Cách loại bỏ tảo bụi xanh trong bể thủy sinh

Tảo bụi xanh (Green Dust Algae, dân chơi hay gọi tắt là GDA) là một loại tảo đơn bào. Nó thường phủ lên các bề mặt trong bể một lớp xanh mịn như bột.

Kính bể mà dính GDA thì nhìn khó chịu thật. Nhưng loại tảo này khá vô hại, và nhiều khi lau đi rất dễ.

Phần dưới đây gom lại những gì người ta biết về tảo bụi xanh, cùng các cách dân chơi thủy sinh đã thử để trị nó. Có đủ kiểu, từ che tối bể, dùng hóa chất cho đến để yên không làm gì, chờ tảo tự đi hết vòng đời.

Tảo bụi xanh là gì?

Nói thật thì chưa ai biết chắc nó là loại tảo nào. “Green Dust Algae” không phải thuật ngữ khoa học. Đó chỉ là cách gọi trong giới chơi thủy sinh.

Hiện có hai giả thuyết chính. Tảo bụi xanh có thể thuộc chi Chlorococcum, hoặc thuộc chi Ankistrodesmus.

Cả hai chi đều là tảo lục đơn bào, sống được trong nước ngọt như hồ, ao, sông. Người ta cũng gặp chúng trong đất, trên đá, hoặc trôi nổi tự do trong nước.

Khổ nỗi tảo lục có rất nhiều loài. Người chơi bình thường gần như không thể biết chính xác loài nào đang mọc trong bể mình. Nhóm tảo này sống nhờ quang hợp và dùng diệp lục để tạo năng lượng. Giống các loại tảo lục khác, chúng có lục lạp nên mới mang màu xanh.

Cách nhận biết tảo bụi xanh

Đúng như cái tên, loại tảo này bám trên kính thành một lớp cặn xanh. Lớp cặn dày lên rất nhanh. Chỉ vài ngày là nó đặc tới mức không nhìn xuyên qua kính được nữa.

Tảo bụi xanh thường bám đều khắp mặt kính, phủ thành một lớp như tấm thảm.

Tảo bụi xanh sinh sản thế nào?

Tùy theo chi, tảo bụi xanh có 2 cách sinh sản:

• Sinh sản vô tính bằng bào tử động. Phần bên trong tế bào phân chia, tách ra thành 8–32 bào tử động bơi trong nước. Các bào tử này bám vào bề mặt nhẵn như kính, rồi vòng lặp cứ thế tiếp diễn.
• Sinh sản hữu tính bằng đẳng giao. Ở kiểu này, hai giao tử kết hợp với nhau có hình dạng giống hệt nhau.

Chi Ankistrodesmus chỉ sinh sản vô tính. Chi Chlorococcum thì làm được cả hai cách.

Một vòng đời đầy đủ của tảo bụi xanh thường kéo dài khoảng 3 tuần. Lúc đầu, bào tử biến thành tế bào và bám lên kính hay các bề mặt khác. Sau đó các tế bào này tự tách ra và tạo thành một lớp màng xanh.

Phân biệt tảo đốm xanh và tảo bụi xanh

Cách phân biệt dễ nhất là sờ thử. Tảo đốm xanh sờ vào thấy sần hoặc cứng. Tảo bụi xanh thì mịn hơn, quẹt nhẹ là bong.

Tảo đốm xanh cũng khó cạo khỏi bề mặt hơn nhiều, còn tảo bụi xanh lau hay chà khá dễ. Có điều, nếu để quá lâu không xử lý thì tảo bụi xanh cũng có thể đóng thành lớp dày và khó lau hơn.

Về tốc độ mọc, tảo đốm xanh nhìn chung chậm hơn tảo bụi xanh.

Vì sao bể bị tảo bụi xanh?

Trên các diễn đàn có đủ kiểu đồn đoán và tranh cãi về nguyên nhân gây ra tảo bụi xanh. Đến giờ câu hỏi này vẫn chưa có lời giải rõ ràng. Người ta chỉ biết loại tảo này có thể bất ngờ xuất hiện ở cả bể mới set lẫn bể đã chạy lâu, ở cả bể high-tech lẫn bể low-tech.

Qua quan sát và kinh nghiệm của nhiều người chơi, tảo bụi xanh xuất hiện có thể do một trong các yếu tố sau, tùy từng bể:

• Nhiệt độ tăng đột ngột.
• Thời gian chiếu sáng dài (trên 10 giờ).
• Nồng độ muối trong nước tăng, chẳng hạn sau khi trị bệnh cho cá.
• Cây lên chậm (không có cây mọc nhanh). Nói cách khác là bể dư dinh dưỡng mà không đủ cây để ăn.
• Phốt pho và nitơ bị lệch tỷ lệ, ví dụ phốt pho cao (trên 0,8 g/L) trong khi nitơ thấp (dưới 5 mg/L).

Phần lớn trường hợp, tảo bụi xanh bùng lên do nhiều yếu tố cộng lại chứ không phải chỉ một.

Cũng nên biết là tảo bụi xanh lúc nào cũng có sẵn trong bể, như một phần của hệ vi sinh! Bình thường nó chỉ hiện thành một lớp mờ nhẹ trên kính trước, và như thế chẳng có gì đáng lo. Nhưng khi vài yếu tố trùng nhau, tảo chuyển sang giai đoạn sinh sản mạnh. Chỉ trong vài ngày, thành bể sẽ phủ một lớp cặn bột dày.

Tảo bụi xanh có hại cho cá hay tép không?

Tảo bụi xanh không hại gì cho cá hay tép. Ngược lại, tép và một số loài cá còn rất khoái ăn loại tảo này.

Tảo bụi xanh có hại cho cây không?

Nhìn chung là không. Tảo bụi xanh không gây hại trực tiếp cho cây. Khác với vài loại tảo khác, nó không trùm kín lá cây thủy sinh. Phần lớn trường hợp, cây và cả đồ trang trí trong bể vẫn sạch.

Tuy vậy, nếu tảo bụi xanh mọc quá nhiều thì nó có thể phủ lên lá. Khi đó cây không nhận đủ ánh sáng để quang hợp. Cây bị phủ sẽ thiếu dinh dưỡng, dễ bệnh và cuối cùng thối rữa.

Bạn cũng đừng hoảng, vì chuyện này không hay xảy ra.

Cách trị tảo bụi xanh

Trên mạng, người chơi thủy sinh khắp nơi chia sẻ cách trị loại tảo này. Họ bàn cả những cách đã thử mà không ăn thua.

Xin nhắc lại một lần nữa, “tảo bụi xanh” chỉ là cách gọi chung. Cái tên này có thể chỉ hàng chục loại tảo lục khác nhau, thậm chí còn nhiều hơn.

Vì thế không có cách nào trị được hết mọi loại. Cách hiệu quả ở bể người này có thể vô dụng ở bể người khác. Dù sao thì biết hết các lựa chọn vẫn hơn, đúng không?

1. Lau tay

Nhìn một cái bể xanh lè thì khó chịu thật. Nên nhiều người chọn cách lau kính hằng ngày.

Có điều, nếu chưa tìm ra nguyên nhân gốc khiến tảo mọc thì lau bao nhiêu cũng không giải quyết được lâu dài.

Nếu vẫn muốn lau tay, bạn nhớ vài mẹo sau:

• Rút nước trong bể ra càng nhiều càng tốt.
• Dùng bông tẩy trang thay vì thẻ nhựa hay ngón tay. Tảo bụi xanh lau dễ, nhưng dùng bông thì bào tử ít bị phát tán khắp bể hơn.
• Lau sạch lớp màng sinh học trên kính. Đây là một lớp mỏng trong suốt. Tảo bụi xanh không bám lên kính sạch mà bám lên chính lớp màng này. Bạn dùng oxy già (hydrogen peroxide) để lau.
• Thay nước.

Làm vậy thì bạn được yên vài ngày.

Hiệu quả thấp.

2. Kiên nhẫn chờ

Khó nói ai là người nghĩ ra cách này. Có nguồn nói đó là nghệ nhân bố cục thủy sinh nổi tiếng Takashi Amano. Nguồn khác lại cho là nhà sinh vật học kiêm người chơi thủy sinh Tom Barr.

Ý tưởng chính là không làm gì cả, chỉ chờ 3–4 tuần. Đến thay nước định kỳ cũng bỏ luôn.

Vậy chờ để làm gì, và sao phải lâu thế?

Câu trả lời đơn giản. Tảo cần đi hết vòng đời của nó, mà như đã nói ở trên, một vòng đời mất khoảng 3 tuần.

Hết khoảng đó, tảo bắt đầu ngả hơi vàng. GDA không bong ra mà mỏng dần, rồi mất đi từng mảng.

Lúc này bạn có thể lau phần tảo còn sót trên kính, kết hợp một lần thay nước lớn:

• Rút nước trong bể ra càng nhiều càng tốt.
• Lau kính bằng oxy già.
• Thay nước thật kỹ.
• Che tối bể 24 giờ.
• Trong mấy ngày tiếp theo, lau lại kính vài lần.
• Sau đó cứ 2–3 ngày thay nước một lần.

Thế tại sao trong thời gian chờ lại không được lau?

Lý do là mỗi lần lau kính, tảo bụi xanh dễ bị phát tán khắp bể. Lau lúc đó gần như là mở màn cho một vòng sinh sản mới.

Hiệu quả cao.

3. Cân bằng phốt pho và nitơ, cách 1

Nghe hơi lạ, nhưng thực tế cách này trị GDA khá hiệu quả.

• Tỷ lệ phân đa lượng cần đạt 1:14–16. Lượng đa lượng châm vào tính theo mức nitrat 7.
• Phân vi lượng có chứa sắt không vượt quá 0,07.
• Nếu được thì giảm bớt phổ xanh dương trong ánh sáng đèn.

Hiệu quả cao.

4. Cân bằng phốt pho và nitơ, cách 2

• Thay 50% nước.
• Châm phân đạm theo liều cũ.
• Mỗi ngày lau kính cho sạch GDA. Bước này rất quan trọng, vì từ đây trở đi tảo có mọc lại hay không chính là dấu hiệu để bạn theo dõi.
• Mỗi ngày châm PO4 (phosphate) 0,5 mg/L, cho đến khi tảo xanh không mọc lại nữa.
• Khi tảo xanh hết, hoặc sau 7 ngày, thay 50% nước.
• Nếu tảo xanh vẫn còn thì sau khi thay nước, tăng gấp đôi liều PO4 lên 1 mg/L và làm tiếp đến khi hết tảo.

Khi tảo bụi xanh đã hết và bạn đã thay nước, hãy cộng tổng lượng phốt pho đã châm trong suốt thời gian đó. Chia tổng này cho 7 ngày rồi châm đều trong tuần.

Nếu sang tuần thứ 3 mà GDA vẫn còn thì có lẽ nên dừng lại, vì nhiều khả năng bạn đã làm sai ở bước nào đó.

Hiệu quả trung bình.

5. Che tối bể

Tảo bụi xanh sống nhờ quang hợp, nên bể càng sáng thì nó càng mọc mạnh. Vì vậy bạn có thể chỉnh thời gian và cường độ chiếu sáng để kìm tảo lại. Thử giảm thời gian bật đèn, hoặc sắm một bộ hẹn giờ để kiểm soát chu kỳ sáng.

Vấn đề có thể gặp:

• Cây ưa sáng mạnh có thể bị ảnh hưởng, nhưng chúng vẫn sống được.

Cách che tối bể (blackout)

• Nếu bể có cá thì cứ cho ăn lượng bình thường, đừng cho ăn quá tay. Bể tép thì có thể bỏ qua bước này luôn.
• Tắt CO2.
• Không châm phân trong thời gian che tối.
• Tăng oxy cho bể. Nếu cần thì lắp thêm máy sủi khí.
• Trùm bể bằng một tấm chăn dày. Trong bể phải tối hoàn toàn.
• Để nguyên như vậy ít nhất 3 ngày.
• Mở một nửa bể ra và để 30 phút cho cá quen dần.
• Gỡ hẳn tấm chăn, chờ thêm 30 phút rồi mới bật đèn.
• Thay nước.
• Lau sạch GDA bằng tay.
• Trong tuần tiếp theo, chỉnh hẹn giờ đèn xuống còn 4–5 giờ mỗi ngày.

Hiệu quả từ thấp đến trung bình.

6. Giảm thời gian chiếu sáng

Có những bể chỉ cần giảm thời gian chiếu sáng là đã trị tảo bụi xanh khá tốt.

• Rút ngắn thời gian bật đèn 1 giờ.
• Chờ 3–5 ngày.
• Nếu chưa thấy chuyển biến thì giảm thêm 1 giờ nữa.

Tảo có thể tự chết và biến mất.

Hiệu quả thấp.

7. Erythromycin

• Thay nhiều nước (50%) và lau bỏ GDA bằng tay càng nhiều càng tốt.
• Cho 500 mg erythromycin vào mỗi 100 lít nước bể. Nhớ cho thuốc vào ban đêm, lúc đèn đã tắt, không cho vào ban ngày.
• Ban ngày bạn vẫn chăm bể như thường lệ, ví dụ châm phân cho cây như mọi khi.
• Làm như vậy 4 ngày liên tiếp.
• Hết ngày thứ 4 thì thay nước thêm một lần.

Chuyện erythromycin hơi khó nói. Có người dùng nó trị GDA thành công, có người thì chẳng ăn thua gì. Một giả thuyết cho rằng ở những bể thành công, thứ bị diệt thực ra có thể là vi khuẩn lam. Vi khuẩn lam cũng dễ nhận ra vì nó trơn nhớt, phủ thành lớp như thảm trên bề mặt và có mùi hôi nồng. GDA thì không có mùi.

Hiệu quả từ thấp đến trung bình.

8. Nuôi sinh vật ăn tảo bụi xanh

Nuôi vài loài cá và động vật không xương sống là một cách giữ GDA trong tầm kiểm soát.

Ốc nước ngọt

Phần lớn ốc nước ngọt đều ăn GDA. Ăn giỏi nhất là ốc Theodoxus, ốc Hairy, ốc Nerite Marbled Limpet, ốc Nerite sừng và các loài ốc Nerite.

Cá

Cá ăn rong Trung Quốc, cá bút chì (SAE), cá otocinclus, cá hút bám Borneo, cá tỳ bà bướm và một số loài cá tỳ bà (Hypostomus spp.) cũng nổi tiếng là ăn GDA.

Tép cảnh

Tép cảnh cũng ăn GDA. Có điều tép bám kính kém, nên khó dọn sạch lớp tảo trên kính.

Cũng nên biết là mỗi loài ăn tảo dọn được nhiều ít khác nhau. Ngoài ra, bạn cần chọn và thả chúng cẩn thận, sao cho hợp với các sinh vật khác đang sống trong bể.

Hiệu quả cao.

Đèn UV diệt khuẩn có trị được tảo bụi xanh không?

Không hẳn. Đèn UV chủ yếu diệt vi khuẩn, tảo và vi sinh vật trôi nổi tự do khi chúng đi ngang qua bóng đèn.

Tảo bụi xanh sinh sản được cả trên bề mặt lẫn trong cột nước, nên đèn UV trị nó kém hiệu quả. Dù vậy, dùng kèm với các cách khác thì đèn UV vẫn có ích.

Châm oxy già vào nước có trị được GDA không?

Châm oxy già thẳng vào nước chẳng có tác dụng gì với loại tảo này. Cách này thậm chí không đáng để thử.

Oxy già chỉ có ích khi bạn lau tảo bụi xanh bằng tay và dùng nó xử lý trực tiếp lớp màng sinh học mà tảo bám lên.

Dòng chảy và GDA

Một số người chơi kể rằng đổi dòng chảy đã có tác dụng ở bể của họ, vì loại tảo này thường không có mặt ở chỗ nước chảy mạnh.

Nhưng cũng có bể đổi dòng chảy mà không đỡ chút nào.

CO2 và GDA

Bể thủy sinh có đèn đủ mạnh thì cây phải được châm CO2 mới lên tốt được.

Giảm CO2 là phản tác dụng, vì cây sẽ chậm lớn. Mà cây khỏe, lên tốt mới là thứ cần có để chống mọi loại tảo, kể cả loại này.

Vì vậy, nếu bể đang châm CO2 thì bạn không cần thay đổi gì ở khoản này.

Kết luận

Nếu tảo bụi xanh bỗng dưng xuất hiện trong bể, bạn đừng ngạc nhiên và càng đừng hoảng. Đây có lẽ là loại tảo vô hại nhất. Ngoài chuyện làm bể xấu đi, nó không gây hại gì.

Đến nay tảo bụi xanh vẫn chưa được hiểu rõ, ngay cả dân chơi thủy sinh cũng chưa thống nhất được với nhau. Có người đưa ra giả thuyết riêng, nhưng chưa có ý kiến chung nào.

Phần lớn trường hợp, tảo tự hết sau vài lần thay nước. Một trong những cách phổ biến và hiệu quả nhất là để yên cho tảo đi hết vòng đời, sau đó nó sẽ tự biến mất. Một cách rất tốt khác là châm phosphate và nitrat theo tỷ lệ 1:15.

Dĩ nhiên vẫn còn những cách khác, chỉ là hiệu quả kém hơn một chút.