Hết rêu hại bằng cách cân bằng đèn, CO2 và dinh dưỡng

Rêu hại là lý do nhiều người bỏ chơi thủy sinh. Người mới hay đi tìm một loại thuốc hay một mẹo duy nhất để diệt rêu. Thật ra gốc của vấn đề nằm ở chỗ khác: đèn, CO2 và dinh dưỡng trong bể đang lệch nhau. Khi ba thứ này cân bằng, cây ăn hết phần của mình và rêu hại không còn chỗ chen vào.

Không có công thức chung cho mọi bể, vì nước mỗi nơi mỗi khác, có nơi rất mềm, có nơi rất cứng, thiết bị cũng khác nhau. Bài này đi qua vài bể thật, có bể cân bằng, có bể lệch, kèm chỉ số test nước. Đọc xong bạn sẽ biết cách nhìn bể của mình và tự tìm ra chỗ cần chỉnh.

Cân bằng đèn, CO2 và dinh dưỡng nghĩa là gì

Đừng nghĩ chuyện CO2 và dinh dưỡng chỉ dành cho bể châm CO2 bình. Bể nào cũng có CO2. Nó đến từ trao đổi khí ở mặt nước, từ hơi thở của cá và tép, có khi từ cả nước máy. Bể nào cũng có dinh dưỡng, vì phân cá cũng là dinh dưỡng.

Đèn quyết định cây cần bao nhiêu CO2 và phân. Nếu một trong ba thứ thừa ra mà cây không dùng hết, rêu hại sẽ tận dụng phần thừa đó.

Châm phân tối thiểu hoạt động thế nào

Đây là cách đơn giản và hiệu quả nhất để giữ dinh dưỡng trong nước ở mức thấp:

1. Dùng nền giàu dinh dưỡng, tốt nhất là phân nền (aquasoil). Nền thường cắm thêm phân nhét (root tabs) cũng được.
2. Trồng phần lớn cây xuống nền để cây lấy dinh dưỡng chủ yếu qua rễ.
3. Chỉ châm thêm một chút phân nước, thường là kali, cho đủ phần cây còn thiếu.

Làm vậy thì cột nước gần như không còn dinh dưỡng dư, và rêu hại cũng không có gì để dùng.

Bể không lọc, không CO2 vẫn sạch rêu nhờ đâu

Bể ví dụ chỉ khoảng 12–13 lít, không có lọc, không châm CO2. Đèn là loại giá rẻ, nhưng với bể nhỏ như vậy thì đã là cường độ trung bình. Nền là một lớp phân nền khá dày. Hầu hết cây cắm xuống nền, chỉ có ít rêu, cây nổi và vài khóm ráy (Anubias) là không cắm rễ. Phân nước rất ít: một lần bơm kali mỗi tuần và một lần bơm phân tổng hợp (all in one) mỗi 2–3 tuần. CO2 chỉ có từ mặt nước và từ cá, tép thở ra.

Cây vẫn lên đẹp, rêu gần như không có, chỉ lấm tấm trên kính ở mấy góc khó lau. Lý do chính là bể có rất nhiều cây khỏe, đủ để giữ dinh dưỡng luôn ở mức thấp. Dù vậy, đèn ở bể này đã hơi sát giới hạn. Nếu bạn muốn làm thử thì nên giảm đèn một chút hoặc thả thêm cây nổi cho an toàn.

Kết quả test nước khá bất ngờ. Nitrat gần như bằng 0. Sắt khoảng 0,25 mg/l. Phosphat lại rất cao, màu đậm vượt cả thang đo, nhiều khả năng do bể không có lọc. Phosphat cao như vậy mà bể vẫn gần như không có rêu.

Bể có CO2 cân bằng trông ra sao

Bể thứ hai đã 4–5 tháng, chạy lọc ngoài, đèn mạnh hơn hẳn và có châm CO2. Phần còn lại giống bể trên: nền giàu dinh dưỡng, phân nước chỉ có một ít kali, 2–3 lần mỗi tuần. Nitrat gần như bằng 0, nhìn cây cũng thấy. Rotala lên màu cam, Blyxa chuyển đỏ, đó là dấu hiệu nitrat thấp. Phosphat khoảng 0,5 mg/l, nhạt hơn nhiều so với bể không lọc. Sắt tương đương.

Bể chỉ còn vài chấm rêu bàn chải đen (black brush algae, hay BBA) trên đá. Các chấm này đã bạc gần trắng, tức là rêu đang chết, và tép hoặc ốc sẽ dọn sớm thôi.

Hai bể này khá vững, chỉ thay đổi mạnh mới làm lệch được:

Rút CO2 khỏi bể đã lên đầy cây thì sao

Bể tép blue velvet ban đầu là bể high tech, chạy lọc treo, đèn và CO2. Khi cây đã phủ kín bể, không cần cây mọc nhanh nữa, CO2 bị rút đi. Để bù lại, bể được thả thêm cây nổi. Cây nổi che bớt đèn, cây mọc chậm lại nên cần ít CO2 hơn. Ba tuần đầu mọi thứ vẫn ổn. Sau đó rêu sừng hươu (staghorn algae) bắt đầu mọc ở đầu lá cỏ tóc và Juncus repens ngay chỗ nước ra của lọc. BBA cũng xuất hiện trên đá và lũa.

Chỉ số nước của bể này gần như y hệt bể không lọc: nitrat bằng 0, phosphat đậm, sắt hơi hồng. Đèn cũng như nhau. Rêu xuất hiện có thể do ba nguyên nhân:

• Chuyển đổi đột ngột. Cây đã quen có CO2, giờ gần như không còn.
• Dòng chảy của lọc. Lọc đưa thêm oxy vào nước và đẩy CO2 thoát ra. Rêu tập trung ở luồng nước ra, còn bên trái bể ít dòng chảy thì gần như không có rêu.
• Cây mọc chậm. Bể không lọc có nhiều cây mọc nhanh. Bể này chủ yếu là cỏ tóc và Juncus repens, đều mọc chậm, và rêu bám nhiều nhất trên chính hai loại này.

Dinh dưỡng đã ổn nên không cần chỉnh. Chủ bể không muốn châm CO2 lại, còn đèn vẫn giữ 8 tiếng, từ 13 giờ đến 21 giờ, như các bể khác. Vì vậy việc còn làm được là thả thêm cây nổi để giảm ánh sáng và giảm nhu cầu CO2 của cây. Hy vọng làm vậy đủ để rêu lui.

Vì sao bể mới cần thời gian mới cân bằng

Hai bể mới set khoảng một tháng có đèn đúng và CO2 đủ, nhưng vẫn lên rêu. Thủ phạm là phân nền mới. Phân nền luôn nhả rất nhiều dinh dưỡng ở giai đoạn đầu, và ngoài thay nước ra thì không làm gì được. Duy trì vệ sinh, thay nước đều, rồi chờ. Sau vài tuần, chỉ số test của hai bể đã về gần giống các bể ổn định.

Có bể mất tới sáu tháng, set từ dịp Giáng sinh đến tháng Sáu mới gần sạch rêu. CO2 đủ nhưng bể đặt cạnh cửa sổ lớn. Rèm không thể lúc nào cũng kéo kín, nên bể thường bị thừa sáng. Thừa sáng chưa chắc gây chuyện nếu dinh dưỡng thấp. Nhưng bể này vừa dùng phân nền, vừa nhét quá nhiều phân nhét. Mấy tháng đầu dinh dưỡng cao vọt, cộng với nắng từ cửa sổ, rêu mọc liên tục.

Hai điều nên nhớ khi chỉnh bể

Đèn giống chân ga xe. Nhấn ga nhẹ thì xe chạy chậm và tốn ít xăng. Đèn yếu thì cây mọc chậm và cần ít CO2, ít phân. Đèn càng mạnh thì cây càng cần nhiều "nhiên liệu". Muốn bớt rêu mà không muốn thêm CO2 thì hạ đèn trước.

Cây cần ít phân hơn bạn nghĩ. Theo kinh nghiệm, nhiều bể bị rêu hại là do châm phân quá tay. Có nền tốt rồi thì phân nước chỉ cần châm rất ít.

Bắt đầu từ đâu

1. Test nitrat, phosphat và sắt để biết "dinh dưỡng thấp" trong bể bạn là bao nhiêu. Đọc số cùng với đèn và CO2, đừng nhìn riêng một chỉ số, vì bể không lọc ở trên phosphat rất cao mà vẫn gần như không rêu.
2. Nếu bể không châm CO2 mà đang lên rêu, giảm đèn hoặc thả thêm cây nổi trước khi đụng tới thứ khác.
3. Cắt phân nước xuống mức tối thiểu, để nền và rễ cây gánh phần lớn dinh dưỡng.
4. Nếu bể mới dùng phân nền mới, thay nước đều và kiên nhẫn chờ vài tuần, đừng vội đổ thêm hóa chất.