Cá bị trùng mỏ neo, rận cá: cách nhận biết, gắp và diệt trong bể

Đây là con gì

Cái tên trùng mỏ neo (Lernaea) dễ làm người ta hiểu lầm, chứ nó không phải giun. Đây là một loài giáp xác chân chèo (copepoda) sống ký sinh. Loài hay gặp nhất là Lernaea cyprinacea. Chỉ có con cái bám vĩnh viễn trên cá. Con đực sống tự do và chết sau khi giao phối. Con cái thì chui xuống dưới da cá, lớn lên ở đó và có thể sống trên cá khoảng 30 ngày. Cá vàng và cá koi rất hay bị trùng mỏ neo, nhất là vào mùa hè.

Trùng mỏ neo trải qua nhiều giai đoạn trong vòng đời. Trứng nở ra ấu trùng Nauplius bơi tự do. Ấu trùng lột xác thành Metanauplius, và tới giai đoạn này nó phải bám tạm lên cá. Đến giai đoạn ấu trùng thứ 5 thì chúng giao phối. Sau đó con cái bám hẳn vào cá và đẻ liên tục. Ở 25–30°C, trứng nở sau 1–3 ngày. Trong nước ấm, cả vòng đời có thể khép lại chỉ trong 18–25 ngày.

Rận cá (Argulus) cũng là giáp xác, thuộc lớp Branchiura, họ hàng với tôm và bọ nước. Một con rận dài 5–10 mm, tức là thuộc hàng ký sinh trùng cá to nhất. Rận chỉ cần một vật chủ duy nhất là cá. Con cái rời cá để đẻ trứng lên cây và các vật chìm trong nước, đẻ xong lại quay về cá. Rận trưởng thành sống được vài ngày mà không cần cá. Ấu trùng mới nở có khoảng 4 ngày để tìm được cá.

Vòng đời của rận dài hay ngắn là tùy nhiệt độ nước, và mỗi nguồn ghi một con số khác. Có nguồn ghi trung bình 30–60 ngày, có nguồn ghi 30–100 ngày. Riêng trứng Argulus japonicus nở sau 10 ngày nếu nước 35°C, còn ở 15°C thì phải mất 61 ngày.

Cá cảnh thủy sinh ít khi bị rận, nhưng cá vàng và koi thì bị rất nhiều. Người ta đã ghi nhận rận trên cá vàng và cá koi bày bán ở cửa hàng cá cảnh. Rận còn có thể mang theo vi khuẩn Aeromonas, nấm Saprolegnia, và là vật trung gian truyền virus SVC, tức bệnh xuất huyết mùa xuân ở cá chép.

Dấu hiệu

Trùng mỏ neo

• Bạn sẽ thấy một sợi như sợi chỉ màu trắng, xanh lục hoặc trong suốt thò ra từ thân cá, đầu sợi cắm vào thịt. Có nguồn ghi sợi này dài khoảng 5–20 mm, có nguồn ghi 8–16 mm. Phần đầu có hình mỏ neo và cắm sâu vào cơ thể cá.
• Con cái trưởng thành có thể mang hai túi trứng ở đuôi.
• Chỗ trùng bám thường đỏ lên, viêm hoặc loét. Trùng hay bám ở gốc vây, sau nắp mang, quanh miệng và trên mang.
• Cá ngứa nên hay cọ mình vào thành bể, bơi loạn hoặc mất thăng bằng. Cá gầy dần và ăn ít đi.
• Nếu trùng bám ở miệng thì cá không bắt mồi được. Cá hương có thể bị cong thân.
• Khi bệnh nặng, cá lờ đờ, bỏ ăn rồi chết.

Rận cá

• Con rận trông như một đốm tối màu, dẹt, hình bầu dục nằm trên da cá. Lúc nó nằm yên thì khó thấy, còn lúc nó di chuyển thì dễ nhận ra hơn. Rận trên vây cũng dễ thấy hơn rận trên thân.
• Rận hay nấp ở chỗ khuất sau vây hoặc quanh đầu cá. Trong bể, đôi khi bạn còn thấy rận bơi từ con cá này sang con cá khác.
• Cá cọ mình và giật mình bơi vụt đi (dân chơi hay gọi là flashing). Về sau cá lờ đờ, chỗ rận hút để lại vết đỏ nhỏ.
• Khi bạn vớt cá lên khỏi nước, rận có thể rời cá rất nhanh. Vì vậy lúc kiểm tra bạn phải nhanh tay.

Phân biệt hai loại

	Trùng mỏ neo	Rận cá
Hình dạng	Sợi dài như sợi chỉ	Đĩa dẹt, hình bầu dục
Cách bám	Cắm cố định vào thịt	Bò và bơi nhanh được trên thân cá
Chỗ hay gặp	Gốc vây, sau nắp mang, miệng, mang	Sau vây, quanh đầu

Nguyên nhân

Thủ phạm chính mang trùng mỏ neo vào bể là cá mới thả thẳng vào mà không qua cách ly và kiểm tra. Nước lấy từ ao có cá bệnh cũng chứa nhiều ấu trùng bơi tự do và có thể làm lây bệnh. Trùng mỏ neo phát triển mạnh nhất ở 20–30°C. Bệnh hay bùng lên lúc giao mùa, do nhiệt độ lên xuống thất thường. Trùng sống được trong khoảng 12–33°C, và lên tới khoảng 33°C thì chúng dễ chết.

Rận cá có thể theo cá bắt ngoài tự nhiên hoặc cá nuôi ao vào bể. Thức ăn sống cũng là một đường vào. Từng có một bể bị rận tràn lan dù chủ bể không thả thêm cá hay cây mới nào, và người ta nghi nguồn rận là bo bo (Daphnia) sống dùng làm mồi. Trong một ổ dịch ở thủy cung, nguồn rận bị nghi là đàn cá chẽm (barramundi) thả vào 12 tuần trước đó. Rận thường sinh sôi mạnh vào mùa hè và mùa thu.

Làm gì ngay

Chỉ cần thấy một con rận là bạn nên điều trị ngay, đồng thời theo dõi xem cá có mắc bệnh thứ phát không. Với cá lớn, bạn gắp trùng mỏ neo bằng nhíp rồi theo dõi kỹ vết thương. Rận cũng gắp bằng nhíp được. Có điều gắp xong vẫn chưa hết chuyện, vì rận và trứng của nó vẫn còn trong bể.

Các bước gắp trùng mỏ neo:

1. Tiệt trùng một cây nhíp mũi nhỏ. Chuẩn bị sẵn khăn ẩm, một chậu nước lấy từ bể và thuốc sát trùng.
2. Vớt cá thật nhẹ, đặt lên khăn ẩm rồi tìm chỗ trùng cắm vào da.
3. Kẹp trùng càng sát da càng tốt. Đừng kẹp vào giữa hay phần cuối thân trùng.
4. Kéo chậm, đều tay và thẳng ra, không xoắn và không giật. Kéo ra xong thì xem phần đầu mỏ neo có ra nguyên vẹn không.
5. Sát trùng vết thương ngay. Thả cá vào chậu nước bể, rồi đưa về bể chính hoặc bể bệnh. Mỗi con cá chỉ nên nằm ngoài nước khoảng 2–3 phút.

Để sát trùng, bạn chấm lên vết thương povidone-iod (Betadine) pha loãng tới màu trà nhạt, hoặc một giọt xanh methylen. Tài liệu khuyến nông Thanh Hóa còn khuyên cách ly và gây mê cá trước khi gắp, gắp xong thì hồi sức cho cá.

Chữa

Chọn cách nào thì bạn cũng phải xử lý cả hệ thống để diệt hết mọi giai đoạn, kể cả giai đoạn sống ngoài cá. Với rận, thuốc phải diệt được rận trưởng thành, rận non và trứng, cả trên cá lẫn trong bể. Thuốc pha vào nước chủ yếu chỉ diệt ấu trùng trùng mỏ neo. Con trưởng thành nằm dưới mô cá nên thuốc khó chạm tới, bạn phải gắp bằng tay. Trùng mỏ neo cái sống khoảng 30 ngày trên cá, vì thế đợt điều trị phải kéo dài vài tuần.

Với rận cá, tăng độ mặn là cách nên thử đầu tiên. Nếu không ăn thua thì mới chuyển sang thuốc diệt ngoại ký sinh như organophosphate hoặc chất ức chế kitin.

Muối

Mỗi nguồn ghi một nồng độ muối, chênh nhau khá nhiều:

• Với cá thực phẩm chịu được mặn, UF/IFAS nêu mức 4,8 g/L, ngâm kéo dài tới khoảng 30 ngày. Nguồn này cũng ghi rằng muối diệt Lernaea không ổn định.
• Một nguồn khác dùng muối hồ cá khoảng 1 thìa canh cho 20 lít nước trong bể bệnh.
• Một nơi bán cá koi trị trùng mỏ neo bằng cách tắm muối 3%, sau đó ngâm kéo dài ở 0,2%.
• Khuyến nông Thanh Hóa ngâm muối 0,3% (300 g cho 100 lít) khoảng 1 tuần, nâng nước lên 32°C để diệt trứng, và khử trùng bể bằng cùng nồng độ đó trong 7 ngày.
• Với rận cá, ngâm kéo dài trong muối 0,02–0,2% có thể kìm bớt tái nhiễm.

Cá da trơn không vảy thì không được dùng muối.

Diflubenzuron (Dimilin) và lufenuron

Diflubenzuron chặn quá trình tổng hợp kitin, vì vậy ấu trùng không lột xác được. Lufenuron tác động theo cách tương tự. Liều và cách dùng của từng nguồn như sau:

• Với trùng mỏ neo, một nguồn khuyên châm nhắc lại sau 7–10 ngày và kéo dài đợt trị 3–4 tuần.
• Khuyến nông Thanh Hóa dùng Dimilin 1 g/m³, châm 4 lần trong 15 ngày, mỗi lần châm thì thay 20% nước trước. Thuốc có thể làm cá lờ đờ.
• Ở một thủy cung bị dịch rận, người ta trị bằng cách ngâm kéo dài diflubenzuron 0,01 mg/L. Cứ 7 ngày nhân viên thay 50% nước rồi châm lại, làm như vậy khoảng 6 tuần. Từ tuần thứ 3 bể đã hết rận và 8 tháng sau vẫn không tái phát. Họ nâng nhiệt độ từ khoảng 28–29°C lên 30°C để rận chạy hết vòng đời nhanh hơn. Họ không dùng formalin và organophosphate vì hai loại này độc với một số loài trong bể.
• Một sản phẩm diflubenzuron dành cho hồ cá (291,2 mg/100 ml) ghi trên nhãn là trị được cả rận cá lẫn trùng mỏ neo. Liều là 10 ml cho 364 lít, để 7 ngày, thay một phần nước rồi lặp lại, tối đa 4 liều. Nhãn dặn không dùng khi nước dưới 10°C hoặc trên 30°C, tắt đèn UV 10 ngày, sục khí mạnh, không dùng lúc trời nóng ẩm hay có giông, và không trộn chung với thuốc khác.

Có nguồn đánh giá chất ức chế kitin hiệu quả và an toàn với cá, vì nó chỉ chặn rận lột xác. Nhưng nhóm thuốc này giết luôn giáp xác, nên bạn phải chuyển tôm ra chỗ khác trước khi trị. Báo cáo về ổ dịch ở thủy cung cũng không theo dõi riêng động vật không xương sống. Riêng ốc thì nhìn chung chịu được phần lớn thuốc trị trùng mỏ neo.

Thuốc tím (KMnO₄)

Một nguồn khuyến nông dùng 10–25 g/m³, tắm cho cá trong 1 giờ. Khuyến nông Thanh Hóa thì ghi tắm 0,6 g cho 8 lít nước trong khoảng 5 phút. Liều này đậm hơn nhiều so với các nguồn khác, bạn cần cân nhắc kỹ trước khi dùng. Quá liều thuốc tím là lỗi khá hay gặp.

Lá xoan

Ở Việt Nam, dân gian và khuyến nông hay dùng lá xoan để diệt ấu trùng trùng mỏ neo. Liều lượng mỗi nguồn cũng một khác. Có nguồn ghi 0,3–0,5 kg/m³. Khuyến nông Thanh Hóa ghi 3 kg lá tươi cho mỗi m³, cho lá vào túi lưới. Cứ 3 ngày bạn thay 30–50% nước và bỏ lá mới vào, làm tổng cộng khoảng 14 ngày.

Organophosphate (trichlorfon)

Ngâm kéo dài trong trichlorfon có hiệu quả với cá cảnh bị trùng mỏ neo. Có điều thuốc này rất khó canh liều an toàn trong bể nhỏ, nên chỉ nên để làm lựa chọn cuối cùng. Với rận, organophosphate thường phải xử lý 3 lần mới diệt hết các giai đoạn. Ở Anh, thuốc này không được phép dùng cho cá. Ở Mỹ chưa có thuốc nào được FDA duyệt để trị rận Argulus, và Dylox 80 (trichlorfon) đã ngừng sản xuất. Muốn biết có được phép dùng hay không thì bạn nên hỏi chuyên gia sức khỏe cá.

Nâng sức đề kháng

Trong thời gian trị trùng mỏ neo, bạn bổ sung vitamin C và men tiêu hóa cho cá, giảm mật độ nuôi và giữ nước sạch hơn để cá khỏe lại.

Sai lầm hay gặp

• Kẹp vào giữa thân trùng, làm trùng đứt ngang và đầu mỏ neo kẹt lại trong thịt cá.
• Ngồi chờ trùng mỏ neo tự rụng. Trong lúc chờ, trùng vẫn bám hút trên cá và nhả trứng ra bể.
• Chỉ trị cá mà không xử lý bể, thế là ấu trùng lại quay về bám cá.
• Gắp rận bằng nhíp rồi thôi, không xử lý môi trường. Số rận còn sót trong bể sẽ làm cá tái nhiễm.
• Để tôm trong bể khi dùng thuốc ức chế kitin.
• Dùng muối cho cá không vảy.
• Dùng thuốc tím quá liều.

Phòng bệnh

• Cách ly nghiêm ngặt và kiểm tra cá mới trước khi thả vào bể chính. Mua cá ở chỗ uy tín.
• Kiểm tra cá giống trước khi thả. Thấy trùng mỏ neo thì tắm thuốc tím cho cá.
• Khuyến nông Thanh Hóa khuyên tắm muối 2–3% định kỳ, mỗi lần 15–20 phút, để diệt trứng trùng.
• Cẩn thận với thức ăn sống như bo bo, vì nó có thể mang rận vào bể.
• Thay nước định kỳ, bớt chất hữu cơ và bùn đáy, sục khí mạnh hơn và giảm mật độ cá. Khử trùng dụng cụ. Nếu nuôi ao thì khử trùng ao trước mỗi vụ mới.

Chuyện ở Việt Nam

Trùng mỏ neo có mặt ở khắp các thủy vực nước ngọt Việt Nam, và nhiều trại cá giống đã thiệt hại nặng vì nó. Trùng thích nhất khoảng 20–30°C, cũng chính là nhiệt độ nước bể thường gặp ở nước mình. Bệnh hay bùng lên lúc giao mùa. Khuyến nông Thanh Hóa nêu hai loại thuốc để trị trùng mỏ neo là thuốc tím và Dimilin, còn lá xoan là cách dân gian phổ biến. Nếu bạn định dùng sản phẩm diflubenzuron có giới hạn không quá 30°C, hãy để ý điểm này khi trị bể và hồ ngoài trời vào mùa nóng.

Khi nào cần lo

• Cá nhỏ, cá hương, cá giống bị trùng mỏ neo. Chỉ 2–3 con trùng đã đủ làm cá nhỏ mất thăng bằng và chết. Bệnh này gây chết nhiều ở cá hương và cá giống.
• Cá nhiễm nặng, lờ đờ, bỏ ăn. Lúc này cá đã suy kiệt và dễ nhiễm thêm vi khuẩn, nấm.
• Vết rận hút sưng đỏ hoặc lở loét. Vết này có thể nhiễm Pseudomonas, Aeromonas rồi lan vào mang.
• Sau đợt rận, cá bị stress nên dễ mắc thêm đốm trắng hoặc Costia. Hết rận rồi bạn vẫn nên theo dõi cá thêm một thời gian.