Cho cá ăn khi đi xa, về quê ăn Tết: để nhịn, dùng máy hay nhờ người

Là gì, vì sao cần

Khi không có ai trông bể, bạn có mấy lựa chọn: để cá nhịn, dùng máy cho cá ăn tự động, nhờ người cho ăn, dùng viên thức ăn tan chậm, hoặc thả thức ăn sống vào bể. Chọn cách nào là tùy chuyến đi dài bao lâu và bể của bạn ra sao.

Bể to, set lâu năm chịu được chuyện chủ vắng nhà lâu tốt hơn nhiều. Bể nhỏ, bể mới set hay bể nuôi dày thì kém ổn định, dễ có chuyện hơn.

Phần lớn cá nhịn được 2–3 ngày. Có nguồn ghi cá trưởng thành khỏe mạnh nhịn được 1–3 ngày. Tetra, rasbora, guppy và cá chuột (corydoras) qua một kỳ nghỉ cuối tuần dài vẫn thoải mái. Có nguồn còn cho rằng chuyến đi từ một tuần trở xuống thì cách đơn giản nhất là không cho ăn gì cả. Lý do họ đưa ra là quy trình cách ly cá của họ vốn có 7 ngày liền không cho ăn.

Mỗi loại cá cần ăn thưa dày khác nhau:

• Cá lớn, cá ăn thịt và cá già cần ăn thưa hơn.
• Cá ăn thực vật, cá nhỏ hiếu động và cá non có thể cần ăn mỗi 1–2 ngày.
• Cá bột, cá mới mua và cá chuyển hóa nhanh như chạch nhỏ hay betta thì nên cho ăn kể cả khi chỉ đi vài ngày.

Đừng để cá nhịn nếu bể có cá bột cần ăn hằng ngày, có cá đang bệnh hoặc đang hồi phục, hoặc nếu chuyến đi kéo dài hơn một tuần.

Tép thì dễ hơn. Trong bể thủy sinh đã lâu năm, có sẵn lớp màng vi sinh (biofilm) bám trên lũa, đá và lá cây, tép Neocaridina và tép Amano không cần cho ăn thêm trong tối đa hai tuần.

Đi bao lâu thì chọn cách nào

Thời gian vắng nhà	Cách gợi ý
1–3 ngày	Để cá nhịn
4–7 ngày	Dùng máy cho cá ăn tự động
1–3 tuần	Dùng máy thật đáng tin, hoặc nhờ người trông

Đây là mốc chung cho cá trưởng thành khỏe mạnh. Nếu bể có cá bột, cá bệnh hay cá mới mua thì xem lại phần trên.

Chuẩn bị trước khi đi

1. Không thả cá mới, không thay đổi lớn trong vòng 1 tháng trước khi đi xa. Bể cần ổn định trước khi bạn vắng nhà.
2. Thay nước và vệ sinh lọc. Các nguồn ghi mốc thời gian khác nhau. Một nguồn khuyên thay 25% nước và vệ sinh lọc khoảng 1 tuần trước khi đi xa. Một nguồn khuyên làm khoảng 48 giờ trước khi đi: thay một phần nước, hút nền và vệ sinh lọc nếu cần. Nguồn khác khuyên thay 30–40% nước bằng nước máy đã khử clo hai ngày trước khi đi. Cách nào cũng vậy, đừng dọn bể kỹ quá, đừng xới nền và để yên vật liệu lọc vi sinh.
3. Bật lại lọc sau khi vệ sinh. Quên cắm lọc lại là lỗi rất hay gặp, nên kiểm tra tận mắt xem lọc đã chạy chưa.
4. Kiểm tra sưởi. Sưởi phải chạy và giữ đúng nhiệt độ.
5. Hẹn giờ đèn. Cho đèn chạy theo hẹn giờ, giữ đúng nhịp ngày đêm bình thường của bể. Một nguồn khuyên đặt 6–8 tiếng mỗi ngày.
6. Tỉa lá cây chết. Lá mục để lại trong bể sẽ làm amoniac tăng.
7. Chạy thử cách cho ăn đã chọn (máy hoặc viên tan chậm) vài ngày trước khi đi, theo các phần bên dưới.

Làm mọi thứ sớm, đừng dồn đến phút chót. Thay nước vội vàng ngay trước giờ đi là lỗi nhiều người mắc.

Nếu dùng máy cho cá ăn tự động

1. Cho thức ăn khô dạng mảnh hoặc dạng viên vào máy. Chỉ dùng thức ăn khô, vì thức ăn đông lạnh và thức ăn sống sẽ hỏng trong hộp chứa.
2. Cài giờ cho ăn. Một nguồn khuyên cài mỗi ngày một lần, lượng ít hơn bình thường một chút. Máy loại cơ bản thường nhả thức ăn mỗi 12 giờ, nên bạn cần biết máy của mình chạy thế nào.
3. Gắn máy lên thành bể.
4. Chạy thử vài ngày trước khi đi (một nguồn ghi cụ thể là ba ngày). Máy móc thì có lúc trục trặc, chạy thử là bước không nên bỏ.
5. Nếu được, nhờ ai đó ghé xem máy vài ngày một lần.

Máy tốt phải giữ thức ăn tránh ánh sáng, không khí và hơi ẩm. Nếu không, thức ăn sẽ hỏng.

Nếu nhờ người cho ăn

Người trông bể thường cho ăn quá tay vì họ không rành cá cảnh. Cho ăn dư mới là thứ làm chết cá nhiều hơn chuyện cá bị lỡ bữa, nhất là ở bể nhỏ hoặc bể mới. Vì vậy hãy chuẩn bị sao cho người ta khó làm sai:

• Chia sẵn thức ăn từng ngày vào hộp chia thuốc (hộp chia thức ăn theo ngày).
• Thức ăn đông lạnh dạng viên sạch hơn thức ăn khô và dễ chia phần hơn. Dán nhãn lên từng bể, ghi rõ cho mấy viên.
• Dặn đơn giản thôi: cho ăn và xem sàn nhà có nước đọng không. Nhờ họ ghé 2–3 ngày một lần. Đừng trông người mới cạo rêu hay thay bình CO2 giúp bạn.
• Dặn rõ: nếu lỡ một ngày thì bỏ qua luôn, không bù thêm thức ăn vào hôm sau.
• Để sẵn mấy xô nước đã khử clo cạnh mỗi bể và đánh dấu mực nước, để họ châm bù nước bay hơi.
• Để lại số điện thoại của bạn và một người dự phòng, ví dụ một người chơi lâu năm hoặc tiệm cá gần nhà.

Viên thức ăn tan chậm và thức ăn sống

Về viên thức ăn tan chậm, các nguồn không thống nhất. Có nhà sản xuất bán loại viên dạng gel và nói viên này nuôi cá được vài ngày đến vài tuần. Có nguồn khuyên nếu dùng thì thử viên khoảng 1 tuần trước khi đi, trong lúc thử không cho ăn thứ gì khác. Cá kén ăn có khi chưa chịu ăn ngay, nên cần tập cho chúng quen trước.

Ngược lại, có nguồn khuyên không nên dùng. Viên vỡ ra thành vụn nhỏ mà cá lớn không ăn được, rồi vụn thừa làm amoniac tăng vọt và rêu bùng lên. Nguồn khác ghi viên tan chậm có thể làm đục nước, làm tăng pH và nhả thức ăn không đều.

Với cá kén ăn hoặc chuyến đi trên một tuần, thả thức ăn sống là một cách khác. Có thể dùng giun đen, bo bo, scud (một loại giáp xác nhỏ) hoặc ốc. Các hướng dẫn đi Tết ở Việt Nam hay nhắc đến trùn chỉ và bo bo, vì chúng sống được trong bể. Bạn có thể bỏ thức ăn sống vào một hộp nổi có lỗ nhỏ hơn cỡ cá để chúng thoát ra từ từ.

Sai lầm hay gặp

• Cho ăn thật no trước khi đi, hoặc bù bữa sau khi lỡ. Làm vậy không có lợi gì cho cá. Thức ăn dư chỉ thêm chất thải. Lỡ bữa nào thì bỏ bữa đó.
• Bỏ thức ăn quá nhiều vào máy hay để lại cho người trông. Bạn vắng nhà thì không ai dọn chất thải. Chỉ chuẩn bị đủ lượng chuyến đi cần.
• Người trông cho ăn dư. Đây là rủi ro lớn nhất, nhất là với bể nhỏ hoặc bể mới.
• Quên bật lại lọc sau khi vệ sinh.
• Thay nước vội vàng vào phút chót.
• Không chạy thử máy cho ăn trước khi đi.

Ở Việt Nam: trời nóng ẩm, ngày Tết và mất điện

Ở tiệm cá, bạn sẽ gặp các tên gọi như máy cho cá ăn tự động, viên thức ăn tan chậm và hộp chia thức ăn theo ngày. Máy oxy hay máy sục khí là máy bơm khí.

Độ ẩm làm kẹt máy. Ở xứ nóng ẩm, thức ăn hút ẩm, vón cục rồi làm kẹt máy cho ăn. Ở Singapore đây là kiểu hỏng hay gặp. Cách khắc phục là bỏ một gói hút ẩm silica gel nhỏ vào hộp chứa và chọn loại máy có ngăn chống ẩm.

Nước bay hơi nhanh. Trời nóng thì cần châm bù nước bay hơi. Ở Singapore, một bể 120 lít nuôi dày có thể mất 2–3 lít mỗi ngày. Đi Tết cả tuần thì lượng nước hụt không nhỏ, nên nhớ dặn người trông châm nước.

Khi mất điện:

1. Chờ 1–2 tiếng trước đã.
2. Sau đó cứ 8 tiếng thì sục khí 1 tiếng. Bể nuôi dày thì 4 tiếng một lần. Dùng sủi đá hoặc lọc bông cho bọt lên tới mặt nước. Có loại máy sục khí chạy pin chạy liên tục được 20 tiếng, hoặc từ 40 tiếng trở lên ở chế độ tiết kiệm (bật 15 giây, tắt 15 giây).
3. Tắt máy cho cá ăn tự động.
4. Rút điện lọc treo và lọc thùng. Trước khi chạy lại phải vệ sinh chúng. Nếu không, vi khuẩn chết và chất bẩn trong lọc sẽ bị xả thẳng vào bể.
5. Khi có điện lại, chờ 24 tiếng rồi mới cho cá ăn.
6. Đo amoniac và nitrit. Nếu một trong hai chỉ số trên 0 ppm thì thay nước.

Kiểm tra lại khi về

• Xem cá có bị thương hay có dấu hiệu bệnh không.
• Kiểm tra sưởi còn chạy không.
• Lấy viên thức ăn tan chậm hoặc máy cho ăn ra, rồi cho ăn lại theo lịch bình thường.
• Nếu bạn đi từ một tuần trở lên, thay một ít nước trong vòng vài ngày sau khi về.