Cách loại bỏ tảo nâu (tảo cát) trong bể thủy sinh

Làm sao để hết tảo nâu?

Muốn dọn sạch tảo cát thì phải làm cùng lúc hai việc. Việc thứ nhất là dọn ngay phần tảo đang có. Việc thứ hai là sửa tận gốc phần sinh học của bể. Bạn chà nhẹ những chỗ tảo bám bằng bàn chải mềm hoặc dao cạo rêu, rồi hút phần tảo bong ra lúc thay nước. Có điều, chỉ cạo chà thôi thì tảo sẽ quay lại, vì gốc rễ của nó là bể còn non và gốc rễ ấy vẫn còn nguyên. Muốn hết hẳn, bạn cần trồng đủ cây để tranh dinh dưỡng với tảo, châm APT 1 đều theo lịch và cho vi khuẩn có lợi thời gian tự phát triển. Quan trọng nhất là đừng dùng thuốc diệt tảo. Thuốc làm rối loạn chính những quá trình sinh học mà bể cần để ổn định lâu dài.

Giới thiệu

Tảo cát (lớp tảo Bacillariophyceae) có thể mọc thành những đốm vàng lục hoặc nâu, thành từng đám sợi nâu, hoặc cả hai. Gần như vùng nước ngọt hay nước mặn nào cũng có tảo cát. Đây là một trong những loại tảo phổ biến nhất thế giới, chiếm tới một phần tư sinh khối toàn cầu. Chỉ riêng tảo cát ngoài đại dương đã quang hợp ra hơn 25% lượng oxy của cả thế giới. Trên lá cây và trong nền lúc nào cũng có thể có một ít tảo cát. Bể nào cũng có thể có chúng, dù nhìn sạch đến đâu.

Gặp điều kiện thuận lợi, tảo cát sinh sôi rất nhanh. Có khi chỉ sau 24 giờ lượng tảo đã tăng gấp đôi. Bù lại, mỗi tế bào sống không lâu, thường chưa tới một tuần. Tảo cát dùng silica để làm thành tế bào. Từ chỗ này, một số người kết luận silicat trong cát hay đất nền là thủ phạm làm tảo cát bùng lên. Phần lớn nước máy có silicat, các loại nền như cát hay phân nền thủy sinh (aquasoil) cũng có. Các nghiên cứu (Kilham, 1971) cho thấy tảo cát nước ngọt chỉ cần rất ít silicat là sống được, trong khi phần lớn các vùng nước ngọt lại giàu silicat. Vậy nên tìm cách loại sạch silicat để trị tảo cát có vẻ không thực tế.

Muốn trị tảo cát trong bể, mấu chốt không nằm ở chuyện loại sạch silicat. Cách đúng là để quá trình diễn thế sinh thái giữa các loài diễn ra tự nhiên. Tảo nằm ở đáy chuỗi thức ăn của thế giới vi sinh vật. Phần lớn các ca tảo cát trong bể có vẻ tự hết khi hệ vi sinh trong bể trưởng thành. Cho nên cách nào làm bể trưởng thành nhanh hơn thì cũng dẹp được đợt tảo cát nhanh hơn.

Một bể mới set bị tảo cát bùng phát dữ dội. Ảnh của Nate B.

Ở bể mới, tảo cát có thể bùng lên chỉ trong vài giờ. Nhìn cảnh đó thì người chơi lâu năm cũng dễ hoảng. Dù vậy, phần lớn trường hợp đều xử lý được mà không phải phá bể set lại.

Xử lý tảo cát ở bể mới

Bể thủy sinh mới set bị tảo cát bùng phát trong vài tuần đầu là chuyện thường gặp. Với bể mới, cách xử lý gồm hai phần. Phần thứ nhất là làm cho bể trưởng thành nhanh hơn. Khi hệ vi sinh đã phát triển và bể ổn định về mặt sinh học, tảo cát sẽ tự ngừng sinh sôi, bạn không cần làm gì thêm. Phần thứ hai là giữ cho tảo cát không bùng quá tay trong lúc hệ vi sinh còn đang từ từ hình thành. Để tảo cát mọc tự do thì nó có thể trùm kín cây ở bể mới, làm cây khó lên đều. Cây bị stress lại có thể kéo theo một đợt tảo khác.

Làm cho bể trưởng thành nhanh hơn

Cách nhanh nhất để đưa thật nhiều loại vi sinh vào bể mới là cấy vật liệu lọc cũ. Bạn chỉ cần bóp bông lọc cũ ngay trong bể mới rồi cho lọc chạy. Bạn cũng có thể gom mùn (mulm, lớp cặn hữu cơ mịn) ở nền bể cũ đem rải vào nền bể mới.

Cặn bẩn trong vật liệu lọc cũ chứa vi sinh có lợi, dùng để cấy cho bể mới được.

Phần lớn vi sinh có lợi phát triển tốt hơn khi nước giàu oxy. Để bể đủ oxy, bạn dùng skimmer mặt nước (đầu hút váng) cho mặt nước sạch váng và tạo dòng chảy đủ mạnh trong bể. Lọc có lưu lượng gấp 6–10 lần thể tích bể là hợp lý.

Đầu hút của skimmer kéo lớp nước mặt giàu oxy đi thẳng vào lọc. Nó còn giữ mặt nước sạch váng, nhờ vậy nước trao đổi khí tốt hơn. Lọc mạnh cộng với dòng chảy tới được mọi góc bể sẽ giữ oxy ở mức tốt khắp bể.

Trồng dày ngay từ đầu thì bể ổn định về mặt sinh thái nhanh hơn. Vì sao lại như vậy thì người ta vẫn đang nghiên cứu. Có người cho rằng cây tạo ra những vùng vi khí hậu nhỏ hợp cho vi sinh sinh sôi. Cũng có giả thuyết cho rằng bản thân cây mang sẵn các quần thể vi sinh có ích trên bề mặt vào bể mới. Điều thấy rõ là bể trồng nhiều cây trưởng thành nhanh hơn hẳn bể khởi đầu thưa cây. Cây lên càng dày thì tảo giảm càng nhanh.

Mức nên nhắm tới là cây phủ 75% diện tích nền. Mức này khá cao và có thể tốn kém ở những nơi cây đắt. Bạn có thể dùng các loại cây rẻ, dễ kiếm để lấp chỗ trống trong lúc chờ bể trưởng thành, sau đó thay dần.

Bể trồng dày, nhiều cây và cây khỏe sẽ tự đẩy lùi tảo. Nói cách khác, trồng cây giỏi và cho cây điều kiện sống tốt chính là cách trị tảo tốt hơn.

Khi cây đã lên dày, tảo cát sẽ tự ngừng bùng phát. Bể trồng thưa có thể phải chờ lâu hơn mới trưởng thành.

Muốn tìm hiểu kỹ hơn cách làm cho bể mới ổn định nhanh, bạn có thể đọc bài riêng về chủ đề này.

Giữ cho tảo cát không bùng quá tay

Tảo cát bùng nặng có thể trùm kín cây, che mất ánh sáng và làm cây khó lên đều. Vì thế bạn cần hạn chế những thứ chính khiến tảo cát sinh sôi nhanh.

Châm phân nhiều trong khi đèn mạnh sẽ làm đợt tảo cát đang có nặng thêm. Bể mới trồng ăn phân khá ít, vì cây thường còn ít và cây cần thời gian để quen hẳn với bể mới. Cây mới trồng có thể mất vài tuần mới thích nghi hoàn toàn. Trong giai đoạn này vẫn phải châm phân cho cây phát triển tốt, nhưng chỉ châm nhẹ. Những loại phân nhiều phosphat hoặc đạm dạng amoni thì nên tránh, hoặc chỉ dùng thật ít.

Thường thì nên khởi đầu bằng APT 1 (không có nitơ và phosphat) để bể mới ổn định êm. Khi bể đã trưởng thành và cây ăn phân nhiều hơn thì chuyển sang APT 3 (đủ các nguyên tố, có cả nitơ và phosphat). Làm vậy thì tảo không được tiếp sức trong giai đoạn đầu của bể mới.

Nhiều người chơi tăng đèn cho cây lớn nhanh và lên màu đẹp hơn. Nhưng đèn mạnh ngay từ đầu lại làm tảo lớn nhanh hơn hẳn. Khôn ngoan hơn nhiều là khởi đầu với đèn yếu, rồi tăng dần khi bể trưởng thành để cây lên màu đẹp và mọc dày. Bể chỉ có cây màu xanh thì mức 40–60 µmol PAR đo tại nền là điểm khởi đầu tốt. Bể có cây khó hơn thì nên khởi đầu ở mức 80–100 µmol PAR.

Cắt bỏ lá đang úa và hút bớt những đám tảo cát lớn mỗi lần thay nước sẽ giữ cho tảo không phủ kín cây.

Cách chăm cây trong giai đoạn thích nghi này có trong bài hướng dẫn riêng, bạn có thể đọc thêm.

Nguyên nhân gây tảo nâu trong bể cá

Thủ phạm chính là hội chứng bể mới. Tảo cát trong bể cá phần lớn xuất hiện do bể mới set chưa ổn định về mặt sinh học, các quần thể vi khuẩn có lợi còn chưa phát triển đủ. Hệ lọc sinh học còn non là điều kiện lý tưởng cho tảo cơ hội (loại tảo tranh thủ mọc khi bể mất cân bằng) phát triển.

Các nguyên nhân thường gặp gây tảo nâu

• Bể thủy sinh chưa trưởng thành về mặt sinh học.
• Bể mới set mà đèn mạnh, dinh dưỡng lại cao.
• Tảo cát dai dẳng mãi không hết. Nguyên nhân thường là bể mất ổn định khiến chu trình sinh học bị reset hoặc xáo trộn. Chuyện này có thể gặp khi dùng các loại nền lạ, nhất là nền đất tự trộn (DIY).
• Amoniac hoặc phospho cao trong bể chưa trưởng thành về mặt sinh học.

Làm sao ngăn tảo nâu ở bể mới?

• Dùng mùn hoặc vật liệu lọc cũ để bể trưởng thành sinh học nhanh hơn.
• Trồng nhiều cây hơn để cây lấn át tảo.
• Áp dụng các cách chăm cây đã nói ở trên để cây thích nghi nhanh hơn.
• Hút tảo bằng tay mỗi lần thay nước.
• Bí quá thì dùng hạt nhựa trao đổi ion để hút amoniac và phospho.

Nguyên tắc chính

Việc cần tập trung là trồng đủ cây để cạnh tranh với tảo và giữ bể ổn định về mặt sinh học. Đừng dùng hóa chất, vì hóa chất làm gián đoạn quá trình bể tự trưởng thành. Bể mới nên khởi đầu bằng phân APT 1 để ổn định êm, không dư nitơ và phosphat cho tảo ăn.

Silicat có gây tảo cát không?

"Nhưng có nhiều nghiên cứu cho thấy silicat và tảo cát có liên hệ với nhau."

Những gì rút ra từ nghiên cứu hệ sinh thái tự nhiên không hẳn áp dụng thẳng được vào chuyện chăm bể cá. Phần lớn nước máy và đất đều có silicat, và gần như bể nào cũng không thiếu chất này. Một bể mới trồng vẫn có thể bị tảo cát dù nước máy ít silicat. Ngược lại, bể trồng dày đã trưởng thành về mặt sinh học thì không có tảo cát, kể cả khi silicat hay phospho cao. Với bể thủy sinh, dồn sức cho cây khỏe và chiếm ưu thế thì thực tế hơn nhiều.

Ở một hệ bể trưng bày, nước máy vừa lấy ra đã có 4 ppm silicat. Nhiều bể ở đó còn có 1 ppm phosphat trong nước. Nếu silicat và phosphat đúng là thủ phạm gây tảo cát thì các bể này phải bị tảo cát quanh năm. Thực tế lại giống kinh nghiệm của đa số người chơi. Tảo cát xuất hiện ở bể mới set rồi tự biến mất khi bể trưởng thành.

Đọc thêm về:

1. Hiểu về các thông số nước
2. Các bước chi tiết để chạy chu trình (cycle) cho bể thủy sinh
3. Tìm hiểu thêm về độ trưởng thành của bể

Tóm tắt

Tảo cát (diatom) là loại tảo dễ đoán trước nhất ở bể thủy sinh mới set. Chúng thường xuất hiện khoảng 1–3 tuần sau khi set bể, thành những mảng nâu như phủ bụi trên kính, nền và lá cây. Trông thì xấu, nhưng tảo cát chỉ cho thấy bể chưa ổn định về mặt sinh học, chứ hệ thống không hỏng gì từ gốc. Cách xử lý ở đây ưu tiên biện pháp sinh học hơn là hóa chất. Muốn xử lý thành công, bạn cần hiểu tảo cát chỉ là hiện tượng sinh học tạm thời. Nó cần sự kiên nhẫn, chăm cây đều tay và châm phân có tính toán, chứ không cần ra tay diệt mạnh. Hướng đi này nhắm tới sự ổn định lâu dài cho bể. Bố cục bể phải lấy cây làm trọng tâm, phân phải châm đúng lúc, và bể cần thời gian để trưởng thành dần về mặt sinh học. Đến lúc đó cây sẽ tự lấn át tảo.

Tảo cát kéo dài bao lâu ở bể mới?

Ở bể thủy sinh mới set, tảo cát thường kéo dài 2–6 tuần. Hết nhanh hay chậm là tùy bể trưởng thành về mặt sinh học nhanh hay chậm. Bể có cây bám rễ tốt, châm APT 1 đều và chăm sóc thường xuyên sẽ sạch tảo cát nhanh hơn bể bị bỏ bê. Bạn cứ kiên nhẫn. Đây là một giai đoạn tự nhiên của bể, không phải vấn đề dai dẳng cần can thiệp mạnh tay.