lớn vi sinh có lợi sinh sôi tốt hơn trong môi trường nhiều oxy. Để bể đủ oxy, bạn có thể dùng skimmer mặt nước (bộ hút váng) cho mặt nước luôn thông thoáng, đồng thời giữ dòng chảy trong bể đủ mạnh. Lọc có lưu lượng gấp 6 đến 10 lần thể tích bể sẽ có lợi.

Miệng hút của skimmer kéo lớp nước mặt giàu oxy thẳng vào lọc. Skimmer còn giữ cho mặt nước sạch váng, nhờ vậy khí trao đổi tốt hơn. Lọc mạnh đi kèm dòng chảy tới được mọi góc bể sẽ bảo đảm oxy có đủ khắp bể.

Trồng dày ngay từ đầu thì bể sẽ trưởng thành về mặt sinh thái nhanh hơn. Vì sao như vậy thì người ta vẫn đang nghiên cứu. Có giả thuyết cho rằng cây thủy sinh tạo ra những vi khí hậu thuận lợi cho vi sinh sinh sôi. Một giả thuyết khác cho rằng cây mang theo các quần thể vi sinh có ích trên bề mặt của nó vào bể mới. Còn thực tế thì thấy rõ là bể trồng nhiều cây trưởng thành nhanh hơn hẳn bể lúc đầu trồng thưa. Khi cây lên dày, tảo giảm rất nhanh.

Mức nên nhắm tới là cây phủ 75% diện tích nền. Mức này khá cao và có thể tốn kém ở những nơi cây đắt. Bạn có thể dùng các loài rẻ, dễ kiếm để lấp chỗ trống trong lúc chờ bể trưởng thành, rồi thay dần về sau.

Một bể trồng dày, có khối lượng cây khỏe lớn sẽ tự đẩy lùi tảo. Nói cách khác, trồng cây cho tốt và tạo điều kiện cho cây phát triển tốt cũng chính là cách kiểm soát tảo tốt hơn.

Khi khối lượng cây tăng lên, tảo cát sẽ tự ngừng bùng. Bể trồng thưa có thể mất nhiều thời gian hơn mới trưởng thành.

Giữ tảo cát không bùng quá tay

Tảo cát bùng nặng có thể phủ nghẹt cây, che mất ánh sáng và khiến cây khó lên đều. Vì vậy, bạn cần hạn chế những thứ chính thúc tảo cát sinh sôi.

Châm phân nhiều đi kèm đèn mạnh sẽ làm tảo cát đang có nặng thêm. Ở bể mới trồng, cây ăn phân tương đối ít. Lý do là khối lượng cây thường còn nhỏ và cây cần thời gian để thích nghi hẳn với bể mới. Cây mới trồng có thể mất vài tuần mới thích nghi hoàn toàn. Trong giai đoạn này bạn vẫn phải châm phân để cây phát triển tốt, nhưng chỉ nên châm nhẹ. Các loại phân nhiều phốt phát hoặc có đạm dạng amoni thì nên tránh, hoặc dùng thật dè sẻn.

Một cách hay dùng là bắt đầu bằng phân không chứa đạm và phốt phát để bể mới ổn định êm. Khi bể trưởng thành và cây ăn phân nhiều hơn, bạn chuyển sang phân đủ chất có cả đạm và phốt phát. Làm vậy thì tảo không bị thúc lên trong giai đoạn đầu của bể mới.

Nhiều người chơi tăng đèn để cây lớn nhanh và lên màu đẹp hơn. Nhưng trong giai đoạn đầu của bể mới, đèn mạnh làm tảo phát triển nhanh hơn hẳn. Khôn ngoan hơn nhiều là bắt đầu với đèn yếu, rồi tăng dần khi bể trưởng thành để cây lên màu đẹp và mọc dày hơn. Với bể chỉ có cây xanh, PAR 40-60 µmol tại mặt nền là mức khởi đầu tốt. Với bể có cây khó tính hơn, mức khởi đầu tốt là 80-100 µmol.

Bạn nên tỉa bỏ những lá đang úa hỏng. Khi thay nước, nhớ hút đi các mảng tảo cát lớn để tảo không phủ kín cây.

Nguyên nhân thường gặp

• Bể thủy sinh chưa trưởng thành về mặt sinh học.
• Bể mới set có đèn mạnh đi kèm dinh dưỡng cao.
• Tảo cát dai dẳng mãi không hết thường do bể mất ổn định, khiến chu trình sinh học bị đặt lại hoặc đứt quãng. Ai dùng các loại nền đặc biệt, nhất là nền đất tự làm, có thể gặp tình trạng này.
• Amoniac hoặc phốt pho tăng cao trong bể chưa trưởng thành về mặt sinh học.

Cách xử lý

• Đẩy nhanh quá trình trưởng thành sinh học của bể bằng mulm hoặc vật liệu lọc cũ.
• Tăng khối lượng cây để cây cạnh tranh, lấn át tảo.
• Dùng các kỹ thuật chăm cây để cây thích nghi nhanh hơn.
• Hút bỏ tảo bằng tay khi thay nước.
• Bí quá thì dùng hạt nhựa trao đổi ion (resin) để loại bỏ amoniac và phốt pho.

Silicat và tảo cát?

"Nhưng có nhiều bài báo cho thấy silicat và tảo cát có liên hệ với nhau mà."

Những gì rút ra từ nghiên cứu hệ sinh thái tự nhiên chưa chắc áp dụng thẳng vào bể cá được. Silicat có sẵn trong hầu hết nước máy và đất, nên phần lớn bể không hề thiếu. Một bể mới trồng dù dùng nước máy ít silicat vẫn có thể bị tảo cát bùng. Ngược lại, một bể trồng dày, đã trưởng thành về mặt sinh học sẽ không bị tảo cát, kể cả khi silicat hay phốt pho cao. Tập trung vào sức khỏe chung của cây và để cây chiếm ưu thế trong bể là hướng thực tế hơn nhiều.

Có những bể dùng nước máy chứa 4 ppm silicat, nhiều bể còn có 1 ppm phốt phát trong cột nước. Nếu silicat và phốt phát thật sự là thủ phạm gây tảo cát thì những bể này đã khổ vì tảo cát triền miên. Thế nhưng, giống kinh nghiệm của phần đông người chơi, tảo cát xuất hiện ở các bể mới set rồi tự biến mất khi bể trưởng thành.