Dựng dãy chậu nuôi cá ngoài trời: đi đường khí và thay nước tự động

Nuôi cá trong chậu ngoài trời vào mùa nóng rất đã, nhưng phải xách nước thay cho từng chậu và kéo dây sủi lòng thòng thì nhanh chán. Nếu dựng dãy chậu thành một khối cố định, có đường khí và đường nước đi sẵn tới từng chậu, việc chăm hằng ngày chỉ còn là ngắm cá, cho ăn và vớt cá.

Bài này đi qua cách làm một dãy sáu chậu sát tường nhà: đi đường khí bằng ống nhỏ, nối đường nước lạnh để thay nước tự động theo hẹn giờ, xử lý chuyện nước vào không đều giữa các chậu, và những phần còn phải tính tiếp như tràn nước, nắp chậu và giữ ấm.

Chuẩn bị khung chậu và chọn chỗ đặt

Dãy chậu đặt trong một khung ốp sát tường. Mặt sau có ván OSB, rồi một lớp xốp cách nhiệt, ngoài cùng bọc màng chống thấm Tyvek dán băng kín và lợp ngói giống phần nhà bên cạnh. Làm vậy thì dãy chậu nhìn từ ngoài đường giống một phần của ngôi nhà, không giống mấy cái thùng để tạm cho mùa hè. Lớp xốp với vỏ bọc còn giữ nhiệt cho nước.

Trong video

• Xem video từ ▶ 0:40 Dãy chậu đặt sát tường, bọc ngói gỗ giống phần nhà bên cạnh.
• Xem video từ ▶ 0:59 Nhìn từ ngoài đường, dãy chậu giống một phần của ngôi nhà.

Chỗ đặt chỉ có nắng một phần trong ngày, còn lại là ánh sáng tán xạ. Lượng sáng này đủ cho cây mọc, và cũng đủ để rêu hại (algae) phát triển nhiều, nên cứ chuẩn bị tinh thần là sẽ có rêu.

Trước khi châm nước, nên hút sạch mùn cưa, mảnh nhựa và rác xây dựng rơi vào chậu bằng máy hút bụi khô ướt. Trong lúc nước đang lên, có thể vớt thêm những gì còn sót lại bằng vợt.

Chọn máy sủi: một máy lớn hay vài máy nhỏ

Lúc đầu có thể chạy tạm một máy bơm khí lớn vốn làm cho hầm tự hoại để kiểm tra cả hệ thống. Loại máy này thiết kế để đẩy khí xuống rất sâu, sâu tới khoảng 6 m, nên khi dùng cho bể cá thì khỏe thừa. Nhược điểm là nó ồn và tốn điện.

Một máy lớn thường phát ra nhiều tiếng ồn hơn hai, ba máy nhỏ chạy cùng lúc, kể cả khi phòng đã cách âm. Công suất của máy lớn cũng dư so với nhu cầu. Một phòng nuôi cá cỡ vừa có khi chỉ cần lượng khí của khoảng một máy nhỏ rưỡi. Vì vậy máy lớn hợp với chỗ như hồ ngoài vườn, nơi tiếng ồn không thành vấn đề và cần đẩy khí xuống sâu. Còn dãy chậu thì dùng máy nhỏ là vừa.

Sủi đá hay lọc vi sinh

Dãy chậu này thử dùng sủi đá thay cho lọc vi sinh (sponge filter). Sủi đá chịu được lượng khí gần như không giới hạn. Lọc vi sinh thì chỉ nhận được một lượng khí nhất định, đẩy quá nhiều khí vào thì nó không chịu nổi. Khi tạm dùng máy dư công suất, sủi đá là lựa chọn an toàn hơn, chỉ có điều khí mạnh quá thì sủi có thể bị đẩy nổi lên.

Lúc chạy thử, cứ mở hết các van chia khí để không tạo áp ngược lên máy. Khi chậu chưa có nước thì gần như không có áp ngược. Có nước rồi thì khí ra sẽ êm hơn và bọt nghe rõ hơn.

Khí và nước được đưa vào cùng một góc chậu, góc đối diện với ống tràn. Việc đặt sủi ở góc thay vì ở giữa là để dễ quay phim, sủi ở giữa thì khó nhìn cá hơn. Nếu không cần quay phim thì đặt ở giữa cũng được. Chính người làm cũng chưa chắc đặt ở góc là hợp lý, nên chỗ đặt sủi tùy bạn chọn.

Đi đường khí bằng ống nhỏ và tê nối nhanh

Với dãy dưới khoảng 10–12 chậu, bạn không cần ống to. Ống nhựa cỡ 6 mm (loại dùng cấp nước cho máy làm đá) kèm tê nối nhanh là đủ chia khí. Vượt quá khoảng 10 chậu thì khí bắt đầu ra không đều và yếu dần về cuối, lúc đó nên chuyển sang ống trục cỡ 19 mm như ở phòng nuôi cá lớn. Cũng có người chạy được 14 chậu bằng ống nhỏ, vì còn tùy áp máy và cách đi ống.

1. Khoan một lỗ cỡ 6 mm xuyên qua vách để luồn ống từ trong nhà ra.
2. Đi ống chính dọc phía sau dãy chậu, cắt ống và chèn tê nối nhanh tại mỗi chậu.
3. Cắt ống bằng dụng cụ cắt ống chuyên dùng. Vết cắt phải thẳng, không xiên. Kéo hay kìm dễ làm bẹp đầu ống, khi đó khớp nối không kín.
4. Cắm ống ngập hết vào khớp. Khớp chưa vào hết thì ống rất dễ tuột hay xì khí.
5. Từ mỗi tê, luồn ống mềm tới van chỉnh rồi xuống sủi. Thả ống tới khoảng giữa chậu.
6. Chừa ống dư một chút. Cắt bớt thì dễ, còn thiếu thì phải đi lại.

Nếu làm phòng nuôi cá lớn, nên mua ống khí và ống nhựa theo cuộn dài 90–150 m. Cuộn dài thì kiểu gì cũng dùng hết.

Uốn ống cứng bằng máy khò nhiệt

Ống cứng cỡ khoảng 5 mm dùng để đưa nước xuống từng chậu cần một khúc uốn 90 độ ở mép chậu. Một máy khò nhiệt có đầu chụp làm việc này khá gọn. Khi lắp đầu chụp, bên trong đầu chụp thành một cái lò nhỏ.

Trong video

• Xem video từ ▶ 16:41 Đưa ống vào đầu chụp của máy khò nhiệt để làm mềm ống.
• Xem video từ ▶ 16:51 Dùng máy khò nhiệt hơ đoạn ống cứng để chuẩn bị uốn.

1. Đưa đoạn ống cần uốn vào đầu chụp và xoay đều ống trong lúc khò.
2. Khi ống vừa đủ mềm thì uốn thành góc 90 độ. Không nên khò tới mức ống mềm nhũn như cao su, vì khi đó ống rất khó giữ dáng.
3. Nếu có sẵn nước thì nhúng ống vào cho nguội nhanh và giữ góc uốn.
4. Gắn ống vào vị trí lúc ống còn ấm, sau đó cố định bằng dây rút.

Uốn xong một ống mẫu rồi thì cứ làm lại y như vậy cho các chậu còn lại.

Thay nước tự động và chuyện chậu cuối nhận ít nước hơn

Đường nước lạnh đi từ trong nhà ra, có tê rẽ vào từng chậu. Ống nước dùng loại nối bằng kìm bấm, khớp nhựa có gờ chặn nên dễ biết ống đã vào đủ sâu chưa. Làm kiểu này dễ hơn nhiều so với ống PVC, CPVC hay ống đồng. Van điều nhiệt để pha nước về khoảng 25–26°C sẽ lắp sau, nhưng đường ống đã chừa sẵn chỗ cho nó. Mỗi lần bấm nút, bộ hẹn giờ cho nước chảy khoảng 10 phút.

Sau khi kiểm tra rò rỉ và chạy thử lần đầu, nước vào các chậu không đều nhau. Chậu đầu dãy đầy nhanh nhất, càng về cuối nước chảy càng chậm. Sau 10 phút, chậu cuối thấp hơn chậu đầu khoảng 2,5 cm và chỉ nhận chưa tới 4 lít, trong khi chậu đầu nhận nhiều hơn khá rõ. Nếu chia nhiều chậu trên một đường ống chung, bạn nên tính trước là có thể gặp tình trạng này.

Có hai cách xử lý:

• Lắp van bi nối nhanh cho từng chậu. Loại van này rẻ, chỉ cần cắt ống rồi cắm vào là xong trong vài phút. Có van ở mỗi chậu thì chỉnh được lượng nước, và khi cần có thể khóa hẳn, ví dụ lúc muốn giữ nước xanh hoặc khi trong chậu có cá bột quá nhỏ.
• Xếp chậu theo nhu cầu nước. Đặt chậu cần ít nước ở cuối dãy. Chẳng hạn chậu nuôi bo bo (Daphnia) không ưa dòng mạnh nên hợp với vị trí cuối.

Đường ống được chọn cỡ nhỏ chứ không dùng ống 13 mm hay 19 mm, nhằm cho nước trong ống rút hết sau mỗi lần thay. Nếu nước rút hết như mong muốn thì ống khó bị đóng băng vào mùa đông. Đây mới là kỳ vọng, chưa được kiểm chứng qua một mùa đông.

Tràn nước và nắp chậu: những phần còn đang tính

Ống tràn hiện có lưới hơi thô, cá bột medaka (rice fish) hay bo bo có thể lọt qua. Một ý tưởng đang phác thảo là làm một hộp chắn quanh ống tràn với lưới mịn ở dưới, thưa dần lên trên. Khi phần lưới mịn bị bít, nước dâng lên và tràn qua phần lưới thưa. Thấy mực nước dâng tới nửa hộp là biết đã tới lúc vệ sinh. Cách này chưa làm thử, và chỉ hợp với chậu, vì mực nước chậu được phép dâng lên. Bể kính thường để nước sát miệng nên không làm vậy được.

Nắp chậu là phần khó nhất, và phải có nắp để chặn gấu mèo, sóc, mèo rơi xuống chết đuối. Vài điều đã rút ra:

• Đặt một tấm phẳng lên trên là chưa đủ. Nước sẽ đọng ở mép tiếp giáp, lâu ngày sinh mốc và hư khung.
• Che kín khe hở mới giữ được nhiệt, vì gió lùa vào khe là nhiệt thoát ra. Từng có lần dùng tấm nhựa hai lớp, quấn thêm ống xốp bọc ống nước quanh mép. Cách đó chạy tốt được khoảng ba tuần thì mèo và gấu mèo cào nát lớp xốp.
• Phương án đang cân nhắc là tấm lợp nhà kính, có thể làm riêng cho từng chậu, hoặc in 3D ray trượt để nắp không bị gió thổi bay. Cả hai đều chưa làm thử.
• Nếu in 3D thì nhựa phải chịu được nắng. Nhựa nóng quá sẽ cong vênh, còn tia nắng lâu ngày làm nhựa giòn. Nhựa ABS để trần ngoài trời khoảng một năm rưỡi có thể vỡ khi va nhẹ. Ngoài ra nhựa còn phải an toàn cho cá.

Giữ ấm mà chưa cần sưởi

Hướng làm là tận dụng các nguồn nhiệt miễn phí trước: nắng, không khí, hơi ấm từ tường nhà, cộng với lớp cách nhiệt và nắp kín. Sau đó mới tính có đáng lắp sưởi hay không. Dùng sưởi cho dãy này nghĩa là phải có sáu cái sưởi và kéo điện ra ngoài.

Mục tiêu mùa lạnh không cần cao. Chỉ cần nước khoảng 18°C chứ không phải 27°C. Nếu giữ được nước khoảng 21°C trong khi ngoài trời có tuyết, cá vẫn sống khỏe. Băng sưởi dán đáy là một hướng có thể thử nếu cần hỗ trợ thêm, nhưng chưa được làm.

Một ý tưởng khác là vào mùa đông châm nước ấm khoảng 29–32°C khi thay nước. Không ai biết trước cách này giữ ấm được bao nhiêu. Phải cẩn thận vì nước nóng quá có thể làm bỏng cá.

Bắt đầu từ đâu

1. Đếm số chậu. Nếu dưới khoảng 10 chậu, mua ống 6 mm, tê nối nhanh và một dụng cụ cắt ống cho vết cắt thẳng.
2. Đi đường khí và nước vào cùng một góc, đối diện ống tràn. Chừa ống dư, cố định bằng dây rút.
3. Lắp van bi nối nhanh cho từng chậu ngay từ đầu, rồi chạy thử một chu kỳ hẹn giờ để đo mực nước từng chậu.
4. Lên phương án nắp che kín mép chậu trước khi thả cá, nhất là nếu quanh nhà có mèo, sóc hay gấu mèo.