พลานาเรียและไฮดราในตู้กุ้ง: วิธีแยกชนิดและกำจัดอย่างปลอดภัย

พลานาเรียและไฮดราคืออะไร ทำไมต้องกังวล

พลานาเรียเป็นหนอนตัวแบนที่อาศัยอยู่อิสระ ยาวราว 5–15 มม. เคลื่อนที่แบบไถลไปตามผิววัสดุ และออกหากินตอนกลางคืนเป็นส่วนใหญ่ มันกินไข่กุ้งและลูกกุ้งขนาด 1–3 มม. และอาจเข้าทำร้ายกุ้งที่อ่อนแอ ป่วย หรือเพิ่งลอกคราบ นอกจากนี้ยังแย่งอาหารและพื้นที่กับกุ้งด้วย

ไฮดราเป็นสัตว์น้ำจืดกลุ่มเดียวกับแมงกะพรุน ปะการัง และดอกไม้ทะเล มีก้านหรือฐานยึด และมีปากที่ล้อมด้วยหนวดซึ่งมีเซลล์เข็มพิษ ไฮดรางอกใหม่ได้จากชิ้นส่วนที่ขาด และขยายพันธุ์ได้ทั้งแตกหน่อและวางไข่ เข็มพิษของมันอ่อนเกินกว่าจะเป็นอันตรายต่อคน

เรื่องผลกระทบต่อกุ้ง ไฮดราไม่ค่อยทำอะไรกุ้งโตเต็มวัย แต่ลูกกุ้งแรกเกิดขนาดราว 2–3 มม. ตกเป็นเหยื่อได้ง่าย เพราะเปลือกยังนิ่มและตัวเล็กพอจะเข้าปากไฮดราได้ ส่วนกุ้งโตที่แก่หรือป่วยก็อาจโดนต่อยได้บ้าง แต่แหล่งข้อมูลยังเห็นไม่ตรงกันว่าร้ายแรงแค่ไหน Gensou บอกว่าไฮดราที่ระบาดอาจทำให้อัตรารอดในตู้เพาะพันธุ์ลดลงมากภายในไม่กี่วัน ขณะที่ Aquarium Co-Op เล่าจากประสบการณ์ว่าไฮดราไม่ได้ทำให้ลูกปลาและลูกกุ้งลดลงมากนัก

วิธีดูว่าเป็นพลานาเรีย ไฮดรา หรือหนอนที่ไม่มีอันตราย

ชนิด	ลักษณะ	ต้องกำจัดไหม
พลานาเรีย	ตัวแบน ไม่มีปล้อง ไถลไปอย่างลื่นไหล หัวเป็นรูปลูกศรหรือสามเหลี่ยม มีจุดตาสีเข้ม 2 จุด	ต้องกำจัด
หนอนกินเศษตะกอน (detritus worm)	ตัวกลม มีปล้อง ดิ้นไปมา คอยย่อยสลายเศษอินทรีย์	ไม่ต้อง เพราะไม่มีอันตราย
หนอนตัวแบนกลุ่ม Rhabdocoela	ตัวเล็กมาก หัวและหางมน มักมาเกาะกระจกตอนปิดไฟ	ไม่ต้อง เพราะไม่ทำอันตรายกุ้ง
ไฮดรา	เป็นก้านใสเล็กๆ มีหนวด เกาะอยู่บนกระจก ไม้น้ำ หิน ขอนไม้ และอุปกรณ์	ควรควบคุมจำนวน

อย่าดูแค่สีอย่างเดียว พลานาเรียอาจเป็นสีขาว ขาวหม่น หรือสีสนิม/น้ำตาลแดง Superior Shrimp บอกว่าสีมีได้หลายแบบแบบนี้ ส่วนอีกแหล่งบอกว่าพลานาเรียโดยพื้นฐานเป็นสีขาว แต่สีเปลี่ยนไปตามอาหารที่กินได้ ดูแค่รูปหัวก็ยังไม่แม่นพอ ควรดูหลายลักษณะประกอบกัน และถ่ายรูปใกล้ๆ ให้ชัดก่อนตัดสินใจใช้ยา อีกสัญญาณหนึ่งของพลานาเรียคือ กุ้งตัวเมียอุ้มไข่แล้ว แต่ไม่มีลูกรอดเลย

ขนาดของไฮดราแต่ละแหล่งให้ไว้ไม่เท่ากัน Gensou บอกว่าส่วนใหญ่ยาว 5–15 มม. Aquarium Co-Op บอกว่ายาวได้ถึงราว 1 ซม. ส่วน ShrimpScience บอกว่าตัวที่โตเต็มที่ยาวได้ราว 3 ซม. หน้าตาเหมือนไม้ที่มีหนวดแบบแมงกะพรุน สีมีทั้งขาวใส เขียว (บางตัวเขียวมะนาว) และน้ำตาลอ่อน ไฮดราสีเขียวได้สีมาจากสาหร่าย Chlorella ที่อาศัยอยู่ร่วมกัน ชื่อชนิดก็ยังไม่ตรงกัน Aquarium Co-Op เรียกไฮดราเขียวว่า Hydra viridissima ส่วน Gensou บอกว่าชนิดที่พบบ่อยในตู้คือไฮดราเขียว (H. vulgaris) และไฮดราน้ำตาล (H. oligactis)

สาเหตุและที่มา

• พลานาเรียเข้าตู้มากับไม้น้ำ วัสดุปูพื้น และขอนไม้ที่มีตัวติดมา มากับอาหารสดอย่างไส้เดือนน้ำ และมากับสวิง สายดูดตะกอน หรือน้ำจากตู้ที่มีพลานาเรียอยู่ ปลา ไม้น้ำ หรือน้ำจากร้านที่มีพลานาเรียอยู่แล้ว และวัสดุปูพื้นคุณภาพต่ำ ก็พาเข้ามาได้เช่นกัน
• การให้อาหารมากเกินไปเป็นตัวการหลักที่ทำให้พลานาเรียเพิ่มจำนวนแบบระเบิด เศษอาหารโปรตีนสูงที่เหลือ อินทรีย์สารที่สะสม และการดูแลพื้นตู้ไม่ทั่วถึง ล้วนช่วยให้มันขยายพันธุ์ ที่อุณหภูมิ 28–32 °C พลานาเรียไม่กี่ตัวกลายเป็นหลายร้อยตัวได้ภายในไม่กี่สัปดาห์ ถุงไข่ของมันเล็กจนแทบมองไม่เห็นบนไม้น้ำและของตกแต่ง
• ไฮดรามากับไม้น้ำใหม่ ขอนไม้ และน้ำในถุงปลา การให้อาหารมากเกินไปทำให้โคพีพอด ไรแดง และหนอนกินเศษตะกอนซึ่งเป็นอาหารของไฮดราเพิ่มขึ้น อาหารแบบผงที่ให้มากเกินไปก็ช่วยให้ไฮดราเพิ่มจำนวน ไฮดราอาจซ่อนตัวอยู่หลายเดือน แล้วระบาดขึ้นมาเมื่อให้ลูกไรทะเลปริมาณมาก การใช้สวิงหรืออุปกรณ์ร่วมกันหลายตู้ก็ทำให้มันแพร่ไปตู้อื่น

สิ่งที่ควรทำก่อน

• ลดอาหารและเปลี่ยนน้ำ วิธีนี้ปลอดภัยกับกุ้งและควรทำเป็นขั้นแรกเสมอเมื่อเจอพลานาเรีย แต่ถ้าพลานาเรียตั้งรกรากแล้ว ทำแค่นี้ยังไม่พอ
• ถ้ามีไฮดราแค่ไม่กี่ตัวก็ยังไม่ต้องรีบร้อน แต่ควรคุมจำนวนให้น้อยไว้
• ถ้ากุ้งเครียดหนักระหว่างใช้ยากำจัดพลานาเรีย ให้เปลี่ยนน้ำ 50% ทันที

วิธีที่ไม่ใช้ยา

• ทำให้ไฮดราอดอาหาร: ลดอาหารลง ให้อาหารเฉพาะจุดหรือใส่ถาดอาหาร เปลี่ยนน้ำ และดูดตะกอนพื้น Aquarium Co-Op บอกว่าวิธีนี้ทำให้ไฮดราส่วนใหญ่ตายไปเอง แต่ ShrimpScience บอกว่าไฮดราเขียวทำให้อดตายได้ยาก เพราะสาหร่ายในตัวช่วยสร้างอาหารให้
• ดูดไฮดราออก: ใช้กระบอกฉีดยาต่อกับสายออกซิเจนดูดออก ถ้าเอาออกได้แค่บางส่วน ไฮดราจะกลับมาเต็มอีกภายในไม่กี่วัน ไม่แนะนำให้ขูดออกด้วยมือ เพราะชิ้นส่วนที่ขาดจะงอกเป็นตัวใหม่
• กับดักพลานาเรีย: ใส่เนื้อดิบ กุ้ง หรือปลาลงในภาชนะเล็กๆ ปิดด้วยตาข่ายละเอียดที่เจาะรูไว้ตรงกลาง วางทิ้งไว้ข้ามคืนแล้วเอาออกตอนเช้า กับดักช่วยลดจำนวนได้ แต่กำจัดให้หมดด้วยวิธีนี้อย่างเดียวไม่ได้ เพราะจับไข่และพลานาเรียที่อยู่ใต้พื้นไม่ได้
• ปลาและหอยที่กินศัตรูเหล่านี้: ปลาจำพวก loach และปลาปักเป้ากินพลานาเรีย แต่เลี้ยงรวมกับกุ้งไม่ได้ ปลา honey gourami และ sparkling gourami กินไฮดราภายในไม่กี่วัน แต่ sparkling gourami ก็กินลูกกุ้งด้วย หอยหลายชนิดถูกพูดถึงว่ากินไฮดรา Aquarium Co-Op บอกว่าหอยเขาแกะ หอยบ่อ และหอย spixi กินไฮดราและเคลื่อนที่ช้าเกินกว่าจะจับลูกปลาหรือกุ้งได้ ShrimpScience บอกว่าหอย spixi กินไฮดราก็จริง แต่กำจัดได้ไม่เร็ว Gensou บอกว่าหอย Physa กินไฮดราได้บ้าง แต่ผลไม่แน่นอน จึงควรใช้เป็นตัวช่วยเสริมเท่านั้น สำหรับพลานาเรีย Superior Shrimp บอกว่ายังไม่มีหลักฐานว่าหอยเขาแกะใช้กำจัดหรือกันพลานาเรียได้
• เกลือ: ใช้รักษาพลานาเรียในตู้กุ้งไม่ได้

การใช้ยา

สารสกัดจากหมาก (areca/betel nut)

• ขนาดที่ใช้คือ 1 ช้อนตวง (ที่แถมมากับผลิตภัณฑ์) ต่อน้ำ 50 ลิตร หรือตามที่ฉลากระบุ ปลอดภัยกับกุ้งเมื่อใช้ตามขนาดที่แนะนำ
• กุ้ง Caridina บางตัวมีอาการเครียดเล็กน้อย Gensou แนะนำให้ลดขนาดยาลง 20% สำหรับกุ้งคริสตัลเรดและกุ้งไต้หวันบี
• เรื่องหอย ข้อมูลยังขัดกัน คู่มือพลานาเรียของ Gensou บอกว่าโดยทั่วไปหอยปลอดภัย แต่ถ้ามีหอยที่มีค่าควรเริ่มที่ครึ่งขนาด ขณะที่คู่มือไฮดราของ Gensou เองบอกว่าหอยไวต่อยานี้มาก ให้ย้ายหอยนีริน่า หอยเขาแกะ และหอยมาเลเซียออกก่อน Superior Shrimp ย้ำว่าปลอดภัยกับกุ้งไม่ได้แปลว่าปลอดภัยกับหอย ให้ทำตามฉลากอย่างเคร่งครัดและย้ายหอยออกก่อน

Fenbendazole

แต่ละแหล่งให้ขนาดยาไว้ต่างกัน ดังนี้

แหล่ง / เป้าหมาย	ขนาดยา	รายละเอียด
Gensou – พลานาเรีย	fenbendazole บริสุทธิ์ 0.1 กรัม ต่อ 100 ลิตร หรือยาแบบเกล็ดความเข้มข้น 22.2% ประมาณ 0.45 กรัม ต่อ 100 ลิตร	ละลายในน้ำอุ่นที่ปรับสภาพแล้วก่อนเติม ยาฆ่าหอย
Gensou – ไฮดรา	0.1 กรัม ต่อ 40 ลิตร ละลายในน้ำอุ่น	ไฮดราตายภายใน 48–72 ชั่วโมง ปลอดภัยกับกุ้งเมื่อใช้ขนาดถูกต้อง ครบ 72 ชั่วโมงให้เปลี่ยนน้ำ 50% ใส่ถ่านกลับ และดูดไฮดราที่ตายออก หนึ่งสัปดาห์ต่อมาให้ซ้ำอีกครั้งเพื่อจัดการตัวที่รอด
Aquarium Co-Op – ไฮดรา	fenbendazole ชนิดน้ำ 10% (100 มก./มล.) 1 หยดต่อแกลลอน เขย่าให้เข้ากันก่อนใช้	ได้ผลภายใน 24 ชั่วโมง ครบ 3 วันให้เปลี่ยนน้ำ 50% แล้วเติมยาซ้ำถ้าจำเป็น จากประสบการณ์ของแหล่งนี้ ขนาดนี้ปลอดภัยกับหอย กุ้ง ปลา ไม้น้ำ และแบคทีเรียที่มีประโยชน์ (เป็นประสบการณ์ ไม่ใช่ผลการทดลอง)
PVAS – ไฮดรา	fenbendazole ชนิดน้ำ ครึ่งหยดต่อแกลลอนก็พอ	ความเข้มข้นสูงอาจทำให้ปลาตาย ควรใช้น้อยไว้ก่อน รออย่างน้อย 3 วันและเปลี่ยนน้ำ 50% ก่อนให้ยาซ้ำ

• ช่วงเวลาให้ยาซ้ำก็ต่างกันตามแหล่ง PVAS ให้รออย่างน้อย 3 วันและเปลี่ยนน้ำ 50% ก่อน Aquarium Co-Op ให้เปลี่ยนน้ำ 50% หลังครบ 3 วันแล้วจึงเติมซ้ำถ้าจำเป็น ส่วนขั้นตอนกำจัดพลานาเรียของ Gensou ให้ยาครั้งที่สองในวันที่ 3 ที่ความเข้มข้นเดิมโดยไม่ได้ระบุให้เปลี่ยนน้ำก่อน
• Superior Shrimp ชี้ว่ายา fenbendazole ที่ขายเป็นยาถ่ายพยาธิสุนัขถูกนำมาใช้นอกเหนือจากฉลาก ฉลากไม่ได้ระบุขนาดยาสำหรับตู้ปลา และไม่ได้รับรองความปลอดภัยกับกุ้งและหอย จึงแนะนำให้ปรึกษาสัตวแพทย์ด้านสัตว์น้ำ
• เรื่องหอย Gensou บอกว่า fenbendazole ฆ่าหอย ShrimpScience บอกว่ายากำจัดไฮดรามักเป็นอันตรายต่อหอย เพราะหอยมีระบบชีวภาพคล้ายไฮดรา หลังใช้ fenbendazole ตู้ที่ ShrimpScience รายงานไว้มีหอยมาเลเซียตาย และหอยเขาแกะยังทยอยตายต่อเนื่องอยู่หลายเดือน ต้องรอราว 1 ปีกว่าตู้จะกลับมาปลอดภัยสำหรับหอย ซึ่งต่างจากประสบการณ์ของ Aquarium Co-Op ข้างต้น

ขั้นตอนกำจัดพลานาเรียด้วยยา (ตามแนวทางของ Gensou)

1. วันที่ 0: เปลี่ยนน้ำ 20% เอาถ่านกัมมันต์และวัสดุกรองเคมีออก วัดปริมาตรน้ำจริงในตู้ ย้ายหอยออก (ถ้าใช้ fenbendazole) ปิด UV ใส่ยา แล้วเพิ่มการกระเพื่อมของผิวน้ำอีกเล็กน้อย
2. วันที่ 1–2: จะเริ่มเห็นพลานาเรียที่ตายเป็นตัวขาวขดงอ กุ้งอาจเคลื่อนไหวน้อยลง แต่ควรยังว่ายไปมาและกินอาหารได้ ถ้ากุ้งเครียดหนักให้เปลี่ยนน้ำ 50% ทันที
3. วันที่ 3: ให้ยาครั้งที่สองที่ความเข้มข้นเท่าเดิม
4. วันที่ 5–6: ให้ยาครั้งที่สาม ขั้นนี้จะทำหรือไม่ก็ได้ แต่แนะนำถ้าระบาดหนัก
5. วันที่ 7: เปลี่ยนน้ำ 50% โดยปรับอุณหภูมิและ TDS ให้ตรงกับน้ำในตู้ ดูดหนอนที่ตายออก ใส่ถ่านกลับ และเปิด UV ตามเดิม

การติดตามผลหลังใช้ยา

• หลังจบการรักษาพลานาเรีย ให้วัดแอมโมเนียและไนไตรต์ทุกวันเป็นเวลา 1 สัปดาห์ ไข่พลานาเรียอาจใช้เวลาถึง 2 สัปดาห์กว่าจะฟัก จึงควรส่องไฟฉายตรวจทุกคืน
• ถือว่ากำจัดสำเร็จเมื่อเริ่มตั้งแต่สัปดาห์ที่ 4 ไม่พบพลานาเรียเลยติดต่อกัน 2 สัปดาห์
• หลังกำจัดไฮดรา ให้ใช้ถ่านหรือ Purigen ดูดซับยาที่เหลือ วัดแอมโมเนีย ไนไตรต์ และ TDS เป็นเวลา 1 สัปดาห์ และรออย่างน้อย 2 สัปดาห์ก่อนใส่สัตว์ใหม่
• Superior Shrimp เตือนว่าการรอตามเวลาที่กำหนดหรือน้ำที่ดูใส ไม่ได้พิสูจน์ว่าไข่หมดแล้ว หรือตู้ปลอดภัยสำหรับหอยแล้ว

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• คิดว่าหนอนขาวตัวเล็กทุกตัวคือพลานาเรีย แล้วใช้ยาก่อนจะแน่ใจ
• คำนวณขนาดยาโดยไม่หักปริมาตรน้ำที่วัสดุปูพื้น หิน ขอนไม้ และอุปกรณ์กินที่ไป ตัวอย่างเช่น ถ้าตู้มีน้ำจริง 30 ลิตรแต่ใส่ยาเท่ากับ 40 ลิตร จะเกินขนาดไปราว 30%
• เปิดถ่านไว้ในระบบกรองระหว่างใส่ยา ทำให้ยาได้ผลน้อยลง
• หยุดหลังให้ยาเพียง 1–2 ครั้ง ไข่ที่รอดจึงฟักออกมาภายหลัง
• ทิ้งหนอนที่ตายไว้ในตู้ ทำให้แอมโมเนียพุ่งได้
• ใช้ตารางให้ยาของผลิตภัณฑ์อื่นหรือจากคู่มือเก่า หรือแปลงขนาดยาสำหรับสุนัขมาใช้กับตู้
• ใช้หอยตัวเป็นๆ ทดสอบว่ายาหมดจากตู้แล้วหรือยัง
• ขูดไฮดราออกด้วยมือ เพราะชิ้นส่วนที่ขาดจะงอกเป็นตัวใหม่

การป้องกัน

• กักไม้น้ำใหม่ไว้ 1–2 สัปดาห์และตรวจดูให้ดี หรือเลือกใช้ไม้น้ำเพาะเนื้อเยื่อ
• แช่ไม้น้ำใหม่ในสารส้ม (potassium alum) 1 ช้อนโต๊ะต่อน้ำ 1 ลิตร นาน 2–3 ชั่วโมง แล้วล้างน้ำให้สะอาด
• ต้มและขัดหินหรือขอนไม้ใหม่ และอย่าใช้สวิงหรืออุปกรณ์ร่วมกันหลายตู้
• ให้อาหารเท่าที่กุ้งกินหมดภายใน 2 ชั่วโมง และเก็บเศษที่เหลือออกให้เร็ว ใช้อาหารแบบเม็ดหรือแบบแผ่นจม (algae wafer) แทนอาหารผง และใช้ถาดอาหาร
• ซื้ออาหารสดจากแหล่งเพาะที่ดูแลดี และอย่าเทน้ำหรือเศษตะกอนจากแหล่งเพาะลงตู้ อาหารแช่แข็งก็ไม่ได้รับประกันว่าจะไม่มีศัตรูติดมา
• ควรรู้ไว้ว่าไม่มีระยะกักโรคหรือการจุ่มเปอร์ออกไซด์แบบไหนที่รับประกันว่าจะกำจัดหนอนหรือถุงไข่ได้หมดทุกตัว