Rêu hại trong bể thủy sinh: nhận biết từng loại rêu và cách diệt

Rêu là gì, vì sao phải nhận đúng loại

Bể nào cũng có rêu. Việc của mình là giữ rêu ở mức an toàn, chứ không cần diệt sạch 100%. Rêu chỉ thành vấn đề khi nó lấn át cây, phủ kín lũa đá hoặc làm nước đục.

Mỗi loại rêu có nguyên nhân riêng và cách trị riêng. Trị nhầm loại thì tốn công mà rêu vẫn còn nguyên. Trong các loại rêu hại, rêu chùm đen (BBA) bị coi là khó trị nhất.

Có vài thứ nhìn giống rêu nhưng thật ra không phải rêu. Rêu nhớt (rêu lam) là vi khuẩn lam. Rêu trắng là nấm hoặc vi khuẩn.

Nhận biết từng loại rêu

Tên dân chơi hay gọi	Trông thế nào	Hay gặp ở đâu, khi nào
Rêu chùm đen (BBA)	Từng búi màu đen, xám, xanh đậm hoặc đỏ đậm. Có nguồn tả thêm màu nâu, đỏ hoặc xanh.	Bám rất chặt vào đá, lũa và mép lá. Nó ưa chỗ nước chảy mạnh. Loại này có thể phủ kín cây và bố cục rất nhanh.
Rêu sừng hươu	Sợi thô, phân nhánh như gạc hươu, màu trắng, xám hoặc xanh xám.	Mọc trên lá và trên thiết bị, thường ở chỗ nước mạnh như đầu ra của lọc.
Rêu tóc, rêu sợi	Sợi xanh dài, có khi tới 30 cm. Vớt lên nhìn như một mớ tóc ướt.	Hay quấn rối vào các bụi rêu trang trí (moss).
Cladophora	Thảm xanh, dai, xốp như len.	Hay mọc lẫn trong cỏ hairgrass, trên nền và trên bố cục.
Rêu lông tơ	Sợi ngắn khoảng 2 cm, làm mép lá trông lún phún.	Mọc ở mép lá. Loại này chủ yếu gặp trong bể đèn mạnh.
Tảo nâu	Một lớp nâu, nhớt như bùn. Lau nhẹ là trôi.	Phủ trên kính, lá, đá và lũa. Bể mới hay bị, còn bể đã ổn định thì hiếm khi gặp.
Rêu nhớt, rêu lam	Một lớp nhớt dày như tấm thảm, bên dưới có bọt khí. Ở bể nước ngọt nó thường có màu xanh đậm, có nguồn ghi thêm màu đen hoặc tím. Một nguồn tả mùi của nó giống mùi đất, nguồn khác thì nói là mùi hăng.	Phủ lên nền, cây và bố cục.
Rêu đốm xanh	Những đốm xanh bám cứng.	Mọc trên kính và trên những lá sống lâu như dương xỉ Java, Anubias, Bolbitis.
Rêu bụi xanh (GDA)	Một lớp bụi xanh phủ trên mặt kính.	Thường chỉ bám kính, ít khi lan lên bố cục và lá.
Nước xanh	Nước đục màu xanh.	Thủ phạm là sinh vật đơn bào trôi nổi trong nước (Euglena).
Rêu trắng	Dạng nấm thì xốp như bông gòn. Dạng vi khuẩn là một lớp màng mỏng.	Dạng nấm mọc trên thức ăn thừa hoặc lũa mới. Dạng vi khuẩn phủ lên nền, cây và đá sau khi mới set bể.

Nguyên nhân

Trong nhiều trường hợp, thủ phạm chính là đèn. Bể dễ lên rêu khi đèn bật quá lâu, quá mạnh, hoặc khi dùng loại đèn không làm cho bể thủy sinh.

• Nhóm rêu sợi (gồm rêu tóc, sừng hươu và rêu sợi dài) thường mọc do dư dinh dưỡng như sắt, do đèn quá mạnh, hoặc do châm phân quá ít so với thời gian chiếu sáng dài. Riêng rêu tóc thường đi kèm mức sắt trên 0.15ppm.
• Rêu chùm đen mọc do dinh dưỡng mất cân bằng, có thể là dư N, P hoặc Fe. Nhiều người tin rằng pH thấp gây ra BBA, nhưng đó chỉ là niềm tin và chưa ai chứng minh được.
• Rêu sừng hươu mọc do dinh dưỡng mất cân bằng và thiếu CO2.
• Tảo nâu hay gặp ở bể mới và khi nước dư silica. Bóng đèn đã cũ cũng có thể là nguyên nhân. Muốn biết nước máy có bao nhiêu silica, bạn có thể hỏi công ty cấp nước.
• Rêu nhớt xuất hiện do nitrate quá thấp, do chất hữu cơ tích nhiều vì cho ăn dư, do bóng đèn cũ và nước lưu thông kém. Một nguồn cho rằng rêu nhớt thường chỉ xuất hiện khi cho ăn quá nhiều.
• Rêu đốm xanh gần như chỉ xuất hiện khi phosphate (PO4) bị cạn.
• Cladophora có thể theo bóng rêu Marimo vào bể.
• Spirogyra hay xuất hiện khoảng 2 tuần sau khi set bể, lúc chu trình nitơ chưa ổn định. Nguyên nhân là dư đèn và dư dinh dưỡng.
• Nước xanh thì mỗi nguồn nói một kiểu. Một nguồn cho rằng nguyên nhân thường là nồng độ dinh dưỡng trong nước quá cao. Nguồn khác nói thủ phạm chính là ánh sáng mạnh, hay gặp nhất ở bể để ngoài trời dính nắng. Nước xanh cũng hay xuất hiện sau khi mới set bể, khi dinh dưỡng mất cân bằng, hoặc sau khi dùng thuốc làm hỏng vi sinh trong lọc.
• Rêu trắng không quang hợp, vì vậy cắt đèn chẳng có tác dụng gì. Nó sống nhờ thức ăn thừa và chất thải. Chỗ nào nước lưu thông kém thì nó dễ bám lại.

Các bước xử lý

1. Xác định đúng loại rêu theo bảng ở trên, vì mỗi loại có cách trị khác nhau.
2. Gỡ rêu bằng tay với bàn chải đánh răng, nhíp hoặc dao cạo kính. Lá nào bị rêu phủ nặng hoặc lá già thì cắt bỏ.
3. Thay nước mỗi tuần hoặc hai tuần một lần, rồi cân chỉnh lại phân và CO2.
4. Với BBA, rêu sừng hươu hoặc Cladophora cứng đầu, bạn chấm thẳng Excel hoặc oxy già (H2O2) vào chỗ có rêu.
5. Thả thêm sinh vật dọn rêu hợp với loại rêu đang gặp.

Rêu sợi vừa chớm xuất hiện là nên giảm số giờ bật đèn ngay. Búi nào lớn thì dùng bàn chải đánh răng cuốn ra.

Cách xử lý từng loại

Rêu chùm đen và rêu sừng hươu. Lũa, đá và cây còn khỏe thì có thể nhấc ra ngâm thuốc tẩy pha loãng, tỷ lệ 1 phần thuốc tẩy với 20 phần nước. Sau đó xả thật kỹ cho tới khi hết mùi thuốc tẩy rồi mới cho lại vào bể. Với rêu trong bể, bạn dùng xi lanh chấm Excel hoặc oxy già lên búi rêu. Khi rêu ngả sang xám hoặc trắng thì gỡ ra bằng tay. Có nguồn thích chà tay cho BBA hơn là dùng oxy già. Đừng trông chờ cá hay tép dọn rêu sừng hươu giùm, vì phần lớn chúng không ăn loại này.

Rêu tóc, rêu sợi. Gỡ bằng tay và giảm giờ đèn. Lực lượng chính để dọn rêu sợi là tép Amano (tép Yamato). Trong giai đoạn chuyển tiếp, có khi cần tới 2 con cho mỗi 5 lít nước. Nhìn chung Tropica không khuyên diệt rêu sợi bằng hóa chất, vì có loại làm hại cây.

Cladophora. Loại này rất khó diệt tận gốc. Nếu nó không gây chuyện gì thì cứ để đó cũng được. Búi nào cứng đầu thì chấm Excel hoặc oxy già.

Tảo nâu. Ở bể mới, tảo nâu thường tự hết sau 4–6 tuần, khi bể đã ổn định. Bạn cũng có thể chà cho sạch. Một nguồn khác khuyên kiểm tra hoặc thay đèn, đồng thời thay 30–50% nước nhiều lần cho tới khi hết. Cá otto cũng dọn được tảo nâu.

Rêu nhớt. Nâng nitrate lên khoảng 5ppm, tắt đèn, phủ kín bể và trồng thêm cây mọc nhanh. Chỉ cần cho ăn ít lại là rêu nhớt thường lui. Erythromycin dùng nửa liều cũng trị được rêu nhớt mà không hại phần lớn cây.

Rêu đốm xanh. Nâng PO4 lên 0.5–2.0ppm và cạo kính bằng lưỡi dao lam. Ốc Nerite dọn được rêu đốm xanh trên lá và kính.

Rêu bụi xanh. Loại này cứ để yên. Sau khoảng 21 ngày nó sẽ cứng lại và tự bong ra. Tới lúc đó bạn mới cạo phần còn lại, vệ sinh bể kỹ và thay nước. Nếu cạo sớm quá, vòng đời của nó bị cắt ngang và rêu càng lâu hết.

Nước xanh. Phủ đen bể 5 ngày, kèm thay 5–10% nước mỗi ngày cho tới khi nước trong lại. Đèn UV, lọc micron, chất keo tụ hoặc thả bo bo (Daphnia) cũng có ích. Tuy vậy, Tropica không khuyên dùng UV thường xuyên, vì tia UV diệt luôn cả vi sinh có lợi. Đừng thay thật nhiều nước để trị nước xanh, vì làm vậy thì vi sinh có ích không kịp bám lại. Sau 5 ngày phủ đen, cây có thể trông hơi xơ xác trong khoảng một tuần.

Rêu trắng. Cắt đèn không ăn thua với loại này. Bạn cần dọn thức ăn thừa, dọn chất thải và tăng lưu thông nước.

Thuốc diệt rêu gốc đồng nhiều khả năng giết luôn cả cây thủy sinh, vì vậy không đáng dùng.

Dùng oxy già và Excel cho đúng

Mỗi nguồn ghi liều oxy già một kiểu, bạn đọc kỹ trước khi làm:

• Khi chấm trực tiếp cho BBA, dùng xi lanh bơm oxy già 3% thẳng vào búi rêu, khoảng 1 ml cho mỗi 2 lít nước.
• Khi châm cả bể, dùng oxy già 3% khoảng 0.4 ml cho mỗi lít nước thực (1.5 ml mỗi 3,8 lít), tức là thể tích đã trừ phần nền và vật trang trí.
• Một cách khác là pha oxy già với nước theo tỷ lệ 50:50 rồi bơm vào chỗ rêu nặng nhất. Tắt lọc vài tiếng, hôm sau thay 50% nước. Cần thì làm lại, nhưng đừng lạm dụng.

Oxy già diệt vi sinh trong lọc. Một nguồn khuyên tháo lọc ra, cho chạy riêng trong nước bể đã trữ sẵn suốt lúc xử lý, sau đó đo ammonia. Cách tắt lọc vài tiếng nói ở trên là một hướng khác.

Với tép, chưa có thí nghiệm nào đo xem tép cảnh chịu được bao nhiêu oxy già. Quá liều có thể làm chết tép, và tép con chịu kém hơn tép lớn. Nếu sau khi châm mà tép có dấu hiệu bất ổn, bạn châm thuốc khử clo gấp 2–3 lần liều thường để trung hòa oxy già. Nếu rêu chỉ làm bể xấu đi mà không gây hại gì, có nguồn không khuyên dùng oxy già.

Về Excel, Seachem đã thử trên cỏ lá hẹ (Vallisneria). Ở liều khuyến nghị, cây không sao cả. Ở liều gấp đôi, một số lá bị nhũn nhưng lá mới vẫn mọc lại khỏe. Seachem cho rằng hư hại này chỉ tạm thời vì rễ không bị ảnh hưởng. Nếu châm đủ N, P, Fe và K đi kèm thì cỏ lá hẹ chịu được mức Excel cao hơn nhiều mà không nhũn.

Sinh vật dọn rêu

• Cá otto ăn rêu mềm và tảo nâu.
• Có nguồn nhắc tới cá bút chì để dọn BBA và rêu sừng hươu. Nhưng như đã nói, phần lớn cá và tép không ăn rêu sừng hươu. Cá bút chì và cá nô lệ lúc đầu ăn rêu hại, về sau lại quay sang ăn rêu trang trí và phá cây.
• Tép Amano (Yamato) dọn rêu tóc và rêu sợi.
• Ốc Nerite xử lý rêu cứng trên kính và rêu đốm xanh trên lá, trên kính.
• Ở Việt Nam, dân chơi hay nhắc tới tép Amano, tép mũi đỏ, tép Thanh Mai, ốc Nerita và cá bút chì để dọn rêu tóc.
• Nếu muốn loài rẻ, dễ kiếm trong nước thì có mún đỏ, cá hòa lan, cá hắc culy, tép mồi và tép RC.

Phòng rêu

Mức dinh dưỡng nên nhắm tới như sau:

• N 10–20ppm, P 0.5–2ppm, K 10–20ppm.
• Ca 10–30ppm, Mg 2–5ppm, Fe 0.1ppm.
• CO2 20–30ppm, tùy cá tép trong bể chịu được tới đâu. Bạn theo dõi CO2 bằng drop checker, tức ống nhỏ giọt đổi màu để báo mức CO2. Dung dịch có màu xanh lá là đúng mức.

Về thời gian chiếu đèn, các nguồn ghi khác nhau:

• Một nguồn ghi 6–8 tiếng mỗi ngày, bể mới thì 5–6 tiếng. Có thể chia làm 2–3 đợt, mỗi đợt 3–4 tiếng.
• Nguồn khác ghi 8–10 tiếng mỗi ngày, bể mới thì 4–6 tiếng.

Chuyện thay nước cũng mỗi nguồn một kiểu:

• Một nguồn khuyên tháng đầu thay 2–3 lần mỗi tuần. Khi bể đã ổn định thì thay 20–30% mỗi tuần.
• Nguồn khác khuyên bể mới thay 20%, 2–3 lần mỗi tuần. Bể đã ổn định thì thay 10–15% mỗi ngày.

Lưu lượng lọc nên đạt 5–7 lần thể tích bể mỗi giờ. Ví dụ bể 100 lít thì cần lọc chạy 500–700 lít/giờ. Đừng để nitrate tụt về 0, vì đó là lúc rêu nhớt bùng lên. Cho ăn vừa đủ thôi, vì cho ăn ít lại thường làm rêu nhớt biến mất.

Chuyện ở Việt Nam

Bể đặt ngoài trời hay dính nắng trực tiếp nên rêu dễ quay lại hơn. Nắng mạnh cũng là thủ phạm hay gặp của nước xanh. Vì vậy bạn nên che nắng trực tiếp cho bể, và dùng nước đã khử clo hoặc nước RO.

Ở Việt Nam có bán các sản phẩm trị rêu như Seachem Excel, JBL Algol và ADA Phyton Git. Phyton Git làm từ thảo dược và nhẹ hơn.

Sai lầm hay gặp

• Châm thuốc diệt rêu quá liều cho nhanh. Kết quả là cá bị stress, cây yếu đi và vi sinh trong bể bị xáo trộn.
• Tắt đèn nhiều ngày liền để "bỏ đói" rêu. Có nguồn xếp đây vào loại sai lầm. Tuy vậy, nguồn khác lại khuyên phủ đen bể 5 ngày để trị nước xanh và rêu nhớt. Nếu làm thì chỉ nên áp dụng cho đúng hai loại này.
• Thay nước quá nhiều hoặc quá đột ngột.
• Chỉ trị phần rêu nhìn thấy mà không tìm ra nguyên nhân. Làm vậy thì rêu sẽ quay lại. Dùng oxy già mà chưa sửa chất lượng nước và tình trạng dư dinh dưỡng thì nhiều khả năng rêu cũng mọc lại.
• Thả cá bút chì hoặc cá nô lệ mà không lường trước chuyện về sau chúng ăn rêu trang trí và phá cây.
• Cạo rêu bụi xanh quá sớm.

Kiểm tra lại

• Bạn đã xác định đúng loại rêu chưa?
• Đèn có bật quá lâu, quá mạnh không? Bể có dính nắng trực tiếp không?
• Nitrate có bị tụt về 0 không? PO4 có bị cạn không? Sắt có vượt 0.15ppm không?
• Drop checker có báo màu xanh lá không?
• Lọc có chạy đủ 5–7 lần thể tích bể mỗi giờ không?
• Sau khi dùng oxy già, ammonia có tăng không? Tép có biểu hiện gì lạ không?