หอยศัตรูในตู้ไม้น้ำ: วิธีแยกชนิด สาเหตุที่หอยระบาด และวิธีกำจัด

หอยศัตรูคืออะไร และสร้างปัญหาอย่างไร

หอยที่ผู้เลี้ยงมักเรียกว่าหอยศัตรูในตู้ปลามีหลัก ๆ 3 ชนิด คือ หอยบลาดเดอร์ (bladder snail) หอยแรมส์ฮอร์น (ramshorn) และหอยเจดีย์ (Malaysian trumpet snail หรือ MTS) หอยเหล่านี้กินตะไคร่ เศษอาหารปลา ของเสียจากปลา และไม้น้ำที่ตายหรืออ่อนแอ หลายแหล่งระบุตรงกันว่าหอยกลุ่มนี้ไม่ทำร้ายปลาหรือไม้น้ำที่แข็งแรง และถือเป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศในตู้ ปัญหาเกิดขึ้นเมื่อจำนวนหอยเพิ่มมากเกินไป

แหล่งหนึ่งอธิบายปัญหาของแต่ละชนิดเมื่อมีจำนวนมากไว้ดังนี้

• หอยแรมส์ฮอร์น กินใบอ่อน โดยเฉพาะในไม้น้ำที่อ่อนแอหรือใบนิ่ม
• หอยเจดีย์ (Melanoides tuberculata) ชอบมุดและพลิกวัสดุปูพื้น ถ้ามีมากอาจทำให้พื้นตู้เละและเลย์เอาต์เสีย
• หอยบลาดเดอร์ ไม่ทำร้ายไม้น้ำโดยตรง แต่ขยายพันธุ์เร็วและทิ้งของเสียสะสม ทำให้ตู้ดูไม่สวยและคุณภาพน้ำแย่ลง

แยกชนิดหอยให้ถูก

ชนิด	ลักษณะ	พฤติกรรมและการขยายพันธุ์
หอยบลาดเดอร์ (Physella acuta)	เปลือกบาง โปร่งแสง	วางไข่เป็นถุงวุ้นซึ่งมีลูกหอยหลายตัว เป็นกะเทย ตัวเดียวก็วางไข่ที่ฟักได้
หอยแรมส์ฮอร์น	เปลือกแบนขดเป็นวง สีน้ำตาล แดง หรือชมพู แหล่งหนึ่งระบุว่ากว้างประมาณ 1–2 ซม.	วางไข่เป็นถุงวุ้นซึ่งมีลูกหอยหลายตัว
หอยเจดีย์ (MTS)	เปลือกทรงกรวยหรือทรงแตร	ออกหากินกลางคืน กลางวันมุดอยู่ใต้กรวด จึงมักไม่มีใครเห็นจนจำนวนเพิ่มพรวดขึ้นมา ออกลูกเป็นตัวและไม่ทิ้งกลุ่มไข่ไว้ให้เห็น

อย่าเข้าใจผิดว่าหอยนักฆ่า (assassin snail, Anentome helena) เป็นหอยศัตรู หอยชนิดนี้ยาวประมาณ 1 นิ้ว (2.5 ซม.) เปลือกมีลายคล้ายผึ้งบัมเบิลบี และกินหอยชนิดอื่น จึงถือเป็นหอยที่มีประโยชน์

ทำไมหอยถึงระบาด

• ติดมากับไม้น้ำ เป็นทางที่พบบ่อยที่สุด ทั้งตัวหอยและไข่ นอกจากนี้ไข่หอยยังติดมากับหิน ทราย วัสดุปูพื้น หรือน้ำที่เติมลงตู้ได้ด้วย
• ติดมากับน้ำก้นถุงปลา จากร้าน
• อาหารเหลือเฟือ ทั้งเศษอาหาร ของเสียจากปลา ตะไคร่ ไม้น้ำที่กำลังเน่า และตะกอนพื้น ล้วนเป็นอาหารของหอย มีแหล่งที่ระบุว่าการให้อาหารปลามากเกินไปเป็นตัวการหลักที่ทำให้หอยระบาด
• ปัจจัยอื่นที่ช่วยให้หอยอยู่ได้ แหล่งหนึ่งระบุว่ามีตะไคร่มากเพราะแสงหรืออาหารมากเกินไป ไม้น้ำโตน้อย หรือใส่ปุ๋ยมากเกินไป
• หอยเพิ่มจำนวนเร็วมาก หอยบลาดเดอร์ไม่กี่ตัวที่ติดมากับไม้น้ำต้นเดียวกลายเป็นหลายร้อยตัวได้ภายในไม่กี่สัปดาห์

ขั้นตอนคุมจำนวนหอย

1. ลดอาหารปลา ให้เหลือเท่าที่ปลากินหมดภายในไม่กี่นาที เป็นสิ่งแรกที่ต้องทำ
2. ทำความสะอาดตู้เป็นประจำ ตัดแต่งไม้น้ำ ขัดตะไคร่ และดูดกรวดเพื่อเอาตะกอนกับเศษที่เป็นอาหารของหอยออก
3. เก็บหอยออกด้วยมือ หรือใช้ปากคีบปลูกไม้น้ำ ตอนเปลี่ยนน้ำก็ดูดหอยตัวเล็กลงถังไปด้วย วิธีนี้ได้ผลน้อยกับหอยเจดีย์ที่มุดอยู่ในพื้น
4. ใช้กับดัก ใช้กับดักหอยที่ใส่ผักหรืออาหารปลาเป็นเหยื่อ ซึ่งช่วยจับหอยที่มุดพื้นและออกกลางคืนอย่างหอยเจดีย์ได้ หรือทำเองตามวิธีต่อไปนี้
   • ใส่แตงกวาหรือแครอทหนึ่งชิ้นไว้ในตู้ข้ามคืน แล้วยกออกพร้อมหอยตอนเช้า ต้องทำซ้ำหลายครั้ง
   • วางใบผักกาดหอมสดไว้ที่มุมตู้ข้ามคืน แล้วเอาออกพร้อมหอยตอนเช้า วิธีนี้ช่วยคุมจำนวนได้แต่กำจัดไม่หมด 100%
   • ใส่ซูกินีลวกในขวดแล้วจมไว้ในตู้เป็นกับดัก
5. จัดการหอยที่จับได้ อย่าปล่อยหอยตายเน่าในตู้ ให้เอาไปเป็นอาหารปลาที่กินหอย หรือบี้ทิ้ง

ตัวช่วยกำจัดหอย

ปลาที่กินหอย ได้แก่ ปลาปักเป้าตั้งแต่ปักเป้าแคระ (pea puffer) ไปจนถึงปักเป้า Mbu และปลาหมูหลายชนิด คือ clown loach, zebra loach, yoyo loach และ dwarf chain loach แหล่งหนึ่งไม่แนะนำ clown loach เพราะตัวโตและต้องเลี้ยงเป็นฝูง และแนะนำปลาหมูตัวเล็กกว่าอย่าง Yasuhikotakia sidthimunki แทน ปลาที่กินหอยได้ผลดีเฉพาะกับหอยตัวเล็กและลูกหอย และต้องเลือกชนิดที่เหมาะกับขนาดตู้

หอยนักฆ่า กินหอยชนิดอื่นได้ รวมถึงตัวที่ใหญ่กว่าด้วย มีคำแนะนำว่าควรเลี้ยงไว้ในตู้เล็กที่ไม่ปูพื้นแทนตู้โชว์ เพราะไข่ของมันติดไปกับไม้น้ำ ขอนไม้ หิน หรือกรองฟองน้ำได้ง่าย และถ้าหลุดออกสู่ธรรมชาติก็อาจกลายเป็นสัตว์รุกรานได้

การใช้คอปเปอร์ซัลเฟต (ทองแดง)

สารกำจัดหอยที่มีทองแดงได้ผลเร็ว แต่กระทบปลาและไม้น้ำได้ และฆ่าสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังกับไม้น้ำบางชนิด ถ้าจะใช้ควรรู้ข้อมูลต่อไปนี้

• ขนาดที่ใช้: โดยทั่วไปในตู้ปลาควรอยู่ที่ 0.15–0.2 ppm ข้อมูลอ้างอิงคือค่า LC50 ใน 96 ชั่วโมงของหอยน้ำจืด (pond snail) ที่ 20 °C เท่ากับ 0.39 mg/L
• ห้ามเพิ่มขนาดเป็นสองเท่า เพราะความเป็นพิษไม่ได้เพิ่มขึ้นเป็นเส้นตรงตามขนาดที่ใส่
• อุณหภูมิ: ทองแดงเป็นพิษมากขึ้นเมื่ออุณหภูมิสูงขึ้น มีคำแนะนำให้ทำที่ประมาณ 22–23 °C
• ความกระด้างและค่า pH: น้ำกระด้างและเป็นด่างจะจับทองแดงไว้ ทำให้ได้ผลน้อยลง ส่วนในน้ำอ่อนและเป็นกรด ให้เริ่มที่ประมาณครึ่งหนึ่งของขนาดปกติ
• ระบบกรอง: ระหว่างใช้ ให้ถอดวัสดุกรองออกไปเลี้ยงไว้ในถังน้ำเพื่อรักษาแบคทีเรียในวงจรไนโตรเจน และเปิดอากาศให้แรงตลอด
• ไข่หอย: ทองแดงไม่ฆ่าไข่หอย อาจต้องทำซ้ำภายในประมาณ 2 สัปดาห์เพื่อกำจัดลูกหอยที่เพิ่งฟัก
• สัตว์ที่ห้ามมีในตู้: กุ้ง ปู และสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังอื่นไวต่อทองแดงมาก โดยเฉพาะกุ้งสวยงาม ห้ามใช้คอปเปอร์ซัลเฟตถ้ามีสัตว์เหล่านี้อยู่ในตู้
• ไม้น้ำ: วาลิสเนเรีย (Vallisneria) และซาจิทาเรีย (Sagittaria) ไวต่อทองแดง ส่วนอนูเบียสและมอสส่วนใหญ่มักรอดได้ที่ขนาดที่แนะนำ
• สัญญาณว่าทองแดงมากเกินไป: ปลามีแผลแดงที่ข้างลำตัว
• การเอาทองแดงออก: ทองแดงไม่สลายไปเอง ออกจากตู้ได้ทางการเปลี่ยนน้ำเท่านั้น คาร์บอนกัมมันต์ดูดออกได้บางส่วน และน้ำยาปรับสภาพน้ำที่มีสารคีเลตช่วยทำให้ทองแดงที่เหลือหมดฤทธิ์ได้

ส่วนการใส่น้ำยาฟอกขาวหรือเกลือลงในตู้เพื่อกำจัดหอยนั้นไม่แนะนำ เพราะหาขนาดที่ฆ่าหอยและไข่ได้โดยไม่ทำร้ายไม้น้ำที่อ่อนไหวอย่างวาลิสเนเรียและคริปโตคอรีนได้ยาก

เมื่อหอยตายพร้อมกันจำนวนมาก

หลังใช้สารแล้วหอยตายพร้อมกันจำนวนมาก ให้รีบเก็บหอยตายออก แล้วเปลี่ยนน้ำครั้งใหญ่ประมาณ 50% เพราะหอยที่เน่าจะปล่อยแอมโมเนียออกมา ซึ่งอาจเป็นอันตรายต่อปลามากกว่าตัวทองแดงเอง ด้วยเหตุนี้จึงควรใช้สารที่มีทองแดงหลังจากคุมจำนวนหอยได้แล้วเท่านั้น

ป้องกันหอยตั้งแต่ไม้น้ำใหม่

• ตรวจไม้น้ำใหม่ เก็บหอยและไข่ออกให้หมดด้วยมือ ล้างใต้น้ำไหล แล้วปลูกกักโรคไว้ในตู้แยกที่มีไฟและปุ๋ย และคอยเก็บหอยที่โผล่มาออกเรื่อย ๆ
• ไข่หอยใช้เวลาฟัก 1–4 สัปดาห์ ขึ้นกับชนิดและอุณหภูมิ การกักไม้น้ำจึงไม่ได้กันได้ 100%
• ล้างและฆ่าเชื้อไม้น้ำใหม่ และอย่าเทน้ำจากร้านปลาลงตู้
• เปลี่ยนน้ำและทำความสะอาดตู้สม่ำเสมอ และให้อาหารปลาเท่าที่กินหมดภายในไม่กี่นาที

การจุ่มไม้น้ำก่อนปลูก ให้ทำในถังหรือกะละมังแยกเสมอ ห้ามทำในตู้ ลองกับไม้น้ำต้นเดียวก่อน และล้างด้วยน้ำที่ปรับสภาพแล้วก่อนปลูก

สารที่ใช้จุ่ม	สัดส่วนและเวลา	ข้อควรรู้
สารส้ม (alum)	แหล่งหนึ่ง: 1–3 ช้อนโต๊ะต่อน้ำอุ่น 1 แกลลอน แช่อย่างน้อย 2–3 ชั่วโมงถ้าเข้มข้น หรือนานถึง 24 ชั่วโมงถ้าเจือจาง อีกแหล่ง: 2–3 ช้อนชาต่อน้ำ 1 ควอร์ต แช่ 2–3 วัน	ฆ่าหอยได้ แต่ได้ผลกับไข่น้อยกว่า และอาจทำร้ายไม้น้ำได้
น้ำยาฟอกขาว (คลอรีนชนิดน้ำ ไม่ผสมสารอื่น)	แหล่งหนึ่ง: ไม่เกิน 1 ส่วนต่อน้ำ 19 ส่วน (มากกว่า ¾ ถ้วยต่อแกลลอนเล็กน้อย) จุ่มไม่เกิน 2 นาทีสำหรับไม้น้ำบอบบาง หรือ 3 นาทีสำหรับต้นที่ทนกว่า อีกแหล่ง: 1 ส่วนต่อน้ำ 20 ส่วน	ล้างน้ำให้สะอาดทั่วถึงหลังจุ่ม
ด่างทับทิม (potassium permanganate)	ผสมน้ำอุ่นจนได้สีชมพูเข้ม แช่ 10–20 นาที	ล้างด้วยน้ำที่ปรับสภาพแล้ว ห้ามผสมกับไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์ ฟอร์มาลิน ฟอร์มาลดีไฮด์ หรือสิ่งที่มีแอลกอฮอล์ เพราะจะเกิดก๊าซพิษ
เกลือ	เกลือสำหรับตู้ปลาหรือเกลือ kosher 1 ถ้วยต่อแกลลอน แกว่งไม้น้ำในน้ำเกลือประมาณ 15–20 วินาที โดยให้รากอยู่เหนือน้ำ	ห้ามใช้เกลือแกงหรือเกลือเสริมไอโอดีน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ใช้เหรียญหรือลวดทองแดง ไม่ได้ผล เพราะทองแดงที่เป็นโลหะไม่ปล่อยไอออนที่ออกฤทธิ์ได้ และอาจพาเชื้อโรคเข้าตู้
• ใช้สารที่มีทองแดงตอนหอยยังมีมาก หอยที่ตายจำนวนมากจะทำให้น้ำเสีย
• ปล่อยหอยที่ตายแล้วเน่าในตู้ ควรเก็บออก เอาไปเป็นอาหารปลาที่กินหอย หรือบี้ทิ้ง
• เข้าใจว่าหอยตัวเดียวขยายพันธุ์ไม่ได้ หอยบลาดเดอร์ตัวเดียวก็วางไข่ที่ฟักได้
• ตากกรวดเก่าไว้แค่ไม่นานแล้วคิดว่าหอยเจดีย์ตายหมด หอยเจดีย์อยู่รอดในกรวดเก่าที่แห้งได้หลายเดือน

ติดตามผลหลังจัดการ

• ไข่หอยฟักภายใน 1–4 สัปดาห์ จึงควรเก็บหอยและวางกับดักต่อเนื่อง ไม่ใช่ทำครั้งเดียวแล้วหยุด
• ถ้าใช้ทองแดง ให้เฝ้าดูว่ามีหอยฟักใหม่หรือไม่ เพราะอาจต้องทำซ้ำภายในประมาณ 2 สัปดาห์ และคอยดูว่าปลามีแผลแดงที่ข้างลำตัวหรือไม่
• ถ้าจำนวนหอยกลับมาเพิ่มอีก ให้กลับไปดูก่อนว่าให้อาหารมากไป มีตะไคร่หรือตะกอนสะสม หรือมีไม้น้ำเน่าอยู่หรือไม่