Ốc nón nước ngọt trong bể cá: giữ lại hay loại bỏ?

Ốc nón nước ngọt (chi Acroluxus) là khách quen trong bể thủy sinh. Có người ghét cay ghét đắng mấy con ốc tí hon này. Cũng có người mặc kệ chúng, coi chúng như đội dọn bể phụ, thậm chí là nguồn thức ăn sống.

Ốc nón nước ngọt là loài ăn mùn bã vô hại và góp phần giữ bể nước ngọt sạch sẽ. Trong bể trưng bày thì chúng trông không đẹp mắt, nhưng bạn không cần căng thẳng. Ốc nón không gây rắc rối gì, và thường sau một thời gian chúng tự biến mất.

Tiếc là thông tin về ốc nón nước ngọt trên mạng phần lớn hoặc viết cho dài chữ, hoặc thiếu sót. Phần dưới đây bổ sung những gì còn thiếu và đính chính vài điều sai.

Bạn sẽ đọc được đặc điểm của ốc nón nước ngọt, chúng là con gì, chúng vào bể bằng đường nào, và những cách kiểm soát số lượng của chúng có hiệu quả.

Nguồn gốc tên gọi

Tên “Limpet” chưa rõ gốc gác và có thể chỉ là từ nguyên dân gian. Dù vậy, nhiều người cho rằng nó bắt nguồn từ chữ Latin ‘Lampreda’.

Chữ ‘Lampreda’ ghép từ ‘Lambere’ nghĩa là “liếm” và ‘Petra’ nghĩa là “đá”.

Vì thế Limpet có thể hiểu là “kẻ liếm đá”.

Ốc nón nước ngọt là gì?

Ốc nón nước ngọt là một nhóm thân mềm chân bụng sống dưới nước khá đa dạng, thuộc họ Acroloxidae.

Chúng có mặt ở khắp nơi trên thế giới.

Chúng thích vùng nước ngọt đứng yên hoặc chảy chậm, có nhiều cây thủy sinh.

Xét về tiến hóa thì đây là một nhóm khá trẻ. Người ta cho rằng họ Acroloxidae xuất hiện từ kỷ Phấn Trắng (khoảng 70 triệu năm trước).

Cách nhận biết ốc nón nước ngọt

Ốc nón nước ngọt là loài thân mềm rất nhỏ, vỏ dẹt hình nón. Chúng thường dài không quá 8 mm, cao và rộng không quá 4 mm.

Bạn có thể nhận ra chúng qua những đặc điểm sau:

• Vỏ mỏng, thuôn dài, hình chiếc mũ và không có vòng xoắn.
• Vỏ có màu từ mờ trong, vàng xám đến nâu. Ốc non gần như trong suốt và rất dễ vỡ.
• Đỉnh vỏ chếch về phía sau và lệch sang trái.
• Các đặc điểm còn lại giống với cả chi. Khoang phổi đã thoái hóa. Mang thứ cấp và lỗ sinh dục nằm ở bên phải cơ thể.
• Khoang áo của chúng đã biến đổi để thở không khí và hoạt động như một lá phổi. Dù vậy, ốc nón nước ngọt không bò lên mặt nước lấy khí. Chúng trao đổi khí thẳng với nước qua da và qua mang thứ cấp, trông như những mấu da hình chiếc lá.
• Tim có hai ngăn, gồm một tâm thất và một tâm nhĩ nằm sát bên phải tâm thất.
• Mắt nằm trên một đôi xúc tu. Đôi xúc tu này không co rút lại được.

Ốc nón vào bể bằng đường nào?

Ốc nón nước ngọt là tay “đi nhờ” chuyên nghiệp. Chúng có thể theo vào bể từ những chỗ bạn ít ngờ tới nhất, và người chơi thường mang chúng về mà không hề hay biết.

Chúng rất dễ theo cây, đá và lũa vào bể, nhất là đồ lấy từ ngoài tự nhiên. Có khi ốc nón còn theo vật nuôi mới vào bể, bám trên vỏ những con ốc khác, hoặc nằm sẵn trong túi nước của người bán.

Vì vậy, mọi thứ mới mua về bạn đều cần khử trùng hoặc cách ly trước khi cho vào bể.

Thức ăn và nguyên nhân chính khiến ốc nón sinh sôi

Một khi đã vào được bể, sớm muộn gì chúng cũng ở lại và sinh sôi, nhất là khi bể có sẵn vài điều kiện thuận lợi.

Ốc nón ăn mùn bã. Chúng phải có thức ăn thì mới lớn và đẻ được.

Vì thế, cho ăn quá tay, tảo mọc nhiều (nhất là tảo đốm xanh) và bể bẩn là môi trường lý tưởng cho chúng.

Chẳng hạn, khi chất thải hữu cơ hay thức ăn thừa lọt xuống nền, tép và ốc trong bể có thể không với tới. Ốc nón thì nhờ thân nhỏ nên chui vào đó khá dễ.

Tập tính của ốc nón nước ngọt

Ốc nón sống khá kín đáo. Chúng chủ yếu hoạt động về đêm.

Nếu ban ngày bạn đã thấy chúng, thì đến đêm sẽ có hàng chục con bò trên cây và thành bể.

Ốc nón rất lười vận động. Chúng bò rất chậm.

Đặc điểm:

• Không hiếu động
• Hiền lành
• Có đào bới, chui rúc trong nền

Sinh sản của ốc nón nước ngọt

Ốc nón nước ngọt là loài thân mềm lưỡng tính đực trước (protandrous). Tức là một cá thể sẽ chuyển từ đực sang cái trong quá trình lớn lên. Vì thế chúng không thể tự thụ tinh trong cơ thể để sinh sản.

Sau khi thụ tinh, mỗi con chỉ đẻ một bọc trứng. Mỗi bọc trung bình có từ 1 đến 12 trứng hình bầu dục.

Từ lúc giao phối đến lúc đẻ trứng mất 3–5 tuần. Ốc con nở ra cần 1,5–2 tháng để hình thành vỏ.

Theo nghiên cứu, ốc nón có thể sống đến 2 năm. Riêng các loài châu Âu thuộc chi Acroluxus chỉ sống một năm.

Ốc nón có nguy hiểm cho tép, cá và ốc không?

Không. Ốc nón nước ngọt hoàn toàn vô hại. Chúng không có cách nào làm hại cá, tép, ốc hay bất kỳ con vật nào khác trong bể.

Ngược lại, có lúc chúng còn là nguồn thức ăn tốt.

Vì vậy, bể có một ít ốc nón là chuyện hoàn toàn bình thường. Bạn chỉ cần bận tâm khi chúng sinh sôi quá đông.

Cách loại bỏ ốc nón nước ngọt

Ốc nón là một phần tự nhiên và có ích trong hệ sinh thái của bể. Dù vậy, nhiều người chơi vẫn hốt hoảng khi thấy chúng và muốn diệt sạch càng sớm càng tốt.

I. Chăm bể kỹ hơn

Ốc nón sinh sôi mạnh khi có nhiều thức ăn. Vì vậy bạn cần chăm chút khâu vệ sinh và bảo dưỡng bể. Đây phải là ưu tiên số một.

• Hút nền thường xuyên sẽ lấy ra được một lượng ốc nón đáng kể.
• Dọn lá cây mục, chất thải của vật nuôi và thức ăn thừa của cá, vì đó chính là thức ăn của ốc nón.
• Giữ tảo trong bể ở mức thấp. Thấy tảo bám thì cạo đi.

II. Đừng cho ăn quá tay, xem lại lịch cho ăn

Bạn nên xem lại lịch cho ăn. Rất có thể bạn đang cho vật nuôi ăn quá nhiều và cần giảm bớt lượng thức ăn.

Nếu còn thức ăn thừa thì vớt ra, đừng để ốc nón tìm thấy.

Cho ăn ít thì chất thải cũng ít. Nước nhờ vậy giữ được chất lượng, còn ốc nón bị cắt bớt nguồn thức ăn nên không bùng phát được.

III. Đừng nuôi quá dày

Nuôi quá nhiều cá và động vật không xương sống thì chất thải dư thừa sẽ tăng. Nước bể xấu đi, còn ốc nón lại sống khỏe hơn.

Số lượng ốc nón phụ thuộc vào lượng thức ăn trong bể, nên kiểm soát chúng khá dễ. Ốc nón cũng dễ thua các loài ốc nước ngọt khác khi tranh ăn. Hết thức ăn thì ốc nón sẽ tự biến mất.

IV. Bắt bằng tay

Bạn có thể bắt ốc nón ra khỏi bể bằng tay, nhưng đừng coi đây là cách chính.

Thực tế cho thấy chỉ bắt bằng tay thì không ăn thua. Kể cả khi bạn lau sạch kính, chúng cũng sớm quay lại, vì chúng hoạt động về đêm và có thể trốn ở khắp nơi.

Thêm một chuyện nữa là ốc nón đã bám vào kính thì rất khó gỡ, kể cả khi dùng ngón tay!

Lưu ý. Bạn có thể dùng ngón tay bóp nát ốc nón cho tép và ốc ăn. Có điều đừng bóp quá nhiều con một lúc. Nếu vật nuôi không ăn hết trong 1 ngày thì tức là bạn đã cho ăn quá nhiều.

V. Dùng thiên địch

Dĩ nhiên có một số loài ăn ốc nón. Tuy vậy, ốc nón rất nhỏ lại hoạt động về đêm, nên các loài này không thể dọn sạch hết ốc nón trong bể.

Dù sao thì những loài cá, ốc và tép sau thỉnh thoảng có thể ăn ốc nón:

• Cá tứ vân
• Cá betta
• Cá nóc đậu
• Ốc thợ săn (ốc sát thủ)
• Tép râu
• Tép càng đỏ

VI. Dùng hóa chất

Nói thật lòng thì không nên dùng hóa chất để diệt ốc nón. Nhiều loại thuốc có gốc đồng. Chúng có thể làm hại cây và giết luôn cả đàn tép của bạn.

Còn nếu bạn ghét ốc nón đến mức không chịu nổi, bạn có thể dùng bất kỳ loại hóa chất nào người ta hay khuyên dùng để diệt ốc nước ngọt trong bể.

Các loại thuốc có thể diệt ốc nón nước ngọt

• No-Planaria
• Hydrogen Peroxide (oxy già)
• Esha Gastropex
• Panacur
• Canine Dewormer

Liều dùng khuyến nghị có trong bài “Cách loại bỏ ốc khỏi bể tép”.

Kết luận

Ốc nón nước ngọt không phải kẻ thù của bể thủy sinh. Ngày nào chúng cũng góp phần giữ bể sạch, và đó là điểm đáng ghi nhận.

Cũng dễ hiểu khi nhiều người chơi lâu năm chấp nhận mấy con ốc tí hon này như một phần tự nhiên của thú chơi.

Bể càng nhiều thức ăn cho chúng thì ốc nón càng đông. Hết thức ăn, chúng sẽ biến mất trong vài tháng, thậm chí vài tuần.

Điểm trừ duy nhất là chúng có thể gây khó chịu và làm bể kém đẹp.

Tài liệu tham khảo

• Shirokaya, Alena & Takhteev, Vadim. (2018). ОПРЕДЕЛИТЕЛЬ БРЮХОНОГИХ МОЛЛЮСКОВ СЕМЕЙСТВА ACROLOXIDAE THIELE, 1931 (PULMONATA: HYGROPHILA) ОЗЕРА БАЙКАЛ, С ЗАМЕЧАНИЯМИ ПО ЭКОЛОГИИ И РАСПРОСТРАНЕНИЮ ВИДОВ УЧЕБНОЕ ПОСОБИЕ.
• Hunter, W. Russell. “On the growth of the fresh‐water Limpet, Ancylus fluviatilis Müller.” In Proceedings of the Zoological Society of London, vol. 123, no. 3, pp. 623-636. Oxford, UK: Blackwell Publishing Ltd, 1953.
• Clarke, Arthur Haddleton. “The freshwater molluscs of the Canadian Interior Basin.” Malacologia 13, no. 1 (1973): 1-509.