Dựng bể thủy sinh từ bể trống: lũa đá, nền, cây và vi sinh

Một bể kính trống có thể thành một góc thiên nhiên dưới nước, với cây dày, cá nhỏ và tép. Nhưng bể trông đẹp chưa có nghĩa là thả cá được ngay. Nhiều người mới chơi thất bại vì bể chưa có vi sinh mà đã thả cá vào.

Bài này đi theo đúng thứ tự dựng một bể: xếp lũa đá, làm nền, trồng cây, chăm sóc, rồi làm cho nước an toàn trước khi thả ốc, tép và cá.

Lấy ý tưởng và xếp phần cứng thế nào

Ý tưởng dễ lấy nhất là từ thiên nhiên. Đó có thể là một bờ đất lộ rễ cây, khúc gỗ phủ rêu, sườn đồi đá, đám dương xỉ dưới tán rừng hay một con thác. Cảnh rộng hơn cũng làm được.

Mọi bố cục đều bắt đầu từ phần cứng (hardscape): đá, lũa hoặc kết hợp cả hai. Phần cứng quyết định bể đẹp hay không, cây mọc ở đâu và cá tép dùng không gian ra sao. Vì vậy đây là phần quan trọng nhất khi làm bố cục.

Vật liệu đẹp thì tốt, nhưng thứ làm nên khác biệt giữa một bể ổn và một bể đẹp là biết \"nghe\" vật liệu, tức để vật liệu tự cho thấy nó nên nằm ở đâu. Xếp cành lũa theo hướng nó vươn ra trông tự nhiên hơn là đặt lung tung. Đá cũng vậy, dùng đá cùng một kiểu bề mặt thì cảnh liền mạch hơn.

1. Chọn một khối lớn hoặc có hình dáng lạ làm điểm nhấn (key element). Cả bố cục sẽ xoay quanh nó.
2. Chia bể thành lưới 3x3 theo quy tắc một phần ba. Đặt điểm nhấn lên một đường kẻ hoặc một giao điểm để bố cục cân đối.
3. Xem kỹ từng viên đá, khúc lũa để tìm điểm đáng khoe, chẳng hạn bề mặt có vân đẹp, rồi xoay mặt đó ra ngoài.
4. Thêm lũa, đá quanh điểm nhấn cho đến khi cảnh thành hình.

Cố định lũa đá bằng keo và bông gòn

Khi lũa đá xếp chồng lên nhau mà không đứng vững, có một cách rất quen thuộc với dân chơi: dùng keo dán nhanh (super glue) kèm bông gòn.

Trong video

• Xem video từ ▶ 2:45 Nghiền phân nền trong cối để rắc che mối dán.
• Xem video từ ▶ 2:55 Nhỏ keo dán nhanh vào mối nối giữa hai khúc lũa.

1. Xé một miếng bông gòn nhỏ, nhét vào chỗ hai vật liệu chạm nhau.
2. Nhỏ keo cho bông ngấm đều. Keo và bông phản ứng tỏa nhiệt, nóng lên và cứng lại chỉ trong vài giây.
3. Nghiền một ít phân nền rồi dùng cọ quét lên mối dán để che đi.

Lũa đá dán chắc thì dễ làm các bước sau hơn, an toàn hơn cho cá tép, lũa cũng không bị nổi. Khi đã dán được, bạn cũng thoải mái sáng tạo hơn lúc dựng bố cục.

Chi tiết nhỏ và tỉ lệ trong bể

Vật lớn chỉ trông lớn khi đứng cạnh vật nhỏ, và ngược lại. Vì thế những chi tiết mảnh rất đáng thêm vào. Lũa spider wood có cành mảnh làm bể có cảm giác tỉ lệ rõ hơn. Đập nhỏ vài viên đá cũng là một cách chỉnh tỉ lệ.

Lũa spider wood mới cho vào bể thường mọc một lớp xơ mịn như lông tơ. Lớp này vô hại và tự hết sau vài tuần. Nếu không muốn thấy nó thì luộc lũa trước. Luộc còn làm lũa nhả ít tannin, chất làm nước ngả màu nâu. Dù vậy, có những bố cục lại cố tình giữ màu nước tannin này.

Làm nền thế nào

Sau khi có phần cứng, nền sẽ làm theo hình dáng của nó. Có nhiều cách làm nền. Một cách làm là trộn các thành phần sau:

• Phân nền (aquasoil) và đất mặt (topsoil) để cung cấp dinh dưỡng.
• Cát để nền đỡ bị nén chặt.
• Sỏi đất sét nung (clay gravel) để trao đổi dinh dưỡng lâu dài.

Hỗn hợp này cho vào túi lưới. Nếu không có túi, đất hay bị trôi dần đi theo thời gian. Túi lưới giữ đất nằm yên bên dưới lớp cát phủ trên. Cát nhớ rửa kỹ để nước khỏi đục.

Đổ nền dốc về phía sau hoặc về hai bên thường làm bể trông sâu hơn, bố cục kiểu nào cũng áp dụng được. Bạn có thể dùng đá để tạo hình mặt đất, đồng thời đập nhỏ vài viên để chỉnh tỉ lệ.

Trồng cây bám, cây hoa thị và cây thân

Cây bám (epiphyte) bám rễ lên lũa, đá chứ không cần trồng xuống nền. Nhóm này dễ trồng và ít phải chăm. Chỉ cần nhét chúng vào khe lũa đá là cây sống tốt. Trong lúc chưa cho nước vào bể, nhớ phun nước cho cây bám định kỳ để chúng khỏi khô.

Nhiều người thích trồng hết cây khi bể còn khô. Một cách khác là trồng khi đã có nước để thấy lá cây nằm thế nào. Cây dạng hoa thị (rosette) rất đẹp nhưng khó trồng nếu không có kỹ thuật:

1. Bỏ chậu nhựa và lớp bông khoáng (rock wool) đi kèm cây.
2. Tỉa ngắn bớt rễ.
3. Dùng nhíp cong kẹp gốc cây, cắm sâu vào nền.
4. Rút nhíp ra từ bên hông cây.

Cây thân (stem plant) tỉa được tới bất kỳ chiều cao nào, và ngọn cắt ra cắm xuống sẽ ra rễ lại. Dùng nhíp kẹp thân cây cho thẳng rồi cắm xuống nền.

Khi chọn chỗ trồng, hãy để ý ba thứ: kiểu lá, màu và kích thước lúc cây trưởng thành. Trộn nhiều kiểu lá cho bể đỡ đơn điệu. Thêm vài điểm màu nổi để tạo tương phản. Cây thấp đặt phía trước, cây cao phía sau. Ngoại lệ là khi bạn cố ý đánh lừa phối cảnh, hoặc dùng cây thân vì loại này tỉa được chiều cao.

Rêu và cây trên cạn

Rêu cũng mọc bám trên vật thể. Có thể buộc chỉ hoặc dán keo để rêu bắt đầu bám. Một mẹo khác là đặt vải hút nước (wicking fabric) sát mặt nước để kéo dài bề mặt cho rêu mọc lên khỏi phần lũa đá.

Nghe hơi lạ nhưng nhiều loại cây trồng trong nhà cũng dùng được. Rửa sạch đất ở rễ rồi nhét cây vào phía sau bố cục. Cây trên cạn tiếp xúc với ánh sáng và CO2 nhiều hơn cây thủy sinh nên mọc khỏe hơn, nhờ vậy làm sạch nước tốt hơn. Thêm vài cây như vậy có thể giúp bạn đỡ phải chăm bể hơn hẳn.

Chăm sóc bể sau khi trồng

• Vớt xác lá, mảnh cây trôi nổi bằng vợt.
• Thay nước khi cần.
• Tỉa bỏ lá hư. Bể sẽ gọn gàng hơn, và cây dồn sức ra lá mới. Lá mới lớn được là nhờ ánh sáng.

Ngay từ lúc thiết kế, hãy chừa đủ khoảng trống để hút nước, lau kính và tỉa cây. Bố cục kín quá thì về sau chăm rất cực.

Vì sao chưa được thả cá ngay

Bể mới trông đẹp nhưng thả cá vào lúc này rất dễ gây thảm họa. Lý do là bể mới chưa có vi sinh. Vi sinh nitrat hóa chuyển amoniac thành nitrit, rồi chuyển nitrit thành nitrat. Nitrat ở mức thấp thì an toàn nhưng sẽ tích dần theo thời gian. Cây hấp thụ một phần, phần còn lại phải nhờ thay nước định kỳ.

Trong video

• Xem video từ ▶ 6:10 Bể thủy sinh mới setup trông đẹp nhưng chưa có vi sinh.
• Xem video từ ▶ 6:30 Vật liệu lọc sứ trong hộp lọc, nơi vi sinh nitrat hóa sinh sống.

Bể chưa có vi sinh là lý do nhiều người mới chơi thất bại. Cách khắc phục nhanh là châm vi sinh nitrat hóa. Nếu có thể, lấy nền hoặc vật liệu lọc từ một bể đã chạy ổn thì còn tốt hơn. Sau đó thả từ từ, theo dõi thông số nước và thay nước khi cần.

Ốc, tép và cá

Nhiều người cho rằng ốc là thứ nên có trong bể thủy sinh, ví dụ ốc bladder, ốc sừng (ram's horn) và ốc ken (trumpet). Ốc không thay được việc chăm bể, nhưng chúng ăn rêu hại, lá mục và thức ăn thừa. Ốc ken còn đào xới, làm thoáng nền.

Tép cũng rất được việc. Tép cherry nhỏ, gặm liên tục rêu hại và bất cứ thứ gì chúng tìm thấy. Bọc một miếng mút vào đầu hút lọc để tép con không bị hút vào, số lượng tép sẽ tăng rất nhanh. Tép Amano to hơn và trị rêu hại tốt hơn tép cherry nhiều.

Khi bể đã an toàn, có thể thả những loài cá nhỏ như cá chili rasbora (cá ớt) và chạch hồng (rosy loach).