Tự làm lọc sump tầng sôi K1 cho bể cá lớn

Lọc tầng sôi (fluidized bed filter) dùng giá thể K1 là một kiểu lọc sump rất mạnh. Cách lọc này hợp với bể lớn nuôi cá ăn nhiều. Giá thể K1 trôi lơ lửng và đảo liên tục nhờ khí sục, vi sinh bám trên đó xử lý amoni rất nhanh. Phần giá thể sinh học gần như không bao giờ phải đụng tới.

Bài này hướng dẫn cách chia ngăn sump, lắp ống, tính lượng K1 và lượng khí, chọn cách sục và xử lý mấy điểm yếu của lọc tầng sôi. Ví dụ đi kèm là một sump có ngăn chứa khoảng 70 lít K1, dùng cho bể khoảng 570 lít.

Nước chạy qua lọc theo đường nào

Sump chia làm ba ngăn chính, nước đi theo thứ tự sau:

1. Nước từ bể chảy vào phía trên ngăn đầu, đi xuyên qua tấm bông lọc.
2. Qua khỏi bông, nước ra lỗ bulkhead, đi lên một ống đứng và đổ vào ngăn giữa. Ngăn giữa là ngăn chứa K1 và được sục khí mạnh.
3. Từ ngăn K1, nước lọt qua các ống đứng có xẻ khe, đi qua bulkhead sang ngăn cuối.
4. Ở ngăn cuối, bơm đẩy nước ngược lên bể chính. Ngăn này cũng là chỗ đặt sưởi và các thiết bị khác.

Mực nước ở ngăn K1 luôn dâng tới miệng các ống đứng rồi tràn vào ống liên tục. Vì vậy ngăn này không bao giờ thấp nước hơn các ngăn khác.

Thiết kế sao cho dễ bảo dưỡng và an toàn

Lọc là hệ thống giữ cho cả bể sống. Thiết kế càng đơn giản thì càng ít chỗ hỏng. Phức tạp hóa lọc chỉ tự chuốc thêm phiền. Mấy điểm sau nên làm ngay từ đầu:

• Chừa chỗ để rút bông lọc. Bông là phần phải xả thường xuyên nhất. Nếu vách ngăn ép sát vào bông, lại có ống nước treo phía trên, bạn sẽ rất khó thò tay vào lấy bông ra. Lùi vách ra xa để có khoảng trống, sau này còn nhét thêm túi lọc (filter sock) được.
• Thêm một tấm vách giữ bông. Tấm này giữ bông đứng yên và ép nước phải xuyên qua bông. Thiếu nó, nước sẽ lách dưới gầm bông mà đi.
• Khoan lỗ tràn ở đầu ống đứng của ngăn bông. Khi bông nghẹt, nước không qua được ống đứng này và sẽ dâng mãi cho tới khi tràn sump. Có một hàng lỗ ở đoạn trên cùng của ống thì nước dâng tới đó sẽ chảy qua lỗ sang ngăn bên cạnh.
• Ngăn cuối để rộng. Bạn cần đủ chỗ đặt bơm, sưởi và các thứ khác.

Bông vừa khít với ngăn thì không bị nổi lên. Dù vậy, chỉ cần nắm một góc kéo ra là lấy được. Cả lọc chỉ có hai việc phải làm định kỳ: xả bông và xả hoặc thay túi lọc.

Lắp ống cho ngăn K1

Ống dẫn trong sump này khá ít chi tiết, dùng ống nhựa ABS:

• Đường vào ngăn K1: bulkhead 3,8 cm, một đầu nối ren-trơn vặn vào bulkhead, một co 90 độ, rồi tới ống đứng. Tổng cộng bốn món tính cả bulkhead. Không nên gắn thêm co ở đầu ống để bẻ hướng nước. Co đó cản đường K1 đảo, bỏ đi thì lọc chạy tốt hơn hẳn. Nước cứ để trào thẳng lên từ miệng ống.
• Đường thoát khỏi ngăn K1: vẫn là bulkhead, đầu nối, co 90 độ và ống đứng, nhưng thân ống xẻ nhiều khe rộng khoảng 6 mm. Đầu ống bịt nắp để nước vào được còn hạt K1 không lọt vào. Tổng cộng năm món.

Chiều cao ống đứng rất quan trọng. Miệng ống phải nằm dưới mặt nước, tốt nhất là thấp hơn khoảng 5 cm. Nếu ống nhô lên khỏi mặt nước, K1 phải đảo vòng quanh ống và bị cản. Ống chìm hẳn thì K1 đảo qua bên trên dễ dàng.

Các vách acrylic thường lắp rất khít nên silicon khó luồn vào khe giữa acrylic và kính. Cách làm là bơm một đường silicon dọc hai bên mép vách và dọc đáy. Lắp bulkhead sau khi đi silicon xong, kẻo vướng tay. Để silicon khô ít nhất 24 giờ, tốt nhất một đến hai ngày, rồi mới châm nước.

Vì sao K1 lọc tốt và tự làm sạch

K1 là hạt nhựa hình trụ nhỏ, nhẹ hơn nước nên nổi. Khi vi sinh đã bám kín, hạt vẫn nổi nhưng chỉ còn nổi rất yếu. Chỉ cần bọt khí đi lên hay một tác động nhẹ là hạt chìm xuống rồi từ từ nổi lại. Thêm dòng chảy vào thì cả khối K1 đảo vòng liên tục, va vào nhau và tiếp xúc hết với nước.

Các hạt đập vào nhau suốt nên vi sinh già và vi sinh chết bị đánh văng ra. Bề mặt ngoài của hạt nhờ vậy chỉ còn lớp vi sinh non, là lớp làm việc mạnh nhất. Các loại vật liệu lọc không tự làm sạch thì khác. Cặn bẩn và vi sinh già cứ tích trên đó, chết dần tại chỗ và làm giảm hiệu quả lọc. Lớp bùn cặn (mulm) dưới đáy nhiều cái lọc phần lớn chính là vi sinh chết, và đó là lý do mình phải xả vật liệu lọc. K1 thì không cần xả, cũng không cần hút đáy ngăn.

Bên trong lòng ống K1 có một khoảng được che chắn, không bị va đập. Ở đó vi sinh sống đủ vòng đời, các vi sinh vật khác cũng có chỗ trú. Một hạt K1 vì thế có cả hai kiểu môi trường.

Cần bao nhiêu K1 và bao nhiêu khí

Lượng K1 tính theo lượng thức ăn bạn cho cá ăn mỗi ngày. Mốc an toàn là 1 lít K1 xử lý được khoảng 5 g thức ăn mỗi ngày, với thức ăn chứa khoảng 40% đạm. Đây là mức đạm trung bình của cám viên lẫn đồ tươi như cá, tôm. Một số trại cá báo con số gấp đôi, gấp ba, nhưng cứ lấy 5 g cho chắc.

1. Mua một cái cân điện tử nhỏ, loại này rẻ.
2. Cân lượng thức ăn bạn cho cá ăn mỗi ngày.
3. Chia cho 5 để ra số lít K1.
4. Nhân đôi kết quả. Sau này bạn có thể thả thêm cá, cho ăn quá tay, hay bể có thay đổi, nên dư một chút thì yên tâm hơn.

Làm lọc to hơn nhu cầu chẳng hại gì. Ngăn 70 lít K1 dư sức cho bể 570 lít, nhưng làm to từ đầu thì sau này không phải nới lọc.

Về khí, nên dùng bọt khí để đảo K1. Không có một tỷ lệ khí trên mỗi lít K1 chắc chắn cho mọi sump. Với ngăn 70 lít K1, một máy sủi khoảng 90 lít khí mỗi phút như Pondmaster AP60 chạy tốt. Mức đó tương đương hơn 1 lít khí mỗi phút cho mỗi lít K1, có thể lấy làm mốc tham khảo. Máy sủi thông thường chỉ thổi 1–2 lít mỗi phút, không đủ cho lọc kiểu này.

Bố trí sục khí trong ngăn K1

Đá sủi, dù nhỏ hay lớn, cho bọt quá nhỏ và không đủ sức khuấy K1. Loại hiệu quả nhất là thanh sủi nhựa: một ống nhựa khoan nhiều lỗ, có giác hút để dán vào kính. Bọt càng to thì K1 đảo càng mạnh.

• Đặt một hoặc hai thanh ở mỗi đầu ngăn. Nếu thấy giữa ngăn đảo yếu thì thêm một thanh ở giữa.
• Nếu ngăn đủ chỗ thì chạy thanh sủi quanh cả chu vi đáy ngăn.
• Kiểu đảo cần đạt là nước dâng lên ở hai bên, kéo K1 lên theo, hai luồng gặp nhau ở giữa rồi đổ xuống, cứ thế quay vòng.

Vị trí tốt nhất phải thử mới biết. Bạn cứ dời thanh sủi qua lại cho tới khi cả ngăn đảo đều.

Những điểm yếu cần lường trước

Hút oxy. Vi sinh hiếu khí cần oxy để chuyển hóa amoni. K1 nuôi vi sinh đậm đặc tới mức có thể rút gần hết oxy của bể chính. Bạn nên theo dõi oxy trong bể, đồng thời tạo nhiều lưu thông và khuấy mặt nước để trao đổi khí tốt.

Mùi. K1 đảo liên tục nên quanh bể sẽ có mùi đất ẩm. Đó là mùi của vi sinh khỏe, không có gì đáng lo. Bạn chỉ cần lo khi ngửi thấy mùi khai amoni hoặc mùi thối.

Tiếng ồn. Đây là điểm khó chịu nhất. Có ba cách giảm:

• Giảm dòng nước xuống mức thấp nhất để K1 bớt va đập. Cách này cũng giảm sức đảo nên không phải lựa chọn hay.
• Đậy nắp bể. Tiếng ồn giảm đi rất nhiều.
• Làm hộp che cho máy sủi, vì bản thân máy sủi cũng ồn.

Nếu dùng K1 đã có vi sinh từ bể cũ, có thể vài hạt chưa đảo đều do một phần vi sinh bị chết. Sau vài tuần vi sinh mọc lại thì cả khối sẽ đảo bình thường.

Sump cần lớn cỡ nào

Khi cúp điện, nước trong bể sẽ chảy ngược xuống sump. Sump phải đủ chỗ chứa phần nước đó. Cứ tính an toàn là lớp nước 2,5 cm trên cùng của bể sẽ chảy xuống, dù thực tế thường chỉ khoảng một nửa.

1. Lấy thể tích bể chia cho chiều cao bể để ra lượng nước trên mỗi đơn vị chiều cao. Ví dụ bể 380 lít cao 50 cm có khoảng 7,6 lít nước cho mỗi cm, nên lớp 2,5 cm trên cùng là khoảng 19 lít.
2. Cộng thêm phần nước nằm trong đường ống. Với bể này, cứ tính 19–38 lít sẽ chảy xuống.
3. Nếu sump chạy ở mức nửa ngăn, phần trống phải chứa được lượng nước đó. Với 38 lít nước chảy xuống, bạn cần sump khoảng 76 lít.

Bắt đầu từ đâu

• Cân lượng thức ăn cá ăn mỗi ngày, chia cho 5 rồi nhân đôi để biết cần bao nhiêu lít K1.
• Vẽ sơ đồ ngăn sump, chừa đủ chỗ rút bông và đặt bơm, sưởi. Tính phần trống của sump theo lượng nước chảy xuống khi cúp điện.
• Khoan lỗ tràn ở đầu ống đứng ngăn bông, và để miệng các ống đứng ngăn K1 thấp hơn mặt nước khoảng 5 cm.
• Chọn máy sủi đủ lưu lượng, dùng thanh sủi nhựa bọt to, và bảo đảm mặt nước bể chính được khuấy tốt.