Cách trị ký sinh trùng bên trong và bên ngoài ở cá cảnh

Trước khi về tới tay bạn, một con cá cảnh thường đã đi cả một chặng đường dài. Nó rời trại cá, qua nhà bán buôn, rồi mới tới cửa hàng cá cảnh. Trên đường đi, nhiều khả năng nó đã nhiễm một loại ký sinh trùng nào đó, ở bên trong hoặc bên ngoài cơ thể. Cá bắt ngoài tự nhiên lại càng hay mang ký sinh trùng, có con mang nhiều loại cùng lúc. Tiếc là phần lớn cá cảnh không nằm ở cửa hàng đủ lâu để chắc chắn đã sạch ký sinh trùng. Cá của bạn có thể có ký sinh trùng nhìn thấy được trên thân, bị sưng bụng, gầy mòn, bị bệnh lỗ trên đầu, hoặc đi phân có màu và hình dạng lạ. Khi đó bạn có thể cần dùng một trong các loại thuốc trị ký sinh trùng dưới đây.

1. Ich-X

Hikari nổi tiếng với thức ăn cá chất lượng cao. Hãng này cũng làm ra những loại thuốc cá rất tốt trong hai dòng Aquarium Solutions và Pond Solutions. Trong hàng chục loại thuốc trị đốm trắng có bán ở Mỹ đã qua thử nghiệm, Aquarium Solutions Ich-X là một trong những công thức hiệu quả nhất. Thuốc trị được bệnh đốm trắng (ich), các loại ký sinh trùng đơn bào bên ngoài khác và nhiễm nấm nhẹ. Ich-X còn được dùng để trị phòng ngừa cho toàn bộ cá mới nhập về cửa hàng trước khi bán ra. Hoạt chất của thuốc là formaldehyde và malachite green chloride. Thuốc an toàn với cá không vảy, động vật không xương sống và cây thủy sinh.

Thân cá trông như bị rắc đầy những hạt muối trắng li ti thì nhiều khả năng cá đã bị đốm trắng. Bệnh này cần trị ngay. Vì vậy trong nhà lúc nào cũng nên có sẵn một loại thuốc sơ cứu như Ich-X.

Cách dùng Aquarium Solutions Ich-X như sau:

1. Vệ sinh bể và thay nước.
2. Bỏ hết vật liệu lọc hóa học (như than hoạt tính hoặc Purigen) ra khỏi lọc và tháo đèn UV diệt khuẩn.
3. Châm 5 ml (1 muỗng cà phê) Ich-X cho mỗi 38 lít nước.
4. Cứ sau 24 giờ, bạn thay một phần ba nước trong bể rồi châm lại đúng liều cũ.
5. Trị mỗi ngày như vậy cho tới ít nhất 3 ngày sau lần cuối còn thấy dấu hiệu bệnh.

2. ParaCleanse

Fritz ParaCleanse cũng là loại thuốc đã qua kiểm chứng kỹ. Thuốc này được dùng để trị phòng ngừa cho toàn bộ cá mới nhập về cửa hàng, và dùng chung với Ich-X vẫn an toàn. ParaCleanse trị ký sinh trùng bên trong và một số ký sinh trùng bên ngoài, chẳng hạn:

• Sán dây (thủ phạm gây bệnh gầy mòn, cá ốm dần)
• Sán lá mang và sán lá da (ví dụ các loài Gyrodactylus)
• Bệnh lỗ trên đầu (HITH) (ví dụ do các loài Hexamita và Spironucleus)

ParaCleanse chứa praziquantel để diệt giun sán, cùng metronidazole để diệt một số vi khuẩn và động vật đơn bào. Thuốc an toàn với cá không vảy, cá bột, ốc, tép và cây thủy sinh.

Nếu nghi cá mắc một trong những loại ký sinh trùng này, bạn làm đúng hướng dẫn của nhà sản xuất. Đừng dùng nửa liều, vì như vậy thuốc có thể không có tác dụng.

1. Vệ sinh bể, bỏ hết vật liệu lọc hóa học và tháo đèn UV diệt khuẩn.
2. Ngày 1, châm 1 gói ParaCleanse cho mỗi 38 lít nước.
3. Ngày 3, châm thêm 1 gói ParaCleanse cho mỗi 38 lít nước.
4. Ngày 5, thay 25% nước trong bể.
5. Chờ 2 tuần rồi mới dùng bất kỳ thuốc nào khác để cá có thời gian hồi sức và lên cân lại. Trong thời gian này, bạn cho cá ăn đồ nhiều chất xơ và chất thô như artemia, bo bo, viên tảo và Repashy Soilent Green. Ăn như vậy cá sẽ dễ thải giun chết ra ngoài.
6. Sau 2 tuần, làm lại liệu trình 5 ngày theo các bước 1 đến 4. (Thuốc không diệt được trứng, nên phải chờ lứa giun mới nở ra. Chính vì phải chờ 2 tuần mà cửa hàng khó diệt sạch ký sinh trùng bên trong trước khi bán cá.)
7. [Không bắt buộc] Hai lần liệu trình 5 ngày là đã diệt được phần lớn ký sinh trùng. Nếu muốn thật chắc cá đã sạch, bạn chờ thêm 2 tuần rồi làm lại các bước 1 đến 4 lần thứ ba.

Phần lớn các loại thuốc không diệt được trứng sán dây. Mình phải chờ giun mới nở ra rồi mới trị được chúng. Đó là lý do nên châm thuốc lại sau 2 tuần, lúc trứng đã nở hết.

ParaCleanse không quá mạnh, nên trị nhiều đợt thường vẫn an toàn cho cá. Có điều thuốc này hơi tốn tiền. Bạn có thể chuyển cá sang một bể cách ly nhỏ hơn để bớt lượng nước phải châm thuốc.

Nên cho thuốc vào nước hay trộn vào thức ăn? Thức ăn trộn thuốc khá khó kiểm soát. Cá bệnh thường mệt nên ăn rất ít, thậm chí bỏ ăn. Bạn cũng khó theo dõi từng con ăn được bao nhiêu thức ăn có thuốc. Kết quả là có con nạp quá nhiều thuốc, có con lại nạp quá ít. Nếu chỉ trị một con cá vẫn còn ăn khỏe thì thức ăn trộn thuốc có thể dùng được. Còn khi trị nhiều con, bạn nên dùng loại thuốc tan trong nước và trị cả bể. Làm vậy mới chắc con nào cũng nhận đúng nồng độ thuốc.

Phác đồ này kết hợp với bộ ba thuốc cách ly thế nào? Nếu bạn đã trị phòng ngừa cho cá mới bằng cách ngâm 7 ngày với ParaCleanse, Ich-X và Maracyn, bạn làm theo hướng dẫn ở trên, bắt đầu từ bước 5.

3. PraziPro

PraziPro chứa praziquantel ở nồng độ cao hơn. Bạn nên dùng thuốc này khi ParaCleanse chưa đủ mạnh, hoặc khi tép bị một số loại ký sinh trùng như Vorticella và Scutalleria japonica. Cũng như ParaCleanse, PraziPro an toàn với cá, động vật không xương sống, cây thủy sinh và vi khuẩn có lợi. Thuốc chủ yếu dùng để trị sán dây, sán lá, giun dẹp và sán lông (turbellaria).

Cách dùng PraziPro như sau:

1. Vệ sinh bể, bỏ hết vật liệu lọc hóa học và tháo đèn UV diệt khuẩn.
2. Lắc kỹ chai rồi châm 5 ml (1 muỗng cà phê) PraziPro cho mỗi 76 lít nước.
3. Để thuốc trong bể 7 ngày.
4. Châm lại khi cần, nhưng hai lần châm phải cách nhau ít nhất 3 ngày.

Cá bắt ngoài tự nhiên thường mang rất nhiều ký sinh trùng. Có khi phải trị tới ba đợt mới tẩy sạch giun. PraziPro từng được dùng trong một quy trình tẩy giun cho cá nóc nuôi ở bể nhà. Đầu tiên, cá được trị ParaCleanse 5 ngày rồi chờ hai tuần. Tiếp theo là đợt ParaCleanse 5 ngày thứ hai, sau đó chờ một tháng. Cuối cùng, liệu trình PraziPro 7 ngày là bước tẩy giun sau chót.

4. CyroPro

Pond Solutions CyroPro được bào chế riêng để trị ký sinh trùng bên ngoài như rận cá (ví dụ các loài Argulus) và trùng mỏ neo (ví dụ các loài Lernaea). Hoạt chất cyromazine ngăn côn trùng và giáp xác ký sinh lột lớp vỏ ngoài. Vì thế thuốc an toàn với cá, cây thủy sinh và ốc. Riêng tép, tôm càng và các loài giáp xác khác thì bạn nên cân nhắc bắt ra trước khi trị.

1. Thay nước cho bể hoặc hồ, bỏ hết vật liệu lọc hóa học và tháo đèn UV diệt khuẩn.
2. Lắc kỹ chai rồi châm 5 ml (1 muỗng cà phê) CyroPro cho mỗi 190 lít nước.
3. Cứ 7 ngày thay nước và châm lại một lần, liên tục ít nhất 21 ngày không ngắt quãng. (Lỡ bỏ một lần châm thì phải làm lại phác đồ từ đầu.)

Ký sinh trùng bên ngoài như rận cá và trùng mỏ neo nhìn thấy được bằng mắt thường. Chúng hay gặp trên cá nuôi hồ như cá vàng và cá koi. Thay nước trước mỗi lần châm CyroPro sẽ bổ sung lại oxy hòa tan và loại bớt dinh dưỡng dư thừa. Lần thay nước đó cũng làm giảm số ký sinh trùng đang trôi nổi trong nước.

5. Expel-P

Fritz Expel-P là thuốc tẩy giun tác dụng nhanh. Thuốc dùng riêng cho các loại ký sinh như planaria, giun tròn và tuyến trùng (như giun đỏ camallanus), giun nốt và giun móc. Cá nhiễm bệnh có thể gầy rộc, sưng bụng, có giun đỏ thò ra ở hậu môn, bỏ ăn hoặc thở gấp. Hoạt chất của thuốc là levamisole hydrochloride (HCl). Chất này làm giun tê liệt rồi chết, nhưng không hại tới lọc vi sinh, cây thủy sinh, động vật không xương sống hay cá khỏe.

Cũng như Fritz ParaCleanse, Expel-P nên dùng nhiều đợt để chắc chắn trứng đã nở hết và giun non đều dính thuốc. Bạn làm theo hướng dẫn và liều khuyến nghị của nhà sản xuất:

1. Vệ sinh bể, bỏ hết vật liệu lọc hóa học và tháo đèn UV diệt khuẩn.
2. Châm 1 gói Expel-P cho mỗi 38 lít nước.
3. Sau 24 giờ, thay 25% nước. Nhớ dùng ống siphon hút nền để lấy hết giun bị tê liệt ra.
4. Sau 1 tuần, trị thêm một đợt để diệt lứa giun mới nở.
5. Tiếp tục trị mỗi tuần một đợt khi cần, cho tới khi hết giun hoặc cá lên cân trở lại.

Thêm một lựa chọn là muối hột

Nếu không mua được các loại thuốc trên, bạn có thể dùng muối hột. Muối trị ký sinh trùng bên ngoài khá được việc, còn với ký sinh trùng bên trong thì kém hiệu quả hơn. Muối làm ký sinh trùng mất nước mà chết trước khi cá bị ảnh hưởng. Lý do là cá có khối lượng lớn hơn và trữ nhiều nước hơn trong cơ thể.