Sán dẹp planaria và thủy tức hydra trong bể tép: nhận biết và cách diệt

Là gì, vì sao cần để ý

Planaria là một loại sán dẹp sống tự do, dài khoảng 5–15 mm. Chúng trườn rất êm trên bề mặt và chủ yếu hoạt động về đêm. Planaria ăn trứng tép và tép con cỡ 1–3 mm. Chúng còn tấn công tép yếu, tép bệnh, tép vừa lột xác, và giành cả thức ăn lẫn chỗ ở với tép.

Hydra, hay thủy tức, là động vật ruột khoang nước ngọt, họ hàng với sứa, san hô và hải quỳ. Mỗi con có một cái cuống, hay chân, để bám. Quanh miệng là một vòng xúc tu mang tế bào châm. Chỉ một mẩu vụn của hydra cũng mọc lại được thành con mới. Chúng sinh sản bằng cách nảy chồi, hoặc sinh sản hữu tính bằng trứng. Tế bào châm của hydra quá yếu, không gây nguy hiểm cho người.

Tép lớn nhìn chung không sợ hydra. Tép mới nở cỡ 2–3 mm thì khác, vì vỏ còn mềm và thân vừa lọt miệng hydra. Tép già hoặc tép bệnh thỉnh thoảng cũng bị chích. Còn mức thiệt hại thì mỗi nguồn nói một kiểu. Có nguồn cho rằng hydra bùng lên có thể làm tỉ lệ sống trong bể sinh sản tụt mạnh chỉ sau vài ngày. Một nguồn khác, dựa trên kinh nghiệm nuôi, lại thấy hydra không làm hao hụt nhiều cá con và tép con.

Nhận biết: planaria, hydra hay con vô hại

Không phải con giun trắng nhỏ nào cũng là planaria. Trước khi đánh thuốc, bạn nên so nhiều đặc điểm cùng lúc và chụp một tấm ảnh cận thật rõ.

Chỉ nhìn màu thì không đủ để nhận ra planaria. Chúng có thể trắng, trắng ngà, hoặc nâu đỏ như gỉ sắt. Màu gốc của chúng là trắng, nhưng màu sẽ đổi theo thức ăn. Hình dạng đầu nếu xét riêng cũng không đáng tin. Có một dấu hiệu gián tiếp đáng để ý. Đó là tép cái ôm trứng hoài mà chẳng bao giờ có tép con sống sót.

Hydra trông như những cái cuống nhỏ trong suốt, đầu có xúc tu. Chúng bám trên kính, cây, đá, lũa và thiết bị. Kích thước thì mỗi nguồn ghi một khác:

• Một nguồn ghi thường dài 5–15 mm.
• Một nguồn ghi dài tối đa khoảng 1 cm, màu trắng trong, xanh lá hoặc nâu nhạt.
• Một nguồn khác ghi con trưởng thành dài tới khoảng 3 cm, trông như que nhỏ có xúc tu kiểu sứa, thường màu trắng nhưng cũng có thể xanh nõn chuối.

Hydra xanh có màu xanh là nhờ tảo Chlorella sống cộng sinh trong cơ thể. Tên loài cũng chưa thống nhất. Một nguồn gọi hydra xanh là Hydra viridissima. Nguồn khác kể hai loài hay gặp trong bể là hydra xanh (H. vulgaris) và hydra nâu (H. oligactis).

Vì sao bể bị

Planaria vào bể theo nhiều đường:

• Cây, nền, lũa đã nhiễm sẵn.
• Thức ăn sống như blackworm, trùn chỉ (tubifex).
• Vợt, ống siphon dùng chung, hoặc nước lấy từ bể đã nhiễm.
• Cây, cá, nước mua từ cửa hàng có sẵn planaria, hoặc nền kém chất lượng.

Trứng planaria nằm trong những bọc gần như không nhìn thấy, bám trên cây và đồ trang trí. Thủ phạm chính khiến chúng bùng số lượng là cho ăn quá tay. Chất hữu cơ tích nhiều, nền ít hút, thức ăn giàu đạm còn thừa đều làm planaria sinh sôi. Ở 28–32 °C, vài con có thể thành hàng trăm con chỉ trong vài tuần.

Hydra cũng theo cây mới, lũa mới và nước trong túi cá vào bể. Cho ăn dư sẽ nuôi đám copepod, bo bo (daphnia) và giun detritus, mà đây lại chính là mồi của hydra. Thức ăn bột cho dư cũng làm hydra nhiều lên. Hydra có thể nằm im hàng tháng, rồi bùng lên khi bạn cho tép ăn nhiều artemia con. Dùng chung vợt và dụng cụ giữa các bể sẽ mang chúng từ bể này sang bể khác.

Làm gì ngay

• Xác định cho đúng con gì trước đã. Rhabdocoela và giun detritus thì không cần chữa.
• Cắt bớt thức ăn và thay nước. Cách này an toàn cho tép và luôn là bước đầu tiên khi gặp planaria. Có điều nếu planaria đã thành đàn thì chỉ làm vậy là chưa đủ.
• Vài con hydra thì chưa phải chuyện khẩn cấp, nhưng bạn nên giữ số lượng của chúng ở mức thấp.

Bỏ đói và hút tay hydra

Phần lớn hydra sẽ chết dần nếu bị bỏ đói. Muốn bỏ đói chúng thì bạn cho ăn ít lại, cho ăn đúng chỗ, dùng đĩa đựng thức ăn, thay nước và hút nền đều đặn. Riêng hydra xanh thì khó bỏ đói, vì tảo sống trong người nó vẫn nuôi nó.

Bạn có thể hút hydra ra bằng ống tiêm gắn ống dây sủi khí. Nếu chỉ hút được một phần thì phần còn lại sẽ mọc lại trong vài ngày. Đừng cạo hydra bằng tay, vì mỗi mẩu vụn sẽ mọc thành một con mới.

Thuốc chiết xuất hạt cau

Chiết xuất hạt cau là hoạt chất của thuốc bán dưới tên No Planaria. Liều ghi là 1 muỗng (có sẵn trong hộp) cho 50 L, hoặc làm đúng theo hướng dẫn trên nhãn. Ở liều khuyến cáo, thuốc an toàn cho tép. Tuy vậy, một số người nuôi tép Caridina thấy tép hơi bị sốc thuốc. Vì thế có nguồn khuyên giảm 20% liều với tép crystal red và Taiwan bee. Một nguồn ở Việt Nam khuyên chỉ dùng nửa liều khuyến cáo cho bể tép.

Chuyện ốc thì các nguồn nói không khớp nhau, kể cả cùng một nơi bán:

• Bài hướng dẫn trị planaria của nơi bán ghi ốc nhìn chung an toàn, nhưng nếu có ốc quý thì nên bắt đầu bằng nửa liều.
• Bài hướng dẫn trị hydra của chính nơi đó lại ghi ốc rất nhạy với thuốc này, cần bắt ốc nerite, ốc ramshorn và ốc Malaysian trumpet ra trước.
• Một nguồn khác nhấn mạnh rằng an toàn cho tép không có nghĩa là an toàn cho ốc. Nguồn này khuyên làm đúng theo nhãn và bắt ốc ra trước.

Chắc ăn nhất là bắt ốc ra trước khi đánh thuốc.

Fenbendazole

Fenbendazole là hoạt chất tẩy giun. Người chơi đang dùng nó ngoài chỉ định, lấy từ một loại thuốc tẩy giun cho chó và một loại thuốc tẩy giun cho dê. Nhãn thuốc cho chó không ghi liều dùng trong bể, cũng không nói gì về độ an toàn với tép và ốc. Vì vậy có nguồn khuyên hỏi bác sĩ thú y thủy sản trước khi dùng. Liều mỗi nguồn đưa ra chênh nhau khá xa:

Chuyện ốc với fenbendazole cũng mỗi nơi nói một khác. Một nguồn kể rằng liều 1 giọt cho khoảng 3,8 lít an toàn cho ốc, tép, cá, cây và vi sinh, nhưng đó chỉ là trải nghiệm cá nhân. Một nguồn khác kể bể bị chết sạch ốc Malaysian trumpet sau khi đánh fenbendazole. Ốc ramshorn trong bể đó còn chết rải rác suốt nhiều tháng, và phải khoảng một năm sau bể mới thả ốc lại được. Nguồn này cũng cho rằng thuốc trị hydra nói chung thường hại ốc, vì ốc có đặc điểm sinh học gần với hydra.

Muốn đánh lại fenbendazole thì chờ ít nhất 3 ngày và thay 50% nước trước đã.

Các thuốc khác và muối

Ngoài hai hoạt chất trên, các nguồn còn nhắc tới vài sản phẩm trị hydra và planaria như Planaria Zero và SL-Aqua Bio Protector Z1. Ở Việt Nam còn có Bio S Planaria Killer. Còn muối thì không dùng để trị planaria trong bể tép được.

Bẫy, cá và ốc ăn sán

Bẫy planaria làm khá đơn giản:

1. Cho thịt sống, tôm hoặc cá vào một hộp nhỏ.
2. Bịt hộp bằng lưới mịn, khoét một lỗ ở giữa.
3. Đặt bẫy qua đêm và nhấc ra vào sáng hôm sau.

Bẫy làm giảm số planaria nhưng không tự diệt sạch được cả đàn. Nó cũng bỏ sót trứng và những con sống dưới nền.

Cá chạch và cá nóc có ăn planaria, nhưng không nuôi chung với tép được. Cá sặc mật (honey gourami) và sparkling gourami dọn hydra trong vài ngày. Có điều sparkling gourami cũng ăn luôn cả tép con.

Ốc Physa đôi khi ăn hydra, nhưng kết quả lúc được lúc không, nên chỉ coi là cách hỗ trợ. Có nguồn ghi ốc ramshorn, ốc pond và ốc spixi ăn hydra, và chúng quá chậm để bắt được cá con hay tép. Một nguồn khác ghi ốc spixi có ăn hydra nhưng dọn không nhanh. Với planaria thì chưa có gì chứng minh ốc ramshorn trị được chúng, và ốc ramshorn cũng không ngăn được planaria.

Các bước diệt planaria bằng thuốc

1. Ngày 0. Thay 20% nước. Tháo than hoạt tính và vật liệu lọc hóa học ra. Đo thể tích nước thật trong bể. Nếu dùng fenbendazole thì bắt ốc ra. Tắt đèn UV. Đánh thuốc, rồi tăng khuấy mặt nước lên một chút.
2. Ngày 1–2. Planaria chết sẽ lộ ra thành những con giun trắng cuộn tròn. Tép có thể kém hoạt động hơn, nhưng vẫn phải bơi và ăn được.
3. Ngày 3. Đánh liều thứ hai, cùng nồng độ.
4. Ngày 5–6. Đánh liều thứ ba nếu muốn. Bể nhiễm nặng thì nên đánh.
5. Ngày 7. Thay 50% nước, nước mới khớp nhiệt độ và TDS với nước trong bể. Hút sạch xác giun, lắp lại than và bật lại UV.

Nếu tép sốc nặng trong lúc đánh thuốc thì thay ngay 50% nước. Một nguồn ở Việt Nam đưa ra lịch khác cho bể tép. Theo lịch này, bạn thay 50% nước bằng nước RO sau 48 giờ kể từ lúc đánh thuốc, rồi bổ sung vi sinh khoảng 2 ngày sau khi trị.

Các bước diệt hydra bằng fenbendazole

1. Bắt ốc ra, tháo than hoạt tính khỏi lọc và đo thể tích nước thật.
2. Hòa thuốc vào nước ấm rồi đổ vào bể theo liều đã chọn ở bảng trên.
3. Sau 72 giờ, thay 50% nước, lắp lại than và hút xác hydra ra.
4. Một tuần sau, đánh thêm một liều để diệt số còn sống sót.
5. Trị xong thì dùng than hoạt tính hoặc Purigen để lọc phần thuốc còn sót lại.

Có nguồn ghi lịch ngắn hơn. Lịch này thay 50% nước sau 3 ngày, rồi đánh lại nếu cần.

Sai lầm hay gặp

• Tưởng con giun trắng nhỏ nào cũng là planaria và đánh thuốc khi chưa xác định chắc.
• Để nguyên than trong lọc khi đánh thuốc. Than hút bớt thuốc nên thuốc yếu đi.
• Dừng lại sau một hai liều. Trứng còn sống sẽ nở ra sau đó.
• Tính liều theo thể tích bể mà không trừ phần nền, đá, lũa và thiết bị chiếm chỗ. Bể ghi 40 L mà nước thật chỉ có 30 L thì bạn đã đánh quá liều khoảng 30%.
• Lấy lịch đánh thuốc của hãng khác hoặc của bài hướng dẫn cũ, hay tự quy liều cho chó ra liều cho bể.
• Để xác giun lại trong bể sau khi trị. Xác phân hủy có thể làm amoniac tăng vọt.
• Thả một con ốc vào để thử xem bể đã hết thuốc chưa.
• Cạo hydra bằng tay, vì mẩu vụn sẽ mọc lại.

Kiểm tra lại

• Đo amoniac và nitrit mỗi ngày trong một tuần sau khi trị. Sau đợt trị hydra thì đo thêm TDS.
• Trứng planaria có thể mất tới hai tuần mới nở. Mỗi tối bạn nên soi đèn pin để kiểm tra.
• Từ tuần thứ 4 trở đi, nếu hai tuần liền không thấy con planaria nào thì coi như đã trị thành công.
• Sau khi trị hydra, chờ ít nhất hai tuần rồi mới thả thêm cá, tép mới.
• Ngâm nhanh, chờ đủ một số ngày nhất định hay thấy nước trong veo đều chưa chứng minh được là trứng đã hết, hay bể đã an toàn cho ốc.

Phòng

• Cách ly cây mới 1–2 tuần và soi kỹ, hoặc dùng cây cấy mô.
• Ngâm cây mới trong nước phèn chua (potassium alum), 1 muỗng canh cho 1 lít, trong 2–3 giờ, rồi xả thật kỹ.
• Đá và lũa mới thì luộc và chà sạch. Không dùng chung vợt và dụng cụ giữa các bể.
• Chỉ cho tép ăn lượng chúng ăn hết trong hai giờ, rồi vớt thức ăn thừa ra sớm.
• Dùng thức ăn dạng viên hoặc viên tảo thay cho thức ăn bột, và cho ăn trong đĩa.
• Lấy thức ăn sống từ nguồn nuôi sạch sẽ, và đừng đổ nước nuôi hay cặn theo vào bể.

Không có thời gian cách ly hay cách ngâm oxy già nào bảo đảm diệt hết mọi con sán và bọc trứng. Thức ăn đông lạnh cũng chưa chắc đã sạch sinh vật hại.

Ở Việt Nam

Nước ở vùng nhiệt đới thường ở mức 28–32 °C, và chất hữu cơ phân hủy rất nhanh. Vì vậy ở đây cho ăn cẩn thận lại càng quan trọng. Có người nâng nhiệt lên 30–32 °C để diệt giun, nhưng với bể tép thì không nên làm vậy.

Dân chơi tép trong nước hay dùng thuốc diệt planaria Z1. Có nguồn ghi thuốc này không hại tép và cây nhưng có ảnh hưởng tới ốc. Ngoài ra, dân gian còn truyền nhau dùng khế, cau khô, bồ kết, sả để trị planaria. Những cách này chưa được kiểm chứng.