ปลาเป็นพิษแอมโมเนีย ไนไตรต์: อาการ วิธีช่วยปลา และการป้องกัน

แอมโมเนียและไนไตรต์คืออะไร ทำไมจึงเป็นพิษ

ชุดวัดแอมโมเนียส่วนใหญ่วัดค่า แอมโมเนียรวม (TAN) ซึ่งประกอบด้วยสองส่วน คือแอมโมเนียไม่แตกตัว (NH3) ที่เป็นพิษ และแอมโมเนียม (NH4+) ที่เป็นพิษน้อยกว่ามาก สัดส่วนของ NH3 จะเพิ่มขึ้นเมื่อค่า pH และอุณหภูมิสูงขึ้น โดยค่า pH มีผลมากกว่า ค่า TAN เท่ากันจึงอันตรายไม่เท่ากันในแต่ละตู้ ถ้าต้องการรู้ค่า NH3 จริงต้องคำนวณจากค่า pH และอุณหภูมิ

• ปลาน้ำจืดมักทนค่า TAN ได้ถ้าต่ำกว่า 1 mg/L ส่วนปลาทะเลมักทนได้ถ้าต่ำกว่า 0.5 mg/L
• NH3 ที่ต่ำกว่า 0.05 mg/L มักถือว่าไม่เป็นอันตราย ถ้าคำนวณได้ตั้งแต่ 0.05 mg/L ขึ้นไป เหงือกอาจเสียหายได้
• NH3 ราว 2 mg/L ทำให้ปลาหลายชนิดตายได้
• คู่มือสัตวแพทย์ระบุว่า TAN 1.0 ไม่ใช่เรื่องน่ากังวลมากนักในตู้ปลาตามบ้านส่วนใหญ่ ยกเว้นเมื่อค่า pH สูงกว่า 8.5

ไนไตรต์ ผ่านเหงือกเข้าสู่กระแสเลือด แล้วเปลี่ยนฮีโมโกลบินเป็นเมทฮีโมโกลบินซึ่งขนออกซิเจนไม่ได้ ปลาจึงขาดอากาศได้แม้น้ำจะมีออกซิเจนมาก อาการนี้เรียกว่า "โรคเลือดสีน้ำตาล" (brown blood disease) ถ้าออกซิเจนในน้ำต่ำ ผลต่อการหายใจจะหนักขึ้น และไนไตรต์จะเป็นพิษมากขึ้นเมื่ออุณหภูมิสูง ตัวอย่างเช่น ค่า LC50 ของปลากะพงทะเลลดจาก 274 mg/L ที่ 17°C เหลือ 154 mg/L ที่ 27°C ปัญหาแอมโมเนียกับไนไตรต์มักเกิดพร้อมกัน

เกณฑ์ไนไตรต์ที่ปลอดภัยต่างกันไปตามแหล่งข้อมูล

• แหล่งหนึ่งระบุว่าไนไตรต์ที่สูงกว่า 0.1 mg/L เป็นพิษ โดยเฉพาะในน้ำจืดที่มีคลอไรด์น้อย
• อีกแหล่งประเมินระดับไนไตรต์-ไนโตรเจนที่ปลอดภัยในระยะยาวไว้ที่ 0.5000–2.5000 mg/L สำหรับปลาและสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังน้ำจืดเขตน้ำอุ่น และ 0.0125–0.5000 mg/L สำหรับปลาน้ำจืดเขตน้ำเย็น

ข้อควรระวัง: ชุดวัดไนไตรต์ส่วนใหญ่รายงานผลเป็นไนไตรต์-ไนโตรเจน ถ้าต้องการค่า NO2 ให้นำผลที่อ่านได้คูณด้วย 3.3

อาการ

พิษแอมโมเนีย

• ปลาซึม เบื่ออาหารหรือไม่กินเลย สีตัวเข้มขึ้น
• บางครั้งตายพร้อมกันหลายตัวอย่างกะทันหัน
• ถ้าเป็นแบบเฉียบพลัน ปลาอาจว่ายหมุนวน เสียการทรงตัว หรือว่ายกระตุกคล้ายชัก
• เมื่อส่องกล้องจุลทรรศน์จะเห็นเหงือกเสียหาย เซลล์เพิ่มจำนวน เซลล์คลอไรด์ขยายใหญ่ และแผ่นเหงือกเชื่อมติดกัน

พิษไนไตรต์

• ปลาว่ายไปรวมกันตรงจุดที่มีออกซิเจนมาก หรือฮุบอากาศที่ผิวน้ำ
• เหงือกเป็นสีน้ำตาลช็อกโกแลต และเลือดมีสีคล้ำผิดปกติ แต่สีอาจเปลี่ยนให้เห็นก็ต่อเมื่อระดับเมทฮีโมโกลบินสูงแล้ว
• มีรอยโรคที่เหงือก และกล้ามเนื้อบวมน้ำ

แยกสาเหตุอย่างไร: การที่ปลาฮุบอากาศที่ผิวน้ำเกิดได้ทั้งจากไนไตรต์สูง ออกซิเจนต่ำ และโรคเหงือก ดูจากอาการอย่างเดียวจึงแยกไม่ได้ ต้องวัดน้ำจึงจะรู้ว่าเป็นสาเหตุไหน

สาเหตุ

• ให้อาหารมากเกินไป มีเศษอาหารเหลือ หรือมีปลาตายค้างอยู่ในตู้
• เลี้ยงปลาแน่นเกินไป
• ระบบกรองชีวภาพล้มเหลวหรือแบคทีเรียตาย เช่น หลังล้างวัสดุกรองด้วยน้ำประปา เปลี่ยนวัสดุกรองใหม่ทั้งหมด หรือหลังใช้ยาต้านจุลชีพและสารเคมีอื่นที่ทำลายแบคทีเรีย
• ใส่ปลาในตู้ที่ระบบกรองยังไม่พร้อม (New tank syndrome): NH3 จะสูงขึ้นในช่วง 2–3 สัปดาห์แรก และ NO2 อาจสูงตามมาทีหลัง เพราะแบคทีเรียในระบบกรองยังตั้งตัวไม่ได้
• น้ำต้นทางมีแอมโมเนียหรือคลอรามีน: เมื่อใช้โซเดียมไทโอซัลเฟตกำจัดคลอรามีนจะมีแอมโมเนียหลุดออกมา การเปลี่ยนน้ำซ้ำหลายครั้งจึงอาจยิ่งทำให้แอมโมเนียสูงขึ้น โดยเฉพาะเมื่อระบบกรองยังใหม่หรือเสียหาย
• Old tank syndrome เกิดจากเปลี่ยนน้ำน้อยเกินไป กรดอินทรีย์ทำให้ค่า pH ลดลง (มักต่ำกว่า 6) และใช้ค่าความเป็นด่าง (alkalinity) จนหมด ส่วน TAN อาจสูงเกิน 20 mg/L

สิ่งที่ต้องทำทันที

1. วัดน้ำ ได้แก่แอมโมเนีย ไนไตรต์ ค่า pH และอุณหภูมิ ควรวัดน้ำประปาหรือน้ำต้นทางด้วยว่ามีแอมโมเนียหรือคลอรามีนหรือไม่ เพราะถ้ามี การเปลี่ยนน้ำอาจเติมแอมโมเนียเข้าไปอีก
2. เพิ่มออกซิเจน ด้วยหัวทราย เวนจูรี หรือหันทางน้ำออกของกรองให้ตีผิวน้ำ เพราะแอมโมเนียระคายเหงือก และออกซิเจนต่ำทำให้พิษไนไตรต์รุนแรงขึ้น
3. หยุดให้อาหาร หรือลดให้น้อยลงมากจนกว่าจะแก้ปัญหาได้
4. เปลี่ยนน้ำ ด้วยน้ำที่ปรับสภาพแล้ว มีอุณหภูมิและคุณสมบัติใกล้เคียงน้ำในตู้ คู่มือสัตวแพทย์แนะนำให้เปลี่ยนอย่างน้อย 50% ทันทีที่พบ NH3 สูง ส่วนอีกแหล่งแนะนำ 50–75% การเปลี่ยนน้ำช่วยเจือจางแอมโมเนียได้เร็ว แต่ได้ผลแค่ชั่วคราว
5. ถ้า TAN สูงกว่า 5 mg/L และค่า pH ต่ำกว่า 7 ให้ย้ายปลาไปตู้หรือระบบที่สะอาดซึ่งมีอุณหภูมิและค่า pH ตรงกัน เพราะถ้าค่า pH ในตู้เดิมสูงขึ้น แอมโมเนียจะกลายเป็นพิษขึ้นมาอย่างฉับพลัน
6. หาสาเหตุและแก้ไข เช่น เอาปลาตายออก ลดอาหาร ลดจำนวนปลา หรือดูแลระบบกรองที่เสียหาย
7. วัดน้ำและเปลี่ยนน้ำบางส่วนต่อเนื่อง จนค่ากลับมาปกติ เพราะแอมโมเนียอาจกลับมาสูงอีก และปัญหาไนไตรต์อาจตามมาทีหลัง

ปลาที่เป็นโรคเลือดสีน้ำตาลจะฟื้นตัวเร็วเมื่อได้อยู่ในน้ำที่มีไนไตรต์ต่ำ

การรักษา

เกลือ (คลอไรด์) สำหรับพิษไนไตรต์ในน้ำจืด

คลอไรด์แย่งกับไนไตรต์ในการถูกดูดซึมที่เหงือก เกลือจึงช่วยหยุดการตายเมื่อไนไตรต์พุ่งขึ้นกะทันหันในปลาน้ำจืดหลายชนิด แต่ละแหล่งให้ระดับไว้ต่างกัน

แหล่งข้อมูล	ระดับที่แนะนำ
สถาบันวิชาการด้านการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ	คลอไรด์อย่างน้อย 20 เท่าของความเข้มข้นไนไตรต์-ไนโตรเจน น่าจะต้านพิษได้ในปลาแคทฟิชและปลาน้ำจืดส่วนใหญ่ ส่วนฟาร์มปลาแคทฟิชมักรักษาคลอไรด์ไว้ที่ 50–100 mg/L ด้วยโซเดียมคลอไรด์
คู่มือสัตวแพทย์	บ่อและตู้ปลาหลายแห่งรักษาระดับเกลือคงค้างไว้ที่ 1–3 ppt (1 g/L = 1 ppt) ทำให้ปลาเป็นพิษไนไตรต์ได้ยากขึ้น
บทความของผู้เลี้ยงชาวเวียดนาม	คลอไรด์ราว 20 ppm ช่วยป้องกันพิษไนไตรต์ได้ และให้แช่ระยะยาวที่ 1–3 กรัมต่อลิตร

• ใช้เกลือธรรมดาที่ไม่เสริมไอโอดีน
• บทความของผู้เลี้ยงชาวเวียดนามระบุว่าปลาเตตร้าและปลาจมูกช้างไม่ทนน้ำที่มีเกลือสูง
• การเติมโซเดียมคลอไรด์ไม่เหมาะกับระบบน้ำกร่อยหรือน้ำทะเล

น้ำยาปรับสภาพน้ำที่จับแอมโมเนียและไนไตรต์

น้ำยาประเภทนี้จับแอมโมเนีย ไนไตรต์ และไนเตรตไว้ในรูปที่ไม่เป็นพิษ แต่แบคทีเรียในระบบกรองยังนำไปใช้ได้ น้ำยาไม่ได้กำจัดสารเหล่านี้ออกไปจากน้ำ ข้อมูลจากผู้ผลิตรายหนึ่งระบุว่า

• ขนาดมาตรฐาน 5 มล. (1 ฝา) ต่อน้ำ 200 ลิตร เกลียวฝาแต่ละเกลียวเท่ากับประมาณ 1 มล.
• จับสารได้นานสูงสุด 48 ชั่วโมง ให้เติมซ้ำทุก 24–48 ชั่วโมง หรือทุก 24 ชั่วโมงถ้าแอมโมเนียหรือไนไตรต์ยังสูงขึ้นเรื่อยๆ
• กรณีฉุกเฉินจากไนไตรต์ หรือเมื่อแอมโมเนียหรือไนไตรต์สูงกว่า 2 ppm ใช้ได้สูงสุด 5 เท่าของขนาดปกติ
• ถ้าน้ำอุ่นกว่า 30 °C และคลอรีนหรือแอมโมเนียต่ำ ให้ใช้ครึ่งขนาด
• ผู้ผลิตยอมรับว่ายังไม่เข้าใจกลไกการลดพิษไนไตรต์และไนเตรตทั้งหมด ผลที่อ้างนั้นมาจากรายงานของผู้ใช้

ทางเลือกอื่นที่ช่วยได้ชั่วคราว

• วัสดุกรองซีโอไลต์ หรือน้ำยาลดพิษแอมโมเนีย และอาจเติมแบคทีเรียเสริมด้วยก็ได้
• กรณี Old tank syndrome คู่มือสัตวแพทย์แนะนำให้เปลี่ยนน้ำปริมาณมากร่วมกับใช้น้ำยาลดพิษแอมโมเนีย เพื่อไม่ให้แอมโมเนียกลายเป็นพิษอย่างฉับพลันเมื่อค่า pH สูงขึ้น

การป้องกัน

• ในตู้ใหม่ ให้วัด TAN และไนไตรต์ทุกวัน และเปลี่ยนน้ำบ่อยๆ จนระบบกรองชีวภาพพร้อม ซึ่งมักใช้เวลาประมาณ 6 สัปดาห์ ระบบกรองถือว่าพร้อมเมื่อ TAN และไนไตรต์ขึ้นถึงจุดสูงสุดแล้วลดลง ตามด้วยไนเตรตที่สูงขึ้น ตามวงจรไนโตรเจน
• อย่าใส่ปลาแน่นเกินไปหรือให้อาหารมากเกินไป โดยเฉพาะในตู้ใหม่ ใช้แบคทีเรียไนตริฟายอิงสำเร็จรูป หรือเลี้ยงแบคทีเรียด้วยอาหารปลาหรือแอมโมเนียมคลอไรด์ก่อนใส่ปลา หรือค่อยๆ ทยอยใส่ปลา
• รักษาค่าความเป็นด่าง (alkalinity) ในน้ำจืดไว้อย่างน้อย 100 mg/L และให้มีออกซิเจนในชั้นวัสดุกรองเสมอ
• รักษาออกซิเจนละลายน้ำให้สูงกว่า 3 mg/L สำหรับปลาน้ำอุ่น และสูงกว่า 5 mg/L สำหรับปลาน้ำเย็น ซึ่งช่วยให้แบคทีเรียเปลี่ยนไนไตรต์เป็นไนเตรตได้ดีขึ้นด้วย
• ถ้าน้ำประปามีคลอรามีน ให้ใช้น้ำยากำจัดคลอรีนชนิดที่ใช้กับคลอรามีนได้และจับแอมโมเนียที่หลุดออกมาด้วย และวัดทั้งคลอรีนอิสระ (free chlorine) และคลอรีนรวม (total chlorine)
• วัดไนไตรต์เป็นประจำ ชุดวัดราคาไม่แพงก็ให้ผลค่อนข้างแม่นยำ

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ล้างวัสดุกรองใต้ก๊อกน้ำประปา หรือเปลี่ยนวัสดุกรองเก่าเป็นของใหม่ทั้งหมด จนแอมโมเนียพุ่งขึ้น
• เปลี่ยนน้ำซ้ำๆ ด้วยน้ำประปาที่มีคลอรามีนโดยใช้น้ำยากำจัดคลอรีนธรรมดา ทำให้แอมโมเนียสูงขึ้นเรื่อยๆ
• อ่านผลจากชุดวัดไนไตรต์-ไนโตรเจนเป็นค่า NO2 โดยตรง ทำให้ประเมินไนไตรต์ต่ำกว่าความจริง ต้องคูณด้วย 3.3 ก่อน
• เติมน้ำยาจับแอมโมเนียและไนไตรต์แล้วไม่เติมซ้ำ เมื่อพ้น 48 ชั่วโมงสารเหล่านั้นจะถูกปล่อยกลับคืนสู่น้ำ

เมื่อไรต้องกังวลเป็นพิเศษ

• เมื่อค่า pH หรืออุณหภูมิสูง เพราะแอมโมเนียส่วนที่เป็นพิษจะเพิ่มขึ้น และไนไตรต์ก็เป็นพิษมากขึ้นเมื่อน้ำอุ่น
• เมื่อพบ TAN สูงในน้ำที่ค่า pH ต่ำ เพราะถ้าค่า pH สูงขึ้นหลังเปลี่ยนน้ำ แอมโมเนียอาจกลายเป็นพิษอย่างฉับพลัน
• สัตว์น้ำแต่ละชนิดไวต่อไนไตรต์ไม่เท่ากัน ปลาแคทฟิชไวต่อไนไตรต์มาก ขณะที่ปลากลุ่มเบสและบลูกิลล์ค่อนข้างทน ปลาน้ำเย็นไวกว่ามาก โดยค่า LC50 ของปลาเรนโบว์เทราต์ (0.24–11.0 mg/L) ต่ำกว่าปลาแคทฟิช (7.1–44.0 mg/L) ตั้งแต่ 4 เท่าขึ้นไป กุ้งน้ำจืดก็ไวต่อไนไตรต์สูง (LC50 ที่ 96 ชั่วโมง เท่ากับ 8.6 mg/L ไนไตรต์-ไนโตรเจน)
• ปลาทะเลก็ไม่ได้ปลอดภัยทั้งหมด เคยมีรายงานปลากะพงแดง (red drum) เป็นโรคเลือดสีน้ำตาลจากไนไตรต์