Sán dẹp planaria và thủy tức hydra trong bể tép: nhận biết và cách diệt

Là gì, vì sao cần để ý

Planaria là một loại sán dẹp sống tự do, dài khoảng 5–15 mm. Chúng trườn êm trên bề mặt và hoạt động chủ yếu vào ban đêm. Planaria ăn trứng tép và tép con cỡ 1–3 mm. Chúng còn tấn công tép yếu, tép bệnh, tép vừa lột xác, và tranh thức ăn, chỗ ở với tép.

Hydra, hay thủy tức, là động vật ruột khoang nước ngọt, họ hàng với sứa, san hô và hải quỳ. Mỗi con có một cái cuống hay chân để bám, miệng có một vòng xúc tu mang tế bào châm. Hydra mọc lại thành con mới từ một mẩu vụn. Chúng sinh sản bằng cách nảy chồi, hoặc sinh sản hữu tính bằng trứng. Tế bào châm của hydra quá yếu nên không nguy hiểm cho người.

Tép lớn nhìn chung không sợ hydra. Tép mới nở cỡ 2–3 mm thì khác. Vỏ của chúng còn mềm và chúng lọt vừa miệng hydra. Tép già hoặc tép bệnh thỉnh thoảng cũng bị chích. Về mức thiệt hại thì các nguồn nói khác nhau. Một nguồn cho rằng hydra bùng lên có thể làm tỉ lệ sống trong bể sinh sản tụt mạnh chỉ sau vài ngày. Một nguồn khác, dựa trên kinh nghiệm nuôi, thấy hydra không làm hao hụt nhiều cá con và tép con.

Nhận biết: planaria, hydra hay con vô hại

Không phải con giun trắng nhỏ nào cũng là planaria. Bạn nên so nhiều đặc điểm cùng lúc và chụp một tấm ảnh cận thật rõ trước khi đánh thuốc.

Màu sắc không đủ để nhận ra planaria. Chúng có thể trắng, trắng ngà, hoặc nâu đỏ màu gỉ sắt. Về cơ bản chúng màu trắng, nhưng màu đổi theo thức ăn. Hình đầu cũng không đáng tin nếu chỉ nhìn một mình nó. Một dấu hiệu gián tiếp đáng để ý là tép cái ôm trứng mãi mà không bao giờ có tép con sống sót.

Hydra trông như những cái cuống nhỏ trong suốt có xúc tu ở đầu. Chúng bám trên kính, cây, đá lũa và thiết bị. Kích thước thì các nguồn ghi khác nhau:

• Một nguồn ghi thường dài 5–15 mm.
• Một nguồn ghi tối đa khoảng 1 cm, màu trắng trong, xanh lá hoặc nâu nhạt.
• Một nguồn khác ghi con trưởng thành tới khoảng 3 cm, trông như que nhỏ có xúc tu kiểu sứa, thường màu trắng nhưng có thể xanh nõn chuối.

Hydra xanh có màu là nhờ tảo Chlorella sống cộng sinh trong cơ thể. Tên loài cũng không thống nhất. Một nguồn gọi hydra xanh là Hydra viridissima. Nguồn khác kể hai loài hay gặp trong bể là hydra xanh (H. vulgaris) và hydra nâu (H. oligactis).

Vì sao bể bị

Planaria vào bể theo nhiều đường:

• Cây, nền, lũa đã nhiễm sẵn.
• Thức ăn sống như blackworm, trùn chỉ (tubifex).
• Vợt, ống siphon dùng chung, hoặc nước lấy từ bể đã nhiễm.
• Cây, cá, nước mua từ cửa hàng có sẵn planaria, hoặc nền kém chất lượng.

Trứng của planaria nằm trong những bọc gần như không nhìn thấy trên cây và đồ trang trí. Thủ phạm chính làm chúng bùng số lượng là cho ăn quá tay. Chất hữu cơ tích nhiều, nền ít được vệ sinh, thức ăn giàu đạm còn thừa đều làm planaria sinh sôi. Ở 28–32 °C, vài con có thể thành hàng trăm con trong vài tuần.

Hydra cũng theo cây mới, lũa mới và nước trong túi cá vào bể. Cho ăn dư sẽ nuôi đám copepod, bo bo (daphnia) và giun detritus, mà đó lại là mồi của hydra. Thức ăn dạng bột cho dư cũng làm hydra nhiều lên. Hydra có thể nằm im hàng tháng rồi bùng lên khi bạn cho tép ăn nhiều artemia con. Dùng chung vợt và dụng cụ giữa các bể sẽ mang chúng sang bể khác.

Làm gì ngay

• Xác định cho đúng con gì trước. Rhabdocoela và giun detritus thì không cần chữa.
• Cắt bớt thức ăn và thay nước. Cách này an toàn cho tép và luôn là bước đầu tiên với planaria. Có điều nếu planaria đã thành đàn thì chỉ làm vậy là chưa đủ.
• Vài con hydra thì chưa phải chuyện khẩn cấp, nhưng bạn nên giữ số lượng ở mức thấp.

Bỏ đói và hút tay hydra

Phần lớn hydra sẽ chết dần nếu bạn bỏ đói chúng. Muốn vậy thì cho ăn ít đi, cho ăn tận chỗ, dùng đĩa đựng thức ăn, thay nước và hút nền đều đặn. Riêng hydra xanh thì khó bỏ đói, vì tảo trong người nó vẫn nuôi nó.

Bạn có thể hút hydra ra bằng ống tiêm gắn ống dây sủi khí. Nếu chỉ hút được một phần thì chỗ còn lại sẽ mọc lại trong vài ngày. Đừng cạo hydra bằng tay, vì các mẩu vụn sẽ mọc thành con mới.

Thuốc chiết xuất hạt cau

Đây là hoạt chất của thuốc bán dưới tên No Planaria. Liều ghi là 1 muỗng (kèm trong hộp) cho 50 L, hoặc theo đúng hướng dẫn trên nhãn. Ở liều khuyến cáo, thuốc an toàn cho tép. Một số người nuôi tép Caridina thấy tép hơi bị sốc thuốc. Vì vậy có nguồn khuyên giảm liều 20% với tép crystal red và Taiwan bee. Một nguồn ở Việt Nam khuyên dùng nửa liều khuyến cáo trong bể tép.

Với ốc thì các nguồn nói không giống nhau, thậm chí ngay cả cùng một nơi bán:

• Bài hướng dẫn trị planaria của nơi bán ghi ốc nhìn chung an toàn, nhưng nếu có ốc quý thì nên bắt đầu bằng nửa liều.
• Bài hướng dẫn trị hydra của cùng nơi đó lại ghi ốc rất nhạy với thuốc này, cần bắt ốc nerite, ốc ramshorn và ốc Malaysian trumpet ra trước.
• Một nguồn khác nhấn mạnh rằng an toàn cho tép không có nghĩa là an toàn cho ốc. Nguồn này khuyên làm đúng nhãn và bắt ốc ra trước.

Cách chắc ăn nhất là bắt ốc ra trước khi đánh thuốc.

Fenbendazole

Fenbendazole là hoạt chất tẩy giun. Người chơi đang dùng nó ngoài chỉ định từ một loại thuốc tẩy giun cho chó và một loại thuốc tẩy giun cho dê. Nhãn thuốc cho chó không đưa ra liều dùng trong bể, cũng không nói gì về độ an toàn cho tép và ốc. Vì vậy có nguồn khuyên hỏi bác sĩ thú y thủy sản trước khi dùng. Liều mỗi nguồn ghi chênh nhau khá xa:

Chuyện ốc với fenbendazole cũng mỗi nơi một khác. Một nguồn kể theo kinh nghiệm riêng là liều 1 giọt cho 1 gallon an toàn cho ốc, tép, cá, cây và vi sinh, nhưng đó chỉ là trải nghiệm cá nhân. Một nguồn khác kể bể bị chết hết ốc Malaysian trumpet sau khi đánh fenbendazole. Ốc ramshorn trong bể đó còn chết rải rác hàng tháng, và phải khoảng một năm sau bể mới thả ốc lại được. Nguồn này cũng cho rằng thuốc trị hydra nói chung thường hại ốc, vì ốc có đặc điểm sinh học gần với hydra.

Muốn lặp lại liều fenbendazole thì chờ ít nhất 3 ngày và thay 50% nước trước.

Các thuốc khác và muối

Ngoài hai hoạt chất trên, các nguồn còn nhắc tới vài sản phẩm trị hydra và planaria như Planaria Zero và SL-Aqua Bio Protector Z1. Ở Việt Nam còn có Bio S Planaria Killer. Muối thì không dùng được để trị planaria trong bể tép.

Bẫy, cá và ốc ăn sán

Bẫy planaria làm khá đơn giản:

1. Cho thịt sống, tôm hoặc cá vào một hộp nhỏ.
2. Bịt hộp bằng lưới mịn có khoét một lỗ ở giữa.
3. Đặt bẫy qua đêm và nhấc ra vào sáng hôm sau.

Bẫy làm giảm số planaria nhưng không tự diệt sạch được cả đàn. Nó cũng bỏ sót trứng và những con sống dưới nền.

Cá chạch và cá nóc ăn planaria, nhưng không nuôi chung được với tép. Cá sặc mật (honey gourami) và sparkling gourami ăn hydra trong vài ngày. Có điều sparkling gourami cũng ăn luôn tép con.

Ốc Physa đôi khi ăn hydra, nhưng kết quả thất thường, nên chỉ coi là cách hỗ trợ. Có nguồn ghi ốc ramshorn, ốc pond và ốc spixi ăn hydra, và chúng quá chậm để bắt cá con hay tép. Một nguồn khác ghi ốc spixi có ăn hydra nhưng dọn không nhanh. Với planaria thì ốc ramshorn chưa được chứng minh là trị được, cũng không ngăn được chúng.

Các bước diệt planaria bằng thuốc

1. Ngày 0: thay 20% nước. Tháo than hoạt tính và vật liệu lọc hóa học ra. Đo thể tích nước thật trong bể. Bắt ốc ra nếu dùng fenbendazole. Tắt đèn UV. Đánh thuốc, rồi tăng khuấy mặt nước lên một chút.
2. Ngày 1–2: planaria chết sẽ hiện ra thành những con giun trắng cuộn tròn. Tép có thể ít hoạt động hơn, nhưng vẫn phải bơi và ăn được.
3. Ngày 3: đánh liều thứ hai, cùng nồng độ.
4. Ngày 5–6: đánh liều thứ ba nếu muốn. Bể nhiễm nặng thì nên đánh.
5. Ngày 7: thay 50% nước, nước mới khớp nhiệt độ và TDS với nước bể. Hút sạch xác giun, lắp lại than và bật lại UV.

Nếu tép sốc nặng trong lúc đánh thuốc thì thay ngay 50% nước. Một nguồn ở Việt Nam đưa lịch khác cho bể tép. Theo lịch này, bạn thay 50% nước bằng nước RO sau 48 giờ đánh thuốc, rồi bổ sung vi sinh khoảng 2 ngày sau khi trị.

Các bước diệt hydra bằng fenbendazole

1. Bắt ốc ra, tháo than hoạt tính khỏi lọc và đo thể tích nước thật.
2. Hòa thuốc trong nước ấm rồi đổ vào bể theo liều đã chọn ở bảng trên.
3. Sau 72 giờ, thay 50% nước, lắp lại than và hút xác hydra ra.
4. Một tuần sau, đánh lại một liều cho số còn sống sót.
5. Trị xong thì dùng than hoạt tính hoặc Purigen để lọc phần thuốc còn sót.

Có nguồn ghi lịch ngắn hơn, là thay 50% nước sau 3 ngày rồi đánh lại nếu cần.

Sai lầm hay gặp

• Tưởng con giun trắng nhỏ nào cũng là planaria và đánh thuốc trước khi xác định chắc.
• Để nguyên than trong lọc khi đánh thuốc. Than hút bớt thuốc nên thuốc yếu đi.
• Dừng sau một hai liều. Trứng còn sống sẽ nở ra sau đó.
• Tính liều theo thể tích bể mà không trừ phần nền, đá lũa và thiết bị chiếm chỗ. Bể ghi 40 L mà nước thật chỉ 30 L thì bạn đã quá liều khoảng 30%.
• Lấy lịch đánh thuốc của hãng khác hoặc bài hướng dẫn cũ, hay tự quy liều cho chó ra liều cho bể.
• Để xác giun lại trong bể sau khi trị. Xác phân hủy có thể làm amoniac tăng vọt.
• Thả một con ốc vào để thử xem bể đã hết thuốc chưa.
• Cạo hydra bằng tay, vì mẩu vụn sẽ mọc lại.

Kiểm tra lại

• Đo amoniac và nitrit mỗi ngày trong một tuần sau khi trị. Sau đợt trị hydra thì đo thêm TDS.
• Trứng planaria có thể mất tới hai tuần mới nở. Bạn nên soi đèn pin mỗi tối để kiểm tra.
• Từ tuần thứ 4, nếu hai tuần liền không thấy con planaria nào thì coi như trị thành công.
• Sau khi trị hydra, chờ ít nhất hai tuần rồi mới thả thêm cá tép mới.
• Ngâm nhanh, chờ đủ một số ngày nhất định hay nước trong veo đều chưa chứng minh được là trứng đã hết, hay bể đã an toàn cho ốc.

Phòng

• Cách ly cây mới 1–2 tuần và soi kỹ, hoặc dùng cây cấy mô.
• Ngâm cây mới trong phèn chua (potassium alum), 1 muỗng canh cho 1 lít, trong 2–3 giờ, rồi xả thật kỹ.
• Đá và lũa mới thì luộc và chà sạch. Không dùng chung vợt và dụng cụ giữa các bể.
• Chỉ cho tép ăn lượng chúng ăn hết trong hai giờ, rồi vớt thức ăn thừa ra sớm.
• Dùng thức ăn dạng viên hoặc viên tảo thay cho thức ăn bột, và cho ăn trong đĩa.
• Lấy thức ăn sống từ nguồn nuôi sạch sẽ, không đổ nước nuôi hay cặn theo vào bể.

Không có thời gian cách ly hay cách ngâm oxy già nào đảm bảo diệt hết mọi con sán và bọc trứng. Thức ăn đông lạnh cũng không chắc là sạch sinh vật hại.

Ở Việt Nam

Nước vùng nhiệt đới hay ở mức 28–32 °C, chất hữu cơ phân hủy rất nhanh. Vì vậy cho ăn cẩn thận ở đây càng quan trọng hơn. Có người nâng nhiệt lên 30–32 °C để diệt giun, nhưng không nên làm vậy với bể tép.

Dân chơi tép trong nước hay dùng thuốc diệt planaria Z1. Có nguồn ghi thuốc này không hại tép và cây nhưng có ảnh hưởng tới ốc. Dân gian còn truyền nhau dùng khế, cau khô, bồ kết, sả để trị planaria. Những cách này chưa được kiểm chứng.