Nước bể cá bị xanh: nguyên nhân, cách xử lý và phòng tảo xanh

Nước xanh là gì

Nước xanh là do tảo phù du nở rộ. Đây là loại tảo đơn bào cực nhỏ. Chúng sinh sản rất nhanh, trôi lơ lửng trong nước và làm cả bể đục xanh như nước canh đậu. Dân chơi ở mình gọi nó bằng nhiều tên: tảo xanh, tảo nở hoa, nước hồ xanh đục hay nước xanh rêu.

Bản thân nước xanh không trực tiếp hại cá hay tép. Nó còn là thức ăn cho cá bột và động vật không xương sống, nên có người ương cá còn cố tình gây nước xanh. Cái dở là nước xanh che hết tầm nhìn và có thể chặn bớt ánh sáng của cây.

Mối nguy thật nằm ở oxy. Ban ngày tảo tạo ra oxy, nhưng ban đêm chúng lại ăn oxy. Một đợt tảo dày đặc có thể kéo oxy hòa tan xuống gần bằng không chỉ sau một đêm. Bể mà sủi yếu thì cá và tép dễ bị stress hoặc chết. Nước càng ấm càng giữ được ít oxy hòa tan, vì vậy mùa nóng ở Việt Nam là lúc chuyện này nguy hiểm nhất.

Dấu hiệu

• Cả khối nước đục xanh. Tảo trôi trong nước chứ không bám lên kính hay đồ trang trí. Đây là điểm để phân biệt nước xanh với các loại rêu bám.
• Khi tảo chết hàng loạt, nước thường đổi từ xanh đậm sang đen, xám, nâu, hoặc trong trở lại.
• Khi bể thiếu oxy, cá treo ở mặt nước vào sáng sớm. Nặng hơn thì cá đớp khí và không phản ứng khi bị động vào.

Nguyên nhân

• Thừa sáng. Thủ phạm hay gặp là nắng chiếu thẳng vào bể, nắng hắt từ cửa sổ, hoặc bật đèn quá lâu.
• Thừa dinh dưỡng. Ví dụ lỡ tay châm phân gấp đôi, hoặc châm phân nước.
• Amoniac tăng vọt. Chuyện này thường gặp ở bể mới chưa chạy vi sinh, hoặc khi cá bị cho ăn quá nhiều, chẳng hạn lúc nhờ người khác cho ăn hộ.
• Nuôi quá dày và cho ăn thừa.
• Ít chăm bể. Lâu không thay nước thì chất thải và nitrat tích lại.

Ở Việt Nam, các cửa hàng cá cảnh hay cho rằng nước xanh là do nắng gắt chiếu vào hồ ngoài trời không có mái che và hồ koi.

Làm gì ngay

Cứ để lọc, sủi và các thiết bị khác chạy liên tục. Ban đêm tảo dùng oxy, nên bạn cần để mắt xem cá có dấu hiệu thiếu oxy không.

Tảo tự tàn cũng là lúc phải cẩn thận. Tảo chết hàng loạt nhiều khả năng là do nước đã cạn khoáng vi lượng hoặc chất dinh dưỡng. Lúc đó tảo không còn nhả oxy nữa, trong khi vi khuẩn bắt đầu phân hủy xác tảo. Oxy trong bể có thể tụt thấp đến mức cá chết.

Chữa

Phần lớn trường hợp chỉ cần làm đủ các bước sau:

1. Tìm và cắt nguyên nhân: rút ngắn thời gian bật đèn, dời bể khỏi chỗ nắng chiếu, cho ăn ít lại, đo nitrat và phosphat.
2. Làm trong nước bằng cách che tối, tối đa 7 ngày, hoặc dùng đèn UV. Trong thời gian này vẫn để lọc và sủi chạy.
3. Xử lý xong thì thay nhiều nước để vớt bớt xác tảo và amoniac.
4. Duy trì thay ít nhất 20% nước mỗi tuần. Kể cả khi kết hợp nhiều cách, có thể phải mất vài tuần mới thấy kết quả.

Che tối. Bạn tắt đèn, để các thiết bị chạy bình thường rồi che kín toàn bộ bể. Thời gian che mỗi nguồn nói một kiểu. Có nguồn bảo che ít nhất một tuần, có nguồn lại bảo không quá 7 ngày. Cách này hiệu quả nhưng cây sẽ chịu khổ. Nếu được thì nên chuyển cá, tép sang bể tạm. Che xong thì thay nhiều nước, vì tảo chết có thể làm amoniac tăng vọt.

Đèn UV. Đèn UV diệt được tảo nước xanh, thường mất khoảng hai đến ba ngày. Nước chảy chậm qua bóng UV, tia UV phá hỏng DNA của tảo và chúng không sinh sản được nữa. Sau đó bạn thay nước đều thì nước sẽ trong dần. Nước xanh khá dễ trị bằng UV, thường chỉ cần một đèn nhỏ là đủ. Đèn UV gần như không ảnh hưởng đến vi sinh có lợi. Lý do là vi sinh sống chủ yếu trong lọc và trên các bề mặt chứ không trôi trong nước. Có điều UV cũng làm tảo chết loạt, nên bạn vẫn phải để ý amoniac tăng. Ở Việt Nam, cửa hàng cá cảnh có bán đèn UV và máy sủi oxy để xử lý nước xanh.

Bông lọc mịn. Bông lọc mịn, tấm lọc tinh hoặc túi lọc có thể giữ lại các hạt nhỏ lơ lửng trong nước.

Sai lầm hay gặp

• Chỉ trông vào thay thật nhiều nước. Nhiều người tin rằng thay một lần nước lớn là hết xanh. Thực ra tảo sinh sản rất nhanh nên mọc lại ngay.
• Châm phân nước vào bể đang thừa sáng.
• Che tối mà không chuyển cá, tép ra, hoặc không chuẩn bị cho đợt amoniac tăng sau đó.

Phòng

• Bật đèn bể không quá 6–8 giờ mỗi ngày. Đèn mạnh thì dùng thêm bộ chỉnh độ sáng.
• Trồng thêm cây mọc nhanh để tranh dinh dưỡng và ánh sáng với tảo. Có thể chọn Salvinia natans, water sprite (Ceratopteris siliquosa), hornwort và các loại cây thân đốt hay cây nổi khác.
• Thay ít nhất 20% nước mỗi tuần. Dùng lọc đúng cỡ bể và vệ sinh lọc mỗi 1–2 tháng.
• Đừng cho ăn thừa, đừng nuôi quá dày, và đo nitrat, phosphat thường xuyên.

Khi nào cần lo

Nước chỉ xanh thôi thì chưa đáng lo. Bạn cần lo khi cá treo ở mặt nước vào sáng sớm, đớp khí, hoặc lờ đờ không phản ứng khi bị động vào. Đó là dấu hiệu bể thiếu oxy.

Một lúc khác cần để ý là khi nước đang xanh đậm bỗng chuyển sang đen, xám, nâu hoặc trong trở lại mà bạn chưa làm gì. Thường đó là lúc tảo đã chết loạt, và xác tảo phân hủy có thể làm cạn oxy. Mùa nóng thì nguy cơ này cao hơn, vì nước ấm giữ được ít oxy hơn.