Tự làm lọc thùng bằng ống PVC: vật liệu, kích thước và cách lắp

Lọc thùng bán sẵn cho bể lớn khá đắt, trong khi cấu tạo của nó rất đơn giản: một thùng kín chứa vật liệu lọc, nước vào một đầu, ra một đầu và có bơm đẩy về bể. Với vài đoạn ống PVC, keo dán ống và một ít silicone, bạn có thể tự làm một thùng lọc chứa được nhiều vật liệu hơn phần lớn lọc thùng thương mại.

Bài này đi qua từng bước: chọn vật liệu, tính kích thước theo dung tích bể, lắp ráp, xếp vật liệu lọc, chọn bơm, đấu nối vào bể và cách vệ sinh. Thiết kế này không cố định. Bạn có thể đổi chiều dài, đổi đường kính, thậm chí dùng xô nhựa thay ống PVC nếu thấy hợp hơn.

Cần chuẩn bị những gì

Phần thân thùng lọc dùng toàn đồ nhựa PVC dễ mua ở cửa hàng điện nước:

Trong video

• Xem video từ ▶ 1:19 Ống PVC, nắp bịt, đầu nối ren và keo dán bày sẵn trên bàn.
• Xem video từ ▶ 2:29 Đầu nối ren và nắp ren cạnh ống PVC, keo dán để bên cạnh.

• Ống PVC phi khoảng 10 cm (loại 10 cm). Cỡ này dễ mua, rẻ, đủ phụ kiện. Lên to hơn thì giá phụ kiện tăng nhanh.
• Nắp bịt để dán kín đáy ống.
• Đầu nối ren trong dán vào miệng trên của ống, và nắp ren ngoài có sẵn gioăng cao su để vặn vào. Đây là nắp mở ra khi vệ sinh.
• Hai khớp nối xuyên vách bằng PVC, loại có ren và gioăng, dùng thay cho bulkhead (khớp xuyên vách dùng trong bể cá). Bulkhead thật đắt hơn nhiều mà công dụng y hệt.
• Mũi khoan đuôi cá để khoan lỗ trên nhựa, giấy nhám, keo dán ống PVC.
• Silicone loại dùng cho cửa kính, an toàn cho cá sau khi khô hẳn.
• Vài khoanh ống PVC cắt ra từ chính ống chính, lưới vải mịn hoặc tấm lưới nhựa ô vuông (egg crate) để làm vách ngăn vật liệu.

Chọn chiều dài thùng theo dung tích bể

Với ống phi 10 cm, lượng vật liệu chứa được và cỡ bể tương ứng như sau. Đây chỉ là con số tham khảo, bể nuôi dày hay nuôi cá lớn thì nên dư ra.

Phần lớn lọc thùng bán sẵn cho bể tầm 380 lít chỉ chứa 4–6 lít vật liệu, nên bản dài 90 cm đã nhỉnh hơn. Bể lớn hơn nữa thì nên tăng đường kính thay vì kéo dài thêm.

Có một giới hạn quan trọng. Đỉnh thùng lọc không được cao hơn mặt nước trong bể. Lọc thùng nào cũng yêu cầu đặt thấp hơn mực nước, bản tự chế cũng vậy. Nhớ đo chiều cao chân tủ trước khi cắt ống.

Lắp ráp thân thùng

Nước sẽ vào từ nắp trên và ra ở sát đáy. Thùng đứng thẳng trên sàn nên lỗ ra không thể đặt ở đáy mà phải khoét ở hông, ngay trên nắp bịt. Lọc thùng thương mại cũng làm theo kiểu này.

1. Rửa sạch ống bằng nước ấm để bỏ bụi, mạng nhện còn bám từ kho.
2. Lắp thử nắp bịt vào đáy ống, đánh dấu vị trí lỗ ra ở thành ống ngay trên nắp. Đánh dấu thêm một lỗ ở chính giữa nắp ren trên cùng.
3. Khoan hai lỗ bằng mũi khoan đuôi cá, vừa với khớp nối xuyên vách.
4. Tháo gioăng khỏi khớp nối, đặt gioăng ở mặt trong (phía có nước), luồn khớp qua lỗ rồi vặn chặt. Nắp trên là mặt phẳng nên gioăng ôm kín.
5. Lỗ ở thành ống là mặt cong, gioăng không ôm khít. Chỗ này cần trét silicone cả mặt trong lẫn mặt ngoài để làm lớp kín thứ hai. Hai khớp này không bao giờ phải tháo ra khi bảo trì, nên cứ trét silicone cả hai cho chắc.
6. Chà nhám nhẹ mặt trong nắp bịt và mặt ngoài đầu ống chỗ hai bên tiếp xúc. Làm tương tự với đầu nối ren trong ở miệng trên. Mặt nhám thì keo bám chắc hơn.
7. Quét keo PVC lên cả hai mặt tiếp xúc, chỉ cần một lớp mỏng phủ kín. Lót giấy dưới bàn vì keo dính là khó chùi. Ấn mạnh hai chi tiết vào nhau rồi để khô.
8. Chờ khoảng 24 giờ cho silicone khô hẳn. Khi ngửi bên trong không còn mùi silicone thì nhiều khả năng nó đã đóng rắn hoàn toàn.

Nắp trên có sẵn gioăng nên không cần dán hay trét gì, chỉ cần vặn vào là kín nước.

Làm vách ngăn và xếp vật liệu lọc

Nếu đổ vật liệu thẳng vào ống, nó sẽ lấp lỗ ra ở đáy. Cần vách ngăn để giữ vật liệu lại, đồng thời tách lớp lọc cơ học khỏi lớp vi sinh.

Trong video

• Xem video từ ▶ 16:31 Khoanh PVC có lỗ dùng làm vách ngăn trong ống lọc.

1. Cắt vài khoanh PVC từ phần ống thừa. Xẻ mỗi khoanh một đường để có thể bóp nhỏ lại. Khi nhét vào ống, khoanh tự bung ra và ép vào thành.
2. Bọc khoanh bằng lưới vải mịn, gấp mép rồi đẩy xuống tận đáy, nằm ngay trên lỗ ra. Phía dưới vách này là một khoang nước trống để bơm hút.
3. Đổ vật liệu vi sinh vào, tới ngang chân khớp nối ở nắp trên thì dừng, chừa chỗ cho lớp cơ học.
4. Đặt thêm một khoanh bọc lưới lên trên lớp vi sinh.
5. Trên cùng là một miếng mút đen để chặn cặn to, rồi một lớp bông lọc để giữ cặn mịn. Cắt cả hai rộng hơn lòng ống một chút để nước không lách qua mép mà phải đi xuyên qua lớp lọc.

Khoanh nào bị tụt khi đè vật liệu lên thì trét silicone cố định lại. Tấm lưới nhựa ô vuông cứng hơn lưới vải và có thể giữ tốt hơn, bạn nên thử cả hai.

Về vật liệu vi sinh, lọc thùng là môi trường kín, ít oxy hơn lọc tràn hay lọc nhỏ giọt. Vi sinh trong đó làm việc kém hiệu quả hơn, nên cần nhồi thật nhiều vật liệu. Sứ lọc có diện tích bề mặt lớn nhất nên là lựa chọn tốt. Bể ít cá có thể dùng miếng cọ nồi bằng nhựa, rất rẻ. Hạt nhựa K1 không bằng sứ khi nằm yên trong thùng, nhưng với lượng lớn như thùng 8 lít thì vẫn đủ dùng, và chỉ cần xả rửa chứ không phải thay. Thùng cao có thể sinh vùng yếm khí ở đáy giúp giảm nitrat, nhưng nếu nước chảy nhanh thì chuyện này khó xảy ra.

Chọn bơm và lưu lượng

Bơm gắn ở đường ra, hút nước từ đáy thùng đẩy lên bể. Nên chọn loại bơm chạy được cả ngoài không khí, không bắt buộc phải nhúng chìm.

Lưu lượng lý tưởng của lọc thùng là khoảng 6 lần thể tích bể mỗi giờ. Thực tế đa số lọc thùng bán sẵn chỉ đạt khoảng một nửa, nên lấy mức giữa, khoảng 4 lần, là hợp lý. Ví dụ bể 380 lít cần bơm thực đẩy được khoảng 1.500 lít/giờ. Chú ý con số trên hộp là lưu lượng khi không có cột áp. Một bơm ghi khoảng 2.650 lít/giờ, khi đẩy lên cao khoảng 1,4–1,5 m sẽ chỉ còn tầm 1.500 lít/giờ. Thùng 30 cm hay 60 cm thì bơm khoảng 380–760 lít/giờ là đủ, loại này rẻ hơn nhiều.

Một cách khác là đảo chiều: đặt máy bơm chìm (powerhead) trong bể đẩy nước xuống thùng. Nhưng powerhead không đẩy lên cao được, nên khi đó thùng không thể đặt dưới sàn.

Đấu nối vào bể và mồi nước

• Đường hồi: dùng ống mềm loại không bị gập, nối từ bơm vắt qua thành bể, dùng kẹp giữ đầu ống hướng vào trong bể.
• Đường hút: một đoạn ống PVC bịt đáy, khoan nhiều lỗ khoảng 6 mm. Nước vào được, cá không chui vào được. Dùng giác hút có kẹp để giữ ống sát kính, rồi nối ống mềm vắt qua thành bể xuống nắp thùng.
• Mọi kẹp ống nên dùng loại inox, nhất là chỗ có thể dính nước.

Trong video

• Xem video từ ▶ 34:22 Ống mềm nối vào nắp thùng lọc, đoạn ống chạy xuống từ thành bể.
• Xem video từ ▶ 34:51 Ống mềm vắt qua thành bể, nước hồi chảy mạnh vào trong bể.

Để mồi, mở nắp thùng, đổ nước đầy rồi vặn nắp lại, sau đó cắm điện cho bơm.

Vệ sinh lọc thế nào

Lớp cần vệ sinh thường xuyên chỉ là mút và bông lọc ở trên cùng, nên việc bảo trì rất nhẹ.

Trong video

• Xem video từ ▶ 26:26 Cột lọc trắng dựng đứng trên bàn, cạnh bơm và van khóa.

1. Gắn một van khóa giữa thùng và bơm. Loại van tháo rời được hai nửa càng tiện vì có thể nhấc bơm ra hẳn. Van khóa thường giá chỉ vài USD là đủ dùng.
2. Khóa van, nhấc đầu ống hồi lên khỏi mặt nước hoặc tháo ống ở nắp trên.
3. Mở nắp, lấy mút ra xả sạch, thay bông lọc mới.
4. Đặt lại, vặn nắp, mở van cho chạy tiếp.

Chi phí ước tính

Ống PVC khoảng 1,5 USD cho mỗi 30 cm, các phụ kiện khoảng 1,5–2,5 USD mỗi cái. Tính dư ra thì phần thân thùng 90 cm vẫn dưới 15 USD. Tiền thật sự nằm ở bơm. Bơm cho thùng nhỏ khoảng 30–40 USD, bơm lớn cho bể 380 lít tầm 70–80 USD. Thùng nhỏ cộng bơm rơi vào khoảng 55 USD, rẻ hơn nhiều so với lọc thùng thương mại cùng sức chứa. Đây là giá ở Mỹ, ở Việt Nam đồ PVC thường còn rẻ hơn.

Bắt đầu từ đâu

• Đo dung tích bể và chiều cao từ sàn tới mặt nước để chọn chiều dài ống, nhớ để đỉnh thùng thấp hơn mặt nước.
• Ra cửa hàng điện nước tìm khớp nối xuyên vách PVC có gioăng, đây là món khó tìm nhất.
• Chọn bơm theo mức 4 lần thể tích bể mỗi giờ, tính cả độ hụt do cột áp.
• Lắp xong, chạy thử với nước sạch ngoài bể một ngày để kiểm tra rò rỉ ở các mối silicone trước khi đấu vào bể thật.